Blog Full

Müəssisələrin səmərəli idarə olunması, davamlı inkişafı və rəqabət qabiliyyətinin təmin edilməsi üçün borc öhdəliklərinin uçotu vacibdir. Belə uçot həm də likvidlik və ödəmə qabiliyyətini qiymətləndirmək üçün əhəmiyyətlidir. Bu kontekstdə, qısamüddətli kreditor borcları, o cümlədən faizlərə bağlı öhdəliklərin uçotu mühasibatlığın mühüm sahəsini təşkil edir. Sizə təqdim edilən məqalədə 537 saylı “Faizlər üzrə qısamüddətli kreditor borcları” hesabı üzrə belə öhdəliklərin uçotunun əsas aspektləri şərh olunur.

Faizlər üzrə kreditor borclar

Müxtəlif məqsədlər üçün borc vəsaitləri cəlb edən müəssisələr əsas borc məbləği ilə yanaşı, müəyyən faiz nisbətində əlavə məbləğlər ödəmək öhdəliyi götürürlər. Belə öhdəliklər istiqrazların alınması və ya maliyyə icarəsi əməliyyatları zamanı da yarana bilər. Ödəniş müddətinə görə bu öhdəliklər qısamüddətli və uzunmüddətli olaraq təsnif edilir;

• qısamüddətli öhdəliklər hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunan borclardır;
• uzunmüddətli öhdəliklər hesabat tarixindən sonra 12 aydan daha çox müddətdə ödənilməsi tələb olunan borclardır.

Faizlər üzrə qısamüddətli kreditor borclar AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəssisələr üçün müəyyən edilmiş Hesablar Planının 53-cü “Qısamüddətli kreditor borcları” maddəsinə aid olan 537 saylı hesab üzrə uçota alınır.

Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları ilə bağlı ümumiləşdirilmiş məlumatlar 434 saylı hesabda əks etdirilir.

537 saylı “Faizlər üzrə qısamüddətli kreditor borcları” hesabının təyinatı

Hesabın təyinatı AR MN-nin yuxarıda qeyd edilən qaydalarının 43.46-cı bəndində verilib. Həmin bəndə görə bu hesabda “hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməli olan faizlər üzrə yaranan kreditor borcları barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi 537-ci hesab “Qısamüddətli kreditor borcları” maddəsinə aid olan hesablardan biridir. Digər hesablar aşağıdakılardır:

• 531-ci hesab: “Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları”;
• 532-ci hesab: “Törəmə (asılı) müəssisələrə qısamüddətli kreditor borcları”;
• 533-cü hesab: “Əməyin ödənişi üzrə işçi heyətinə olan borclar”;
• 534-cü hesab: “Dividendlərin ödənilməsi üzrə təsisçilərə kreditor borcları”;
• 535-ci hesab: “İcarə üzrə qısamüddətli kreditor borcları”;
• 536-cı hesab:” Tikinti müqavilələri üzrə qısamüddətli kreditor borcları”;
• 538-ci hesab: “Digər qısamüddətli kreditor borcları”.

537 saylı “Faizlər üzrə qısamüddətli kreditor borcları” hesab öhdəlik (passiv) hesabıdır.

Hesab üzrə tənzimləmələr

537 saylı hesab üzrə mühasibat yazılışları zamanı yuxarıda qeyd edilən qaydaların 43.46-43.51 bəndlərinin aşağıdakı tələbləri nəzərə alınmalıdır.

• faizlər üzrə qısamüddətli kreditor borcları yarandıqda həmin qaydaların 43.46.-ci, onlar uzunmüddətli kimi təsnifləşdirildikdə 43.47.-cı bəndi tətbiq edilir.
• belə kreditor borclara görə məzənnə fərqi yarandıqda mühasibat yazılışları həmin qaydaların 43.48.-ci bəndi əsasında aparılır.
• faizlər üzrə qısamüddətli kreditor borclar ödənilməsi halları həmin qaydaların 43.49-cu bəndi, üçüncü şəxs tərəfindən ödənilməsi halları 43.50-ci bəndi ilə nizamlanır;
• borcların bağışlanılması və ya qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada silinməsi zamanı qaydaların 43.51-ci bəndi

537 saylı “Faizlər üzrə qısamüddətli kreditor borcları” hesabında tənzimləmələr zamanı mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlarının tələbləri də nəzərə alınmalıdır. Aşağıdakı standartlar faiz öhdəliklərinin uçotu ilə bilavasitə əlaqəlidir :

• 9 nömrəli “Maliyyə Alətləri” MHBS (IFRS 9) – faiz öhdəlikləri maliyyə öhdəlikləri kimi bu standartın tələbləri çərçivəsində qiymətləndirilir;
• 7 nömrəli “Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat” MUBS (IAS 7) – faiz ödənişlərinin investisiya, maliyyələşdirmə və digər uyğun fəaliyyətlərdən irəli gələn pul axınları kimi təqdim olunmasın tənzimləyir;
• 23 nömrəli “Borclar üzrə məsrəflər” MUBS (IAS 23) – borclanma xərclərinin tanınması və kapitalizasiyası ilə bağlı mühasibat uçotu qaydaları müəyyən edilir.

Müasirləşəmə nümunələri

“A” MMC-nin ilin əvvəlində bankdan 48000 manat bir il müddətinə qısamüddətli kredit götürüb. Kreditin əsas borcuna görə aylıq ödəniş 4000 manat, aylıq faiz ödənişi 600 manat müəyyən edilib. Cari ilin iyun ayının sonunda bankla kredit müqaviləsi yenilənərək ödənişin son müddəti növbəti ili sonu müəyyən edilir. Yeni razılaşmanın şərtlərinə görə sonuncu ayda 1050 manat, qalan 17 ayın hər birində 1350 manat əsas kredit borcundan ödəniş ediləcək. Əvvəlki razılaşma ilə müəyyən edilmiş faiz borcunun ümumi məbləği dəyişmədən, qalan 18 ayın hər birində 200 manat kreditə görə faiz ödəniləcək.

Müvafiq mühasibat yazılışları aşağıdakı kimi aparılır:

Yuxarıda aparılan təhlil göstərir ki, 537 saylı “Faizlər üzrə qısamüddətli kreditor borcları” hesabı müəssisənin maliyyə vəziyyətinin düzgün əks etdirilməsi üçün mühüm rol oynayır. Bu hesab, müəssisənin cari öhdəliklərini dəqiq təsnif etməyə imkan verir ki, bu da maliyyə hesabatı istifadəçiləri üçün qərar qəbuletmə prosesində vacibdir. Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olan mühasibat uçotu qaydaları və beynəlxalq standartlar bu sahədəki uçot prinsiplərini dəqiq müəyyən edərək, mühasibat uçotu subyektlərinə fəaliyyətlərini beynəlxalq normalara uyğunlaşdırmağa kömək edir.

Bu ilin yanvar-iyul aylarında Naxçıvan Muxtar Respublikasında pərakəndə ticarət və yaxud ictimai iaşə fəaliyyəti göstərən obyektlərdən alınmış mallara (neft və qaz məhsulları, avtomobillər, alkoqollu içkilər və tütün məmulatları istisna olmaqla), eləcə də tibb müəssisələri və özəl tibbi praktika ilə məşğul olan fiziki şəxslərin göstərdiyi tibbi xidmətlərə görə ödənilmiş ƏDV-nin 984,8 min manatlıq hissəsi fiziki şəxs olan istehlakçılara geri qaytarılıb.

Məlumata görə, bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 23 % çoxdur.

İndiyə qədər vətəndaşlara geri qaytarılan ƏDV-nin ümumi məbləği isə 3,3 milyon manata yaxınlaşıb.

Mənbə: report.az

Qanunvericiliyə əsasən, bələdiyyə orqanları mülki-hüquq münasibətlərində digər hüquqi şəxslər kimi iştirak edə bilərlər. Bəs bələdiyyə orqanlarının işçiləri ilə əmək münasibətlərində, eləcə də gündəlik təsərrüfat əməliyyatlarında vergilərlə bağlı hansı məqamlar var? Bələdiyyələr bank hesablarından pul vəsaitlərini nağdlaşdırdıqları zaman onlardan 1% dərəcəsi ilə sadələşdirilmiş vergi tutulmalıdırmı? Bələdiyyə orqanında çalışan işçilərin əməkhaqlarından vergi tutulmaları hansı dərəcə ilə həyata keçirilməlidir?

Mövzu ilə bağlı suallarına vergi mütəxəssisi İlqar Əsədov aydınlıq gətirir.

Vergi Məcəlləsinin 220.12-ci maddəsində göstərilib ki, hüquqi şəxslər və fərdi sahibkarlar tərəfindən pul vəsaitlərinin nağd qaydada bank və digər ödəniş hesablarından çıxarılmasına görə 1 faiz dərəcəsi ilə sadələşdirilmiş vergi hesablanır. Pul vəsaitlərinin nağd qaydada bank hesablarından çıxarılması ilə bağlı olan həmin müddəa hüquqi şəxslər və fərdi sahibkarlara aid olsa da bələdiyyələrə şamil edilmir. Doğrudur, maddənin özündə birbaşa belə bir istisna yoxdur, bununla belə, istisna qanunçuluğun özündə gizlənir. Belə ki, qanunla gəlirləri vergidən azad olunan və özü vergiyığma orqanı sayılan qurumdan, yəni bələdiyyələrdən ödəmə mənbəyində vergi tutulması halı istisna edilib.

İkinci məqama gəlincə, bələdiyyə işçilərinin əməkhaqlarından vergi tutulmaları Vergi Məcəlləsinin 101-ci və həmin maddənin tətbiqi məqsədləri üçün qəbul edilmiş Nazirlər Kabinetinin 2019-cu il 18 fevral tarixli 56 saylı Qərarı ilə tənzimlənir. “Neft-qaz sahəsində fəaliyyətin və qeyri-dövlət sektorunun Meyarları”nın təsdiq edilməsi haqqında Qərarda qeyd olunub ki, dövlətdən maliyyəşən qurumlar qeyri-dövlət sektoru sayılmır və deməli, güzəştli dərəcələr onlara tətbiq edilmir.

Bələdiyyələrlə bağlı normativ hüquqi aktlara və real vəziyyətə baxdıqda açıq şəkildə görürük ki, bələdiyyə orqanlarına da vaxtaşırı dövlət büdcəsindən vəsaitlər ayrılır. Bununla belə, bələdiyyə orqanı payları hər hansı dərəcədə dövlətə məxsus olan dövlət orqanı olmayıb Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ilə yerli özünüidarəetmənin təşkili formasıdır. Bələdiyyəyə maliyyə vəsaitinin ayrılması, sadəcə, dövlət dəstəyi xarakteri daşıyır.

Qeyd edilən səbəblərlə əlaqədar bələdiyyə dövlət sektoru hesab edilmir və güzəştli dərəcələr onlara da aid edilir. Deməli, bələdiyyə qulluqçusunun əməkhaqqından vergi tutulmaları Vergi Məcəlləsinin 101.1-1-ci maddəsi ilə hesablanmalıdır.

Misal

Bakı şəhəri, Nizami Rayon Bələdiyyəsinin bələdiyyə qulluqçusu Qurban Əliyev (ad şərtidir) 750 manat əməkhaqqı alır. Vergi Məcəlləsinin 101.1-1-ci maddəsinə əsasən, aylıq gəliri 8.000 manatı aşmadığı üçün ondan 0 dərəcə ilə vergi tutulacaq. Bu o deməkdir ki, həmin gəlirlərdən vergi tutulmayacaq. Lakin sosial sığorta, işsizlikdən sığorta və icbari tibbi sığorta ödənişləri tutulacaq:
Əmək haqqı : 750 manat;

Vergi tutulması : 0 manat;

MDSS : 6 + (750 – 200) x 10%) = 61 manat;

İşsizlikdən sığorta haqqı : 750 x 0.5% = 3.75 manat;

İcbari tibbi sığorta : 750 x 2% = 15 manat.

Yekun məbləğ: 750 – (61 + 3.75 + 15) = 670.25 manat.

Deməli, Qurban Əliyevin əməkhaqqısı 670.25 manat olacaq.

Mənbə: vergiler.az

Torpaq, tikili, avadanlıqlar üzrə uçot

Torpaq, tikili, avadanlıqlar (yaxud əsas vəsaitlər) mühasibat uçotunun hesablar planının 11-ci maddəsi üzrə uçota alınır. Əsas vəsaitlərin uçotunun əsas məsələləri:

• həmin aktivlərin tanınması;
• onların balans dəyərinin, habelə;
• müvafiq amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərlərinin müəyyən edilməsidir.

Bunlar 16 saylı Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartları (IAS 16): “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” əsasında tənzimlənir. Bu standartın məqsədi maliyyə hesabatlarının istifadəçilərinin müəssisənin torpaq, tikili və avadanlıqlara investisiyaları və həmin investisiyalardakı dəyişikliklər haqqında məlumat əldə edə bilməsi üçün əsas vəsaitlərin uçot qaydalarını müəyyən etməkdir.

MUBS (IAS) 16-ya görə torpaq, tikili və avadanlıqlar elə maddi aktivlərdir ki, bunlar:

1. malların və xidmətlərin istehsalı və ya tədarükü, icarə və ya inzibati məqsədlər üçün istifadə üçün nəzərdə tutulmuşdur və
2. bir hesabat dövründən artıq istifadə edilməsi gözlənilir.

Torpaq, tikili, avadanlıqların uçotu üzrə mühasibat hesablarının açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir. Bu qaydalara əsasən qeyd edilən aktivlərin dəyərinin uçotu, yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri və məsrəflərin kapitallaşdırılması Hesablar Planının uyğun olaraq 111, 112 və 113 saylı hesablarında uçota alınır. Aşağıdakı məqalələrdə 111 və 112 saylı hesablar üzrə müxabirləşmələrlə aşağıdakı keçidlərdə tanış olmaq olar:

1. 111 – “Torpaq tikili və avadanlıqların dəyəri”;
2. 112 – “Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri”.

Əsas vəsaitlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılmasının uçotu

Təcrübədə heç də həmişə əsas vəsaitlər alınan kimi dərhal istismara verilmir. Bəzi hallarda onlar özlərinin istimar vaxtının başlanmasını gözləyir, bəzi hallarda isə əlavə təmir quraşdırma işlərinin bitməsini gözləməli olurlar.

Bu cür hallarda əsas vəsaitlərə çəkilmiş məsrəflər onun ilkin dəyərini artırır, yəni alış qiymətinin üzərinə gəlir, ilk olaraq 113 nömrəli hesabda uçota alınır. Bu hesabın adı “Torpaq, tikili və avadanlıqlarla bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” hesabıdır. Aktiv hesab olub, başlanğıc mərhələdə müəssisəyə müxtəlif mənbələrdən daxil olan, digər halda daxildə istifadə məqsədilə müəssisənin özü tərəfindən hazırlanan əsas vəsaitlərə çəkilən məsrəflər qeydə alınır. Əsas vəsait istismara verilənə qədər bu məsrəflər 113 “Torpaq, tikili və avadanlıqlarla bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” hesabının debet hissəsində əks olunur.

113 №-li “Torpaq, tikili və avadanlıqlarla bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” hesabı üzrə aşağıdakı subhesablar açmaq olar (qaydaların 12.12. bəndi):

Torpaq, tikili, avadanlıqların kapitallaşdırılması ilə bağlı nümunələri nəzərdən keçirək.

Torpaq, tikili, avadanlıqlar haqqı ödənilməklə digər müəssisələrdən alındıqda kapitallaşdırma

Nümunə 1: “A” MMC “B” MMC-dən dəyəri 3300 manat olan avadanlıq almışdır. 594 manat ƏDV hesablanmışdır. Avadanlıq quraşdırılan zaman 200 manat xərc çəkilmişdir (ƏDV-siz).

Torpaq, tikili, avadanlıqlar digər müəssisələrdən alınan zaman ƏDV-nin əvəzləşdirilməsi hüququ yaranmırsa, həmin ƏDV məbləği Torpaq, tikili, avadanlıqların ilkin dəyərinin üzərinə əlavə edilir.

Nümunə 2: “A” MMC “B” MMC-dən dəyəri 4500 manat olan avadanlıq almışdır. “A” MMC ƏDV ödəyicisi olmadığı üçün hesablanan 810 manat ƏDV məbləğini əvəzləşdirmək hüququ yoxdur. Avadanlıq quraşdırılan zaman 200 manat xərc çəkilmişdir (ƏDV-siz).

Torpaq, tikili, avadanlıqlar müəssisənin təsisçisi tərəfindən nizamnamə kapitalı şəklində qoyulduqda kapitallaşdırma

Nümunə 3: “A” MMC-nin təsisçisi 4000 manat dəyərində əsas vəsaiti nizamnamə kapitalı şəklində qoymuşdur. Bu əsas vəsait quraşdırılan zaman 700 manat xərc çəkmişdir.

Torpaq, tikili, avadanlıqlar müəssisə daxilində yaradıldıqda kapitallaşdırma

Nümunə 4:  “A” MMC öz daxilində istifadə etmək məqsədilə əsas vəsait qurmaq qərarını almışdır. Bu əsas vəsaitin qurulmasına “A” MMC öz işçilərini cəlb etmişdir. İşçilərin sayı 5 nəfərdir və cəmi 4750 manat əməkhaqqı hesablanmışdır. Əsas vəsait qurulan zaman 2800 manatlıq materialdan istifadə olunmuşdur.

Torpaq, tikili, avadanlıqlar əvəzsiz alındıqda kapitallaşdırma

Nümunə 5:  “A” MMC “B” MMC-dən əvəzsiz olaraq, yəni hər hansı ödəniş etmədən Əsas vəsait əldə etmişdir. Əsas vəsait quraşdırılarkən “A” MMC digər “C” MMC-ə 300 manat ödəniş etmişdir. Həmin Əsas vəsaitə bazar qiyməti tətbiq edilmiş, 2300 manat olaraq dəyərləndirilmişdir.

Torpaq, tikili, avadanlıqlar podratçı tərəfindən quraşdırıldıqda kapitallaşdırma:

Nümunə 6: “A” MMC tikinti şirkəti olan “D” MMC-dən tikinti-quraşdırma işləri ilə bağlı xidmət almışdır. Xidmət haqqı 9800 manat təşkil etmişdir.

ƏDV-nin əvəzləşdirilməsi hüququ yaranmırsa, həmin ƏDV məbləği Torpaq, tikili, avadanlıqların dəyərinin üzərinə əlavə edilir.