Blog Full

Borc əmsalının hesablanması

Maliyyə hesabatlarında analizinə ehtiyac duyulan başqa bir məqam təşkilatın borc maliyyələşməsindən hansı dərəcədə istifadə etməsidir.

Fikrimizi aşağıdakı nümunə üzərindən izah edək.

Siz şirkət sahibisiniz, müəssisənizi böyütmək istəyirsiniz. Böyümək istiqamətində atılmış addımlar sizi əlavə xərclərə salacaq. Əlavə xərclər əlavə pulların olmasını tələb edəcəkdir. İndi sizin iki mümkün seçiminiz var. Siz ya özünüzə şəriklər qoşmalısınız, ya da borc götürüb işə başlamalısınız. Birinci sizi məsuliyyətdən azad edəcək, ikinci gəlirlərin hamısının özünüzə qalmasını təmin etmiş olacaqdır.

Ümumən, ödənilə biləcəksə hansısa borc vəsaitinin altına girmək qorxulu bir şey deyil. Sadəcə qabaqcadan mümkün bütün risklər və potensiallar nəzərə alınmalıdır. Praktikada borc vəsaitləri adətən əvəzində faizlər ödənilməklə əldə edilir. Şirkət sahibi faizləri ödədikdən sonra özünə ortaqlar qoşmadığına görə sevinməyə başlayır. Borc maliyyələşməsinin əsas üstünlüyü budur.

Hesablamalar zamanı maliyyə hesabatlarının göstəricilərindən istifadə edilir.

Cəmi borc əmsalı  = cəmi öhdəliklər / cəmi aktivlər

Bu və məqalədə verilən digər əmsalların hesablanamsında “Maliyyə hesabatlarının təhlili, likvidlik analizi” adlı məqalədəki hesabatlar üzrə göstəricilərdən istifadə ediləcək. Həmin hesabatlar əsasən “X” ASC- üçün hesablanmış cəmi borc əmsalı belədir : 690 / 1724 = 0.4

Ümumən belə deyə bilərik, borc əmsalı firmanın sahib olduğu aktivlərin hansı hissəsinin cəlb edilmiş borclar hesabına formalaşmasını göstərir.

Borc əmsalının aşağı olması aktivlərin daha çox kapital (yeni şərik) cəlb edilməklə formalaşmasının, yəni kapitalın rentabelliyinin aşağı olmasını göstəricisi ola bilər.

Faiz ödəmə gücü

Götürülmüş borclara qarşılıq borcverənə ödəniləcək faizlərə görə müəssisənin gücünü isə faiz ödəmə gücü adlandıracağıq.

Faiz ödəmə gücü = faiz və vergidən əvvəlki mənfəət / faiz ödəmələri

Yuxarıda qeyd edilən məqalədəki maliyyə hesabatlarının göstəricilərinə əsasən “X” ASC-də faiz ödəmə gücü 553 / 31 = 17.8 təşkil edir.

Aldığımız nəticə bizə onu deməyə əsas verir ki, şirkət götürdüyü borclara görə ödəməli olduğu faizlərdən 17.8 dəfə daha çox mənfəətə sahibdir.

Hesab edirik artıq başa düşürsünüz ki, məsələn, firmanın kapital əmsalı analizi nəyi analiz etmək üçün istifadə edilə bilər. Əgər düşündünüzsə ki, bu firmanın aktivlərinin hansı qisminin kapital hesabına alındığını müəyyən edir, düz qənaətdəsiniz.

“X” ASC-nin nümunəsində verilmiş maliyyə hesabatlarına görə səhmdar cəmiyyətin kapital əmsalı 0.4 təşkil edir.

Mühasib olaraq siz artıq bilirsiniz, aktivlər ya kapital ya da öhdəlik hesabına formalaşır. Yəni kapital və öhdəliklərin cəmindən ibarət olaraq dediyimiz passivlərimiz aktivlərimizin yaranma mənbəyini göstərir.

Qısamüddətli borc əmsalı

Borc əmsalı anlayışından fərqli olaraq cəmi qısamüddətli borc əmsalı anlayışı da mövcuddur. Bu əmsal cəmi qısamüdətli öhdəliklərin cəmi aktivlərə nisbəti kimi tapılır.

Diqqət etdinizsə bütün öhdəliklərimizi deyil, yalnız qısa müddətli öhdəliklərimizi kəsrin surətinə yazdıq.

Normalda siz uzunmüddətli layihələr üçün uzunmüddətli borclar cəlb etməlisiniz. Qısamüddətli layihələr isə qısamüddətli borclar hesabına maliyyəşdirilə bilər. Bununla belə, az hallarda şirkətlər uzunmüddətli layihələrini qısamüddətli borclar hesabına maliyyələşdirməyə çalışırlar. Belə yanaşmanın riskli tərəfi uzunmüddətli layihənizin sizə dərhal gəlir gətirməyəcəyi, amma borcların bir ildən tez müddətə qaytarmalı olması şərtidir.

Digər əmsallar

Maliyyə hesabatlarından istifadə edərək digər məsələlər barədə analiz aparmaq olar. Məsələn, aktivlərin dövretmə sürəti, ehtiyatların dövretmə sürəti, debitor borcun dövretmə sürəti və s. belə göstəricilərdəndir.

Satışların ortalama aktivlərə nisbəti aktivlərin dövretmə sürətini, satışın maya dəyərinin ehtiyatlara nisbəti isə ehtiyatların dövretmə sürətini ölçməyə imkan verir.

Təşkilatın rentabelliliyini (gəlirliliyini) ölçmək üçün isə aşağıdakı düstur bizə kömək edəcəkdir :

Xalis mənfəət marjası = (Mənfəət – Vergilər) / Satışlar

“X” ASC üçün : (553-193) /3405 = 0.105 . Faizlə ifadə etsək 10.5%.

Qeyd : Düsturda mənfəət vergi, habelə faiz xərclərindən əvvəlki mənfəətdir.

Maliyyə hesabatlarının təhlili metodları

Mühasibatın vəzifəsi maliyyə hesabatlarına qədər olan yolu, yəni mühasibat uçotunu uğurlu, qaydalara uyğun şəkildə təhlil etmək idisə maliyyə müdirinin (menecerinin) vəzifəsi maliyyə hesabatlarını təhlil etmək, ayrı-ayrı aktiv və öhdəliklərin likvidlik vəziyyətini müəyyən etməkdir. Maliyyə hesabatlarının hazırlanmasında əsas məqsədin mühasibat uçotu məlumatlarında maraqlı olan tərəflərə qərar qəbulunda kömək etməkdir. Bildiyimiz kimi, maliyyə hesabatının istifadəçiləri daxili və kənar istifadəçilər olmaqla iki qrupa ayrılır. Müəssisənin rəhbərliyi hesabatların daxili istifadəçiləri hesab edilir. Onlar təşkilatın işinin səmərəliliyin, rentabelliyini, rəqabətə dözümlülüyün, aktivlərin likvidlikini, habelə digər məsələləri bilmək üçün əllərində olan hesabatları analiz edə bilməlidirlər.

Maliyyə hesabatlarının təhlil edilməsi üçün bir sıra müxtəlif metodlar mövcuddur.

• nisbətlər analizi
• qarşılaşdırılmalı analiz
• meyilli faiz analizi (tendensiya)
• mənfəətə keçid analizi

Yuxarıda qeyd etdiyimiz metodlardan ən geniş istifadə edilən ən başda vurğuladığımız nisbətlər analizi metodudur.

Nisbətlər analizi metodu

Metodunun adının bu cür olmasına səbəb onun riyazi nisbətlərə, yəni hesabatda göstərilmiş müəyyən ədədlərin həmin hesabatın digər ədədlərinə bölünməsinə əsaslanmasıdır.

Gəlin ixtiyari “X” ASC-nin 2021-ci ilin sonuna olan Maliyyə Vəziyyəti Haqqında Hesabatının aşağıdakı formada olduğunu fərz edək və onun üzərindən likvidlik göstəricilərini analiz edək.

(min manatla)

İndi isə “X” ASC-nin eyni dövrlər üçün Mənfəət və ya zərər haqqında hesabatı ilə da tanış olaq.

(min manatla)

Qeyd edək ki, əmsalların aşağıda hesablanması forması nisbətlər analizi metodlarının alt metodlarıdır.

Likvidlik analizi

Likvidlik pula çevrilmə qabiliyyətidir. Bu səbəblə pul ən likvid aktiv hesab edilir. Maliyyə hesabatlarının müxtəlif istifadəçiləri ondan müxtəlif məlumatlar almaq istəyirlər deyə, maliyyə hesabatlarını da müxtəlif aspektlərdən analiz edirlər.

Məsələn, sizcə hesabatların xarici istifadəçilərindən olan banklar, BOKT-lar, həmçinin hər hansı borc verən digər təşkilatlar daha çox hansı istiqamətdə analizlər apara bilərlər? Əgər borcu qaytarma qabiliyyəti deyə düşündünüzsə doğru fikirdəsiniz. Belə qurumlar üçün ən vacib amil verilmiş borc vəsaitinin vaxtında və tam həcmdə geri qaytarılmasıdır.

Məsələn, borc verən təşkilat olaraq, siz maliyyə hesabatları əsasında “X” ASC-nin qısamüddətli aktivlərini, qısamüddətli öhdəliklərinə bölməklə onun cari likvidlik əmsalını tapmış olacaqsınız.

Cari likvidlik əmsalı = qıs.müd.aktivlər / qıs.müd.öhdəliklər.

“X” ASC üçün cari likvidlik əmsalı :

1295/629 = 2.05

Əlbəttə, etdiyimiz bu nisbətin mahiyyətini bilməsəniz, aldığımız ədədin bizə hansı məlumatı ötürdüyünü də bilməcəyəksiniz.

Qısa müddətli aktivləri qısa müddətli öhdəliklərə bölməklə, belə demək olarsa, bir manat borcumuza qarşılıq olaraq nə qədər aktivə sahib olduğumuzu tapmış oluruq. Aldığımız ədəd nə qədər böyükdürsə cari likvidliyimiz də bir o qədər böyükdür.

Aktivlərin öhdəliklərdən iki  dəfə artıq olması, olduqca yaxşı haldır. Nəticəmiz birdən aşağı olsaydı bu artıq həyəcan təbilinin çalınması demək olardı.

Bununla belə unutmaq olmaz ki, heç bir metod, o cümlədən maliyyə hesabatları əsasında aparıla cari likvidlik analizi bütün iqtisadi sahələr üçün yeganə mövcud alət ola bilməz. Çünki, istehsal, ticarət, xidmət, ictimai iaşə və s. kimi iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində aktivlərin pula çevrilmə sürəti fərqli olur. Bu təşkilatın səmərəli yaxud səmərəsiz işləməsindən deyil, fəaliyyət istiqamətinin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən qaynaqlanır. 

Ani likvidlik əmsalı

Cari likvidlik əmsalı metodunda çatışmayan bir cəhət var. Həmin məqam ondan ibarətdir ki, biz yuxarıdakı nisbətdə bütün qısamüddətli aktivləri nəzərə aldıq, nəticədə müəssisəmiz sanki daha çox likviddir. Amma, biz bilirik ki, qısamüddətli aktivlərin tərkibində elələri var ki, onları dərhal pula çevrilə bilmərik. Nümunə kimi, satış məqsədilə alınmış malları, istehsal üçün nəzərdə tutulmuş xammal, yarımfabrikatları göstərə bilərik.

Ümumən, çatdırmaq istədiyimiz fikir budur: bizim likvidliyimiz, bütün qısamüddətli kreditorlarımızın hamısının dərhal pulunu istədiyi halda, qısamüddətli aktivlərimizi hansı sürətlə pula çevirə bilmək imkanımızı xarakterizə edir.

Kreditorlarımız tərəfindən belə bir təhlükənin üç mümkün sürətlə istənilmə ehtimalı var.

Obrazlı olaraq düşünün :

• Kreditorlarımızın hamısı bizdən dərhal pulunu istəyir və bizə cəmi bir ay vaxt tanıyırlar. Belə halda ilk düsturumuz bizə müəyyən mənada uyğun gələ bilər.
• İndi düşünün kreditorlardan tələb daxil olur, hamısı bizə cəmi 10 gün vaxt tanıyır. Bu halda biz qısamüddətli aktivlərimizin hamısını dərhal pula çevirə bilməyəcəyik. Bizə yalnız pul vəsaitlərimiz və debitor borclarımız kömək ola bilər. Maliyyə hesabatları əsasında hesablanan bu göstəriciyə biz ani likvidlik analizi

Ani likvidlik əmsalı = (pul vəsaitləri + debitor borclar) / qısamüddətli öhdəliklər.

“X” ASC üçün bu əmsal (125+531) / 629 = 1.04 olacaqdır.

• Kreditorlardan tələb pulun dərhal həmən günü ödənilməsi formasında daxil olarsa bizə yalnız pul vəsaitlərimiz kömək ola bilər. Maliyyə hesabatlarının belə analizi nağd likvidlik əmsalını bilməklə mümkündür.

Nağd likvidlik əmsalı = pul vəsaitləri / qısamüddətli öhdəliklər.

“X” ASC üçün bu əmsal 125/ 629 = 0.2 olacaqdır.

Uçot siyasəti və izahlı qeydlər

1 saylı MUBS-un (IAS1) müddəalarına uyğun olaraq, maliyyə hesabatlarının tam dəstinə, adətən iki hissədən ibarət olan (uçot siyasəti və izahlar) Qeydlər də daxil edilir.

Birinci hissə maliyyə hesabatlarının hazırlanmasında istifadə olunan mühasibat uçotu metodlarını, ikincisi isə digər məlumatların açıqlanmasını (hesabatların tərkibini və göstəricilərini deşifrə etməyə, ümumiyyətlə şirkətin fəaliyyətini qiymətləndirməyə imkan verən izahatlar və keçidlər) ehtiva edir.

Hesabatda təqdim edilən məlumatlar arasında uçot siyasəti önəmlidir, odur ki, bəzən maliyyə hesabatlarına izahlı qeydlər  “Uçot siyasəti və izahlı qeydlər” də adlandırılır.

Uçot siyasəti haqqında ayrıca məqalədə danışmışıq (bax: “Müəssisənin uçot siyasəti necə hazırlanır? ”). Növbəti yazımız “Maliyyə hesabatlarına izahlı qeydlər” haqqındadır.

Beynəlxalq standartlara uyğun tərtib edilmiş izahatların əsas təyinatı maliyyə hesabatlarının ayrı-ayrı göstəricilərinin açılısı və şərhidir.

Ümumiyyətlə, mühasibat balansının, habelə mənfəət və zərər haqqında hesabatın sətirlərini elə açıqlamaq lazımdır ki, hesabatların istifadəçilərində bu və ya digər məbləğin necə əldə edildiyi, bu və ya digər göstəricinin necə qiymətləndirilməsi ilə bağlı heç bir sual qalmasın.

Maliyyə hesabatlarına izahlı qeydlər

İzahlı qeydlər ayrıca hesabatdır, digər dörd əsas hesabatla birgə istifadəçilərin mühasibat uçotu məlumatlarına olan tələbatını təmin edir. Maliyyə hesabatlarının ən maraqlı hissəsi olan qeydlər, digər hesabat növləri üzrə açıq qalan sualları cavablandırmağa kömək edir.

Məsələn, əlimdə hansısa müəssisənin hesabatlarını tutmuşam, amma müəssisənin uçot siyasətini bilmirəmsə, hesabtlarda əmək haqqı xərclərini görəcəyəm, amma bəzi suallar açıq qalacaq:

• əmək haqqı hansı sayda işçiyə sərf edilir?
• əldə edilmiş uğura, mənfəətə nə qədər işçi ilə nail olunub?
• bu qədər işçi sayı ilə zərərin səbəbi nədir?
• hesabatlardakı bəzi sətirləri necə açıqlamalı?

Eyni zamanda maliyyə hesabatları tərtib edildikdən və təsdiqləndikdən sonra müəssisənin təsərrüfat fəaliyyətində bir sıra hadisələr baş verə bilər. Bu hadisələr:

• hesabatlara, ümumilikdə müəssisənin fəaliyyətinə təsirinin izah edilməsin, və;
• həmin hadisələri əks etdirən məlumatların hesabatlarla birgə təqdim edilməsin zəruri edə bilər.

Bu hadisələr mühasibatlıqda müvafiq qaydada sənədləşdirilməsə mühasibat uçotu məlumatlarının istifadəçiləri hesabatlardan tam informasiya ala bilməyəcək.

İzahlı qeydlərdən istifadə edən şəxslər

Belə şəxslərin dairəsi kifayət qədər genişdir:

• müəssisənin təsisçiləri (fəaliyyətin maliyyə nəticələrini şərh etmək üçün);
• kreditorlar (borcalanın kredit qabiliyyətini və kredit öhdəliklərin yerinə yetirmək qabiliyyətini əsaslandırmaq üçün);
• tənzimləyici orqanlar (təşkilatın maliyyə fəaliyyətinin dinamikasını izah etmək, hesabat maddələrini açıqlamaq üçün);
• investorlar (təşkilatın investisiya cəlbediciliyini və sabitliyini əsaslandırmaq üçün).

Maliyyə hesabatlarına izahlı qeydlərdə rəhbər yaxud təsisçi şəxslərə müəyyən müraciətlər də yazıla bilər.

Hesabatın tərtib edilməsi

Hesabatın xüsusi forması yoxdur, mühasibatlıq işçiləri onu sərbəst formada hazırlayır. Qeydlər tərtib edilərkən mətnlərdən, qrafiklərdən, cədvəllərdən istifadə edilə bilər.

Formaca sərbəst olan maliyyə hesabatlarına izahlı qeydlərin aşağıdakı bölmələrdən ibarət olması tövsiyə edilir :

1. müəssisə barədə ümumi məlumat
2. müəssisənin uçot siyasəti
3. digər 4 hesabat üzrə maddələrin izahatı
4. hesabat tarixindən sonra əhəmiyyətli hadisələr baş vermişdirsə onlar barədə məlumat
5. əlaqəli tərəflər haqqında məlumat və s.

Əlaqəli tərəflər müəssisə ilə əməkdaşlıq edən digər müəssisələr, onlarla olan birgə layihələr və s.-dir.

Hesabat tarixindən sonrakı hadisələr aşağıdakı kimi təsnifləşdirilir:

• maliyyə hesabatlarına düzəliş edilməsini tələb edənlər;
• maliyyə hesabatlarına düzəliş edilməsini tələb etməyənlər.

Təbii ki, burada əhəmiyyətli təsirlərdən söhbət gedir.

Hər bir müəssisə lazım olmayan parametrləri istisna etmək, izahatlara müəssisənin fərdi xüsusiyyətlərini, fəaliyyət dairəsini nəzərə alan məlumatlarla əlavə etmək hüququna malikdir.

Maliyyə hesabatlarına izahatlar balans və digər hesabatların quru rəqəmlərini müəssisənin maliyyə vəziyyəti haqqında əsaslandırılmış mətnə ​​çevirməyə imkan verir. Ödəyicinin iqtisadi göstəricilərinin azalması fonunda savadlı əsaslandırma, mənfəətin aşağı salınması, vergi və digər icbari ödənişlərdən yayınma sxemlərinin istifadəsi ilə bağlı şübhələrin qarşısını almağa kömək edir.