Blog Full

Gələcək dövrün gəlirləri

Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri (ingiliscə – deferred income) hesabat dövründə əldə edilmiş, lakin gələcək hesabat dövrlərində hesablanacaq və aid olduğu dövrün başlanğıcında müəssisənin maliyyə nəticələrində əks olunacaq gəlirlərdir. Öhdəliklərin bu növü hesablar planının (“Sair uzunmüddətli öhdəliklər”) və 54-cü (“Sair qısamüddətli öhdəliklər”) maddələri üzrə açılmış hesablar üzrə açılır. Bu yazıda 442-ci saylı hesabda uzunmüddətli gələcək hesabat dövrünün gəlirləri üzrə əməliyyatların mühasibat yazılışları şərh olunub.

Gəlir və gələcək dövrün gəliri arasında fərqi aşağıdakından ibarətdir:

• Gəlir mal, iş və xidmətin təqdim edilməsi prosesində yaranır. Buna mülkiyyətin satıcıdan alıcıya yerdəyişməsi kimi də baxmaq olar.
• Gələcək dövrün gəliri bir neçə dövr üçün standart xidmətin dəyərinin əvvəlcədən alınmasıdır. Standart xidmət dedikdə xidmətin konkret dövrlər üçün (məsələn, aylıq) təkrarlanması və sabit haqq nəzərdə tutulur, təbii ki, bu zaman qiymət artımı və ya azalması istisna edilir.

Yəni, bəzən olur ki, formalaşmış işgüzar adətdən və ya əvvəlki yaşanılmış mənfi təcrübədən irəli gələrək təşkilat bu və ya digər təsərrüfat əməliyyatı üçün bir neçə dövrü əhatə edən ödənişləri bəri başdan almalı olur.

Məsələn, müəssisə icarəyə obyekt verir, lakin tez-tez icarəyə götürən dəyişmək, obyektini tez-tez yerləşdirmək onu yorduğu üçün ilk icarəyə götürmüş şəxsdən icarənin 12 ayını tam şəkildə qabaqcadan alır.

Belə olan təqdirdə qabaqcadan alınmış 12 aylıq ödəniş gəlir kimi deyil gələcək dövrlərin gəliri kimi tanınmalıdır. Çünki faktiki olaraq hələ 12 aylıq icarə xidməti tam göstərilməmişdir və icarə xidməti göstərən təşkilat yaxın 6 ay ərzində icarəyəgötürənə keyfiyyətli icarə xidməti təşkil etmək öhdəliyi götürmüşdür.

442 saylı “Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri” hesabı

Bu hesab üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  əsasında aparılır.

442 saylı “Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri” hesabı “Sair uzunmüddətli öhdəliklər” maddəsinə aid olan hesablardan biridir. Hesabların tam siyahısı aşağıdakı şəkildə verilib (Qaydalar/ 38.1):

442 saylı hesab öhdəlik (passiv) hesabdır, mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən 12 aydan sonrakı dövrlərə aid ediləcək gəlirləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri yarandıqda sözügedən qaydaların 38.10-cu, onlar qısamüddətli kimi təsnifləşdirildikdə 38.12-ci, qısamüddətli kimi təsnifləşdirilmədən birbaşa gəlir kimi tanındıqda 38.14 bəndi tətbiq edilir.

Belə uzunmüddətli gəlirlər üzrə müsbət məzənnə fərqi yarandıqda mühasibat yazılışları haqqında bəhs olunan qaydaların 38.13-cü bəndilə nizamlanır.

 Hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açılır (Qaydalar/38.11):

• 442-1 №li “Əsas əməliyyat gəlirləri üzrə gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri”;
• 442-2 №li “Maliyyə gəlirləri üzrə gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri”.

Əməliyyat gəlirləri şirkətin əsas fəaliyyətindən əldə etdiyi gəlirlərdir. Onun formalaşmasının əsasını malların (işlərin, xidmətlərin) satışından əldə edilən ümumi gəlir təşkil edir.

Maliyyə gəlirləri şirkətin maliyyə fəaliyyəti zamanı yaranır.

Torpaq, tikili, avadanlıqlar maliyyə icarəsindən gəlirlərlə bağlı mühasibat yazılışları

“A” MMC dəyəri 250 000 manat olan əsas vəsaitin maliyyə icarəsilə əlaqədar olaraq “E” MMC ilə müqavilə imzalayıb. Müqavilənin müddəti 2 ildir. Razılığa əsasən “E” MMC əsas vəsait üzrə borcu illərə mütənasib bölməklə ödəməlidir. 2-ci ilin sonunda əsas vəsaitə görə olan 162500 manat əsas məbləğ, 87500 manat faiz məbləği tam ödənilməlidir.

İkinci il üçün proses aşağıdakı şəkildə tənzimlənir:

Buraya keçid etməklə gələcək hesabat dövrlərinin gəlirləri ilə bağlı daha çox müxabirləşmə nümunələrinə baxmaq olar.

Mövzunu “Turan” Tədris Mərkəzinin təlimçisi və vergi eksperti Cavid Vəlizadə şərh edir.

Vergi Məcəlləsinin 122.1-ci maddəsinə əsasən, rezident müəssisə tərəfindən ödənilən dividenddən ödəmə mənbəyində 5 faiz dərəcə ilə vergi tutulur. Həmin maddənin 2024-cü ilin yanvarın 1-dək qüvvədə olmuş müddəalarında dividenddən ödəmə mənbəyində 10 faiz dərəcə ilə verginin tutulması nəzərdə tutulurdu.

Əvvəlki dövrlər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəətin hesabına dividendin 2024-cü ilin yanvarın 1-dən sonra elan edilərək ödənilməsi zamanı ödənilən dividenddən ödəmə mənbəyində 5 faiz dərəcə ilə vergi tutulur.

Misal

“AA” MMC-nin 2022-2023-cü il üzrə əldə etdiyi xalis mənfəəti 4.000.000 manat olub. Şirkət bu məlumatı 2024-cü ildə elan edir və təsisçiyə 3.000.000 manat dividend vermək qərarını açıqlayır. Bu halda təsisçinin əldə etdiyi dividend gəliri 2024-cü ildə elan edildiyi üçün vergitutma obyekti bu ilə aid edilir. Buna görə də şirkət həmin məbləğə görə ödəmə mənbəyindən 5% vergini hesablayaraq tutacaq.

Bu hal qanunvericilikdə də əksini tapıb. Vergi Məcəlləsinin 12-ci maddəsinin müddəalarına əsasən, vergitutma bazası və dövrü 2024-cü ilə təsadüf edir.

Dividend gəliri: 3.000.000 manat;

Ödəmə mənbəyində vergi: 3.000.000 x 5% = 150.000 manat;

Təsisçiyə ödəniləcək məbləğ: 3.000.000 – 150.000 = 2.850.000 manat.

Mənbə: vergiler.az

Faizlər üzrə kreditor borclar

Müəssisələr borc kimi əldə etdiyi pul vəsaitlərini ödəyərkən müəyyən faiz nisbətində əlavə məbləğlər ödəməli olurlar. İstiqrazların alınması, maliyyə icarəsi ilə əməliyyatlar zamanı da faizlərlə bağlı öhdəliklər yaranır. Müddətinə görə belə öhdəliklər qısa və uzun müddətli kimi xarakterizə olunur. Qısamüddətli öhdəliklər 434 saylı “Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında uçota alınır. Bu yazıda nəzərdən keçirilən 434 saylı hesab faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları uçota almaq üçün nəzərdə tutulub. Uzunmüddətli kreditor borclar Hesablar Planının 43-cü maddəsinə uyğun olaraq uçota alınır.

Uçot zamanı istifadə edilən mühasibat uçotunun ən uyğun beynəlxalq standartları bunlardır:

• 9 nömrəli “Maliyyə Alətləri” MHBS (IFRS 9);
• 7 nömrəli “Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat” MUBS (IAS 7);
• 23 nömrəli “Borclar üzrə məsrəflər” MUBS (IAS 23).

434-cü hesab: faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları  

Bu hesab üzrə müxabirləşmələr AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” əsasında tənzimlənir. Qaydaların 37.1-ci maddəsinə görə uzunmüddətli kreditor borcları üzrə 434 saylı hesabdan başqa aşağıdakı hesablar da açılır:

• “Malsatan və podratçılara uzunmüddətli kreditor borcları” (431-ci hesab);
• “Törəmə (asılı) cəmiyyətlərə uzunmüddətli kreditor borcları” (432-ci hesab);
• “Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları” (433-cü hesab);
• “Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları” (434-ci hesab);
• “Digər uzunmüddətli kreditor borcları” (435-ci hesab).

434 №-li “Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı öhdəlik (passiv) hesabıdır.

434 saylı hesab üzrə tənzimləmələr

“Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunmayan faizlərə görə yaranan kreditor borcları haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları yarandıqda həmin qaydaların 37.25.-ci, onlar qısamüddətli kimi təsnifləşdirildikdə 37.26.-cı bəndi tətbiq edilir.

Belə kreditor borclara görə məzənnə fərqi yarandıqda mühasibat yazılışları həmin qaydaların 37.27.-ci bəndi əsasında aparılır.

Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları qısamüddətli kimi təsnifləşdirilmədən birbaşa olaraq ödənilməsi halları həmin qaydaların 37.28.-ci bəndi, üçüncü şəxs tərəfindən ödənilməsi halları 37.29.-cu bəndi ilə nizamlanır.

Bank krediti götürüldükdə faiz öhdəliyi yarandığı halla bağlı  müxabirləşmə nümunələri

“A” MMC istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pul vəsaitlərinin yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. May ayında bankdan 80000 manatlıq kredit götürməklə pul problemi həll olunmuşdur. Bankla müəssisə arasında bağlanan müqavilənin şərtlərinə əsasən kreditin müddəti 2 il, illik faiz dərəcəsi 17% olaraq razılaşdırılmışdır. Müəssisə kreditin 50%-ni birinci il, qalan hissəni növbəti il ödəməlidir.

Burada, birinci ildə ödəniləcək faizlər qısamüddətli öhdəliklərə aid edilir. İkinci ildə ödəniləcək faizlər isə uzunmüddətli öhdəliklərə aid edilir.

İkinci il uzunmüddətli faiz öhdəliyi qısamüddətli faiz öhdəliyinə aid edilir:

Maliyyə icarəsi zamanı faizlər üzrə kreditor borcların uçotu ilə bağlı nümunə

“A” MMC dəyəri 250000 manat olan Əsas vəsaitin maliyyə icarəsilə əlaqədar olaraq “E” MMC ilə müqavilə imzalamışdır. Müqavilənin müddəti 2 ildir. Razılığa əsasən “A” MMC Əsas vəsaitə olan borcunu illərə mütənasib bölməklə ödəməlidir. 2-ci ilin sonunda Əsas vəsaitə görə olan 162500 manat əsas məbləğ, 87500 manat faiz məbləği tam ödənilməlidir.

Burada, birinci ildə ödəniləcək faiz borcu qısamüddətli öhdəliklərə aid edilir. İkinci ildə ödəniləcək faiz borcu isə uzunmüddətli öhdəliklərə aid edilir.

İkinci il üçün uzunmüddətli faiz öhdəlikləri aşağıdakı şəkildə uçota alınır:

Qeyd: Müəssisə digər müsəssisələrdən faizlə uzunmüddətli borclar əldə etdiyi zaman faizlərin uçota alınması prosesi yuxarıda qeyd olunmuş formada həyata keçirilir. Bu zaman əsas borc məbləği 404 saylı “Uzunmüddətli borclar” hesabında əks etdirilir. Faiz borcları da eyni qaydada uçota alınır.

Hüquqi şəxslərin fəaliyyətinin nizamlanması

Hüquqi şəxslər müxtəlif məqsədlər üçün yaradıldığı üçün, onların fəaliyyət istiqamətləri də müxtəlifdir. Qanunvericilikdə hüquqi şəxsləri təşkilati-hüquqi formasına görə bir-neçə qrupa bölünür (məsələn, kommersiya müəssisələri, qeyri-kommersiya təşkilatları, publik hüquq şəxslər və sair). Belə təsnifat daxilində hüquqi şəxslərin fəaliyyət istiqaməti fərqlənə bilər.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, qanunvericilikdə fəaliyyətinə görə müəssisə və təşkilatlara yanaşma eyni deyil. Onların bir qismi yalnız  nizamnamələrində qeyd olunmuş fəaliyyətlə məşğul ola bilərlər. Qeyri-kommersiya qurumları, publik hüquqi şəxslər bu kateqoriyaya aiddir.

Kommersiya təşkilatlarına gəlincə, qanunvericilik onların qanunla qadağan edilməyən istənilən fəaliyyətlə məşğul olmağa icazə verir. Burada “qanunla qadağan edilməyən” anlayışı iki mənada başa düşülə bilər və hər iki mənası kommersiya hüquqi şəxslər üçün  keçərlidir.

Bunlardan birincisi ümumi mənadır, yəni elə fəaliyyət növləri var ki, onunla heç kəs məşğul ola bilməz, çünki qanunla qadağandır. Məsələn, rəsmi qaydada hüquqi şəxs kimi qeydiyyatdan keçib, digər şəxslərə “killer” xidməti göstərilə bilməz, çünki bu, istənilən halda, qanunla qadağandır, cinayət hesab olunur. Kommersiya təşkilatları, təbii ki, belə fəaliyyətlə məşğul olmamalıdır.

İkinci məna isə müəyyən hüquqi şəxslərin fəaliyyət istiqamətlərinin sahəvi qanunvericiliklə qadağan edilməsidir. Məsələn, kommersiya təşkilatı olan bankların fəaliyyəti müvafiq qanunvericilik aktlarla, o cümlədən “Banklar haqqında” AR qanunu ilə tənzimlənir. Həmin qanun bankların fəaliyyət göstərə biləcəyi yaxud bilməyəcəyi sahələri müəyyən edir. Bankların fəaliyyət göstərə biləcəyi sahələr həmin qanunun 32-ci maddəsində verilib. Buraya fiziki və hüquqi şəxslərə kreditlərin verilməsi, valyuta əməliyyatları, faktorinq, lizinq xidmətləri, bank hesablarının açılması və onlara xidmətlə bağlı əməliyyatlar və s. daxildir.

Növbəti 33-cü maddə isə bankların ticarət, tikinti, sığorta və s. bu kimi fəaliyyətlə məşğul ola bilməyəcəkləri qeyd olunub.

Sığorta şirkətləri üçün eyni münasibət “Sığorta fəaliyyəti haqqında” AR qanununda da öz əksini tapıb. Bu şirkətlər həmin qanunun 11-ci maddəsində göstərilmiş fəaliyyət istiqamətlərində çalışa bilərlər (məsələn, məsləhət, ekspert xidmətləri).

Fəaliyyət kodları

Əgər hüquqi şəxslərin fəaliyyət istiqamətləri sahəvi qanunvericilik aktları ilə nizamlanmırsa yaxud həmin aktlarda hansısa məhdudiyyət nəzərdə tutulmayıbsa, kommersiya qurumları onlara gəlir gətirən istənilən fəaliyyətlə məşğul ola bilərlər.

Bunun üçün kommersiya hüquqi şəxs Dövlət Vergi Xidmətinə ərizə ilə müraciət edərək, məşğul olmaq istədiyi fəaliyyətin qeydiyyata alınması təmin edir. Dövlət Statistika komitəsi müxtəlif fəaliyyətlə bağlı kodlar müəyyən etmişdir. Bunlar fəaliyyət kodları adlanır. Mövcud texniki şərait, fəaliyyət kodlarını vergi orqanına getmədən online qaydada ərizədə göstərməklə müraciət etməyə imkan verir.

Qanun sadəcə sizin fəaliyyətlərdən yalnız birini əsas fəaliyyət, digərlərini isə əlavə fəaliyyət olaraq fərqləndirir.

Qeyd etməliyik ki, bəzi hallarda əlavə fəaliyyət kodu üzrə gəlirlər, əsas kodla bağlı gəlirlərdən çox ola bilər. Buna narahat olmayın, burada qanunvericiliyin tələbinin pozulması halı yoxdur.

Qeyri-kommersiya təşkilatlarının fəaliyyət istiqamətləri

Bəs belə hüquqi şəxslərin fəaliyyət istiqamətləri necə tənzimlənir? Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi Qeyri-kommersiya təşkilatları yalnız nizamnamələrində göstərilən fəaliyyətlə məşğul ola bilərlər. Amma sözügedən ümumi qaydadan istisnalar da  vardır. Qeyri-kommersiya qurumları nizamnamələri üzrə əsas fəaliyyət istiqamətindən başqa sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul ola bilər, ancaq müəyyən şərtlər çərçivəsində.

Birinci şərt ondan ibarətdir ki, belə sahibkarlıq fəaliyyəti yardımçı xarakter daşımalı, nizamnamədə müəyyən edilmiş əsas istiqaməti üstələməməlidir.

İkinci şərtə görə sahibkarlıq üçün əsas fəaliyyətə yaxın istiqamət seçilməlidi. Məsələn, siz səhiyyə sahəsində olan qeyri-kommersiya təşkilatısınız, bu halda tibbi ləvazimatlar sata bilərsiniz, amma məsələn uşaq oyuncaqları mağazası açmaq olmaz.

Başqa bir misal, idman sahəsi üzrə qeydiyyata alınmış qeyri-kommersiya hüquqi şəxslərin fəaliyyət istiqamətlərinə idman qidalarının satışı, trenajor zalı, futbol meydançası istifadəyə verilməsi aid edilə bilər, lakin onlar çörək zavodu aça bilməz.

Digər tələb əlavə fəaliyyətlə bağlı əldə edilmiş gəlirlə bağlıdır; gəlirlər dividend kimi verilə bilməz. Həmin gəlirlər nizamnamə fondunun möhkəmləndirilməsinə yönəldilə, yaxud əsas fəaliyyət istiqamətində xərclənə bilər.

Publik hüquqi şəxslərin fəaliyyət istiqamətləri ilə bağlı tələblər, demək olar ki, qeyri-kommersiya qurumlarında olduğu kimidir.

Şirkətlər fəaliyyətləri zamanı istifadə etdikləri təsərrüfat subyektlərini qeydiyyata almağa borcludur.