Blog Full

Sınaq balansı nədir?

Sınaq balansı mühasibatlıqda baş kitabın tərtib edilməsindən sonra qurulur. “Baş kitab nədir?” sualını verənlər, cavab üçün buraya keçid edə bilər.  Sınaq balansının tərtib edilməsi üçün hansı nəzəri biliklərə sahib olmaq lazımdır? Minimum biliklərin siyahısını belə tərtib etmək olar?

• müəssisənin maliyyə balansı;
• mühasibat uçotu hesabları;
• təsərrüfat əməliyyatlarının hesablara təsiri;
• uçot hesablarının qalıqlarının hesablanması.

Adından göründüyü kimi sınaq balansı müəssisənin əsas maliyyə hesabatlarından  olan balansın test olaraq hazırlanması mərhələsidir. Əgər əməliyyatların mühasibat uçotunu düz qurmuşuqsa, maliyyə bərabərliyi təmin edilib, balansımız da düzdür. Lakin mühasib gün ərzində onlarla, bəzən yüzlərlə təsərrüfat əməliyyatlarının uçotunu aparır, hər dəfə maliyyə bərabərliyi çəkə bilmərik. Ümumiyyətlə, səhvdən heç kəs sığortalanmayıb, mühsib də uçot xətasına yol verə bilər. Bu səbəbdən vaxtaşırı sınaq balansı tərtib edilir. Bunu biz mühasiblər əllə, kağız-qələmdən istifadə edərək yaxud mühasibat proqram təminatı  vasitəsi ilə hazırlaya bilərik.

Sınaq balansının mahiyyəti:

• balans elementləri daxil, bütün hesablar üzrə debet, kredit qalıqlarını üzləşdirmək;
• ikili yazılış, debet, kredit qaydalarına əməl edilməsini öyrənmək;
• balansın qorunmasını yoxlamaqdır.

Sınaq balansı mühasibə yol verdiyi nöqsanları vaxtında aşkar edib aradan qaldırmağa kömək edir. Onu mühasibat işçisi özü üçün hazırlayır, kimsə onu təsdiqləmir, kiməsə təqdim edilmir. O, müəssisənin balans hesabatı kimi (MVHH) konkret anı, bir qayda olaraq tərtib edildiyi tarixə maliyyə vəziyyətini əks etdirir.

Mövcud mühasibat proqramları istənilən an üçün sınaq balanslarını tərtib etməyə imkanı verir.

Sınaq balansı necə tərtib edilir?

Sınaq balansının əsas mahiyyəti hesab qalıqları üzrə balansın qorunmasına əmin olmaqdır. Onu aşağıdakı formalardan birini seçərək hazırlamaq olar:

• mühasibat balansı;
• dövriyyə-qalıq cədvəli.

Dövriyyə qalıq cədvəli formasında sınaq balansı digər formadan fərqli olaraq müəyyən dövrü əhatə edir. Belə tərtibat nəinki hesab qalıqları üzrə yekun nəticəni əks etdirir, eyni zamanda əhatə etdiyi dövrün əvvəlinə ilkin qalıqları, hesabları artıran yaxud azaldan məbləğləri görməyə imkan verir.

Bir daha vurğulayırıq ki, sınaq balansı əslində əməliyyatların baş kitablar üzrə ledger hesablara köçürülməsindən sonra tərtib edilir.

Köməkçi hesabların (gəlir və xərc) bağlanılması maliyyə hesabatlarının hazırlanması maliyyə hesabatlarının hazırlanmasının növbəti mərhələsində  olduğu üçün sınaq balansında köməkçi hesablar da açıq vəziyyətdə olduğu kimi görsənir.
Yəni sınaq balansının tərtibi üçün elə ledger hesabların qalıqlarının köçürülməsi kifayətdir.

Lakin unutmayaq ki, sınaq balansı balansın tərəflərinin bərabərliyinin qorunmasını təmin etmək üçündür. Amma, debet qalıqlar kredit qalıqlara bərabərliyi, heç də bütün əməliyyatlar üzrə düzgün uçot ilə aparılmışı mənasına gəlmir. Belə ki, bir sıra yanlış əməliyyatlar sınaq balansı vasitəsi ilə üzə çıxmaya bilər.

Məsələn, əgər siz hansısa bir öhdəlik hesabınıza qeyd etməli olduğunuz məbləği başqa bir öhdəlik hesabında qeyd etmisinizsə və ya uzunmüddətli öhdəliyini qısamüddətli öhdəlik hesabınızda və ya əksinə qeyd etmisinizsə bu sınaq balansında bilinməyəcəkdir. Eyni sözü aktiv hesablarınız barədə də söyləyə bilərik.

Həmçinin bu və ya digər təsərrüfat əməliyyatı tamamilə unudulub uçota alınmayıbsa bu da sınaq balansında üzə çıxmaya bilər.

Nəticə

Sınaq balansı əsasında yalnız hesabların debet və kredit qalıqlarının bərabərliyi haqqında əminliklə mühakimə yürüdə bilərik. Əgər belə bərabərlik yoxdursa, bu, aşağıdakı mümkün səhvləri göstərir:

• debet qeydi əvəzinə kredit qeydi aparılıb və ya əksinə;
• hesabın qalığı səhv hesablanıb;
• hesab üzrə qalıq sınaq balansına köçürülərkən səhvə yol verilib;
• sınaq balansı üzrə yekunlar düzgün hesablanmayıb.

Əgər səhvi tapa bilmirsinizsə, əvvəlcə baş kitabdakı hesablar üzrə saldonu yenidən hesablamaq lazımdır. Bundan sonra da səhv tapılmadıqda, uçot qeydlərinin baş kitaba düzgün köçürüldüyünü yoxlamaq lazımdır.

Maliyyə hesabatlarının hazırlanma mərhələləri

Müəssisədə təsərrüfat əməliyyatlarının mühasibatlıqda uçotu hesabları üzrə qeydə alınmasında əsas məqsəd biznesin mövcud durumunu əks etdirən maliyyə hesabatlarının hazırlanmasıdır. Hesabatların hazırlanması zamanı məlumatlar kəmiyyət və keyfiyyət baxımından tədricən dəyişir və ilkin uçot qeydləri yeni formaya – icmal hesabatlara çevrilir. Nəzərə almaq lazımdır ki, hesabatlar yalnız uçot qeydlərinin keyfiyyətli təhlili nəticəsində maraqlı tərəflərin ehtiyaclarını ödəyə bilər. Bu, maliyyə hesabatlarının hazırlanması prosesinin mərhələlərini aşağıdakı kimi qruplaşdırmağa əsas verir:

• təsərrüfat əməliyyatlarının qeydiyyatı;
• məlumatların təhlili;
• məlumatların yekun icmalı

Hər qrup özündə bir-neçə mərhələni birləşdirir:

1. Əməliyyatların ilkin sənədlər üzrə təsbiti
2. Əməliyyatların jurnallara, orderlərə qeydiyyatı
3. Baş kitaba qeydiyyatın köçürülməsi
4. Sınaq balansının tərtib edilməsi
5. Köməkçi hesabların bağlanması
6. Səhvlərin düzəldilməsi
7. Maliyyə hesabatlarının hazırlanması

Səhvlərdə düzəlişdən sonra son sınaq balansının tərtib edilməsi tövsiyə olunur. Beləliklə biz, maliyyə hesabatlarının hazırlanmasın çox mərhələli  proses kimi təsəvvür edə bilərik.

İlkin sənədlər uçot qeydlərinin əsasıdır

Baş vermiş hər bir əməliyyatı yadda saxlamaq çətindir. Odur ki, hər gün baş verən alış, satış, xərclər, alınmış və verilmiş pul vəsaitləri və digər əməliyyatliyyatların qeydə alınması çox vacibdir. Qeydiyyat dedikdə, həyata keçirilən bütün əməliyyatlar, yaxud baş verən hadisələri əks etdirən məlumatların söz və rəqəmlə yazılışı nəzərdə tutulur.

Təsərrüfat əməliyyatlarının qeydiyyatı təkcə maliyyə hesabatlarının hazırlanması üçün deyil, eyni zamanda həmin əməliyytalrın qanuniliyinin müəyyən edilmsi üçün lazımdır.

Əgər kimsə, sizə mühasib olaraq, mühasibat uçotuna alınmalı hansısa əməliyyatın baş verdiyini deyirsə, mütləq onun sənəd əsasını müəyyən etməlisiniz. Sənəd olmadan uçot qeydlərini aparmaq risklidir. Əməliyyatların ilkin sənəd əsasının müəyyən edilməsi mühasibin etməli olduğu ən birinci işdir. Lakin, elə hadisələr olur ki, onların sənəd əsası olmur, ilkin uçot sənədini  mühasib özü tərtib etməlidir, məsələn, əsas vəsaitin sıradan çıxması, malların oğurlanması, əksik gəlməsi və s.
Mühasibat uçotunda tətbiq edilən ilkin uçot sənədləri çoxdur, nümunə kimi bunları göstərmək olar:

• satınalma sorğusu, katirovka, müqavilə, qiymətlərin razılaşdırılma protokolu;
• təhvil-təslim aktı, qaimə faktura, hesab faktura;
• kassa mədaxil orderi (qəbzi) , kassa məxaric orderi, Nəzarət Kassa Aparatının çeki, hər hansı digər ödəmə qəbzləri (çekləri);
• ödəniş tapşırığı, bank çeki, bank hesabından çıxarış;
• avans hesabatı, mal-materialın hərəkəti aktı, əsas vəsaitlərin silinməsi, istifadəyə verilməsi aktları;
• tabellər, əmək haqqı hesablanması cədvəlləri və s.

Maliyyə hesabatlarının hazırlanması prosesinin əsası olan ilkin uçot sənədləri müəyyən edildikdən sonra əməliyyatlar mühasibatlıqda uçota alınmalıdır.

Uçot məlumatlarının ilkin qeydiyyat formaları

Əməluyyatların qeydiyyatı mühasibat uçotunun ikili yazılış metoduna uyğun gəlməlidir. Bu sonradan maliyyə hesabatlarının hazırlanmasını da asanlaşdırır.Bəs bu qaydalar texnik olaraq hansı formada həyata keçirilir?

Kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərində mühasibat uçotu memorial-order, jurnal-order yaxud digər formalarda  aparıla bilər.

Uçot mühasibatlıqda əl ilə yaxud informasiya texnologiyalarından istifadə etməklə həyata keçirilir.

Əməliyyatların jurnal-order formasında uçotu zamanı aşağıdakı cədvəldən istifadə olunur:

Mühasibat uçotunda memorial-order formasının tətbiqi zamanı istifadə edilən cədvəl qanunvericiliklə təsbit edilib. Aşağıda həmin cədvəlin sadə forması verilib:

Mühasibat uçotunda əməliyyatların uçotu üçün bir-neçə formanın tətbiqi, onların adları sizi qorxutmasın, çünki:

• onlar arasında fərq mahiyyətcə kəskin deyil;
• daha çox dizaynlarına görə fərqlənirlər.

Hazırda daha çox mühasibat proqramlarından istifadə edərək avtomatlaşdırılmış uçotdan istifadə edilir, odur ki, mühasibatlıqda hansı formanın tətbiqinə elə də önəm verilmir. Belə proqramlar maliyyə hesabatlarının hazırlanması üzrə işləri də asanlaşdırır.

Mühasibat uçotunun memorial order forması

Mühasibat uçotunun formaları arasında əsaslı fərq olmasa da, əməliyyatların ilkin uçot sənədləri əsasında qeydiyyatı zamanı memorial-order formasından istifadəni tövsiyə edərdik. Niyəsi çox sadədir – AR  Maliyyə Nazirliyi Kollegiyasinin Qərari ilə təsdiq edilmiş “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına, Kiçik və Orta Sahibkarlıq Subyektləri üçün Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına və İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartlarına uyğun olaraq memorial order forması əsasında sintetik uçotun aparılması Qaydası”-da bu uçot forması ətraflı şərh edilib, müvafiq cədvəl formaları əks olunub. Bu mühasibin işini asanlaşdırır, qanunvericiliyə uyğun uçot qurmağa kömək edir.

Həmin qaydalarda bu uçot formasının tərifi də verilib.

Qaydalara görə mühasibat uçotu əməliyyatların uçotu üçün təşkilatlar 8 növ memorial orderdən istifadə edə bilər. Amma mühasiblərin siyahıya əlavələr etmək yaxud onları birləşdirmək hüququ vardır.

Mühasibat uçotu əməliyyatlar memorial orderlərdə formada qeydə alındıqdan sonra hər bir hesab üzrə nəticələr ledger hesablara köçürülməklə yığım cədvəlləri tərtib edilir.

Ledger hesablar nədir?

Ledger hesablar elə bizim sintetik mühasibat hesablarımızdır (221, 223, 531 və s.). Əgər belədirsə, bu terminə nə ehtiyac var? Məsələ ondadır ki, sizin, məsələn, bir neçə “Mal satan və podratçılara” borcunuz ola bilər. Onların hər biri üzrə əməliyyatları izləyə bilmək üçün, hər birinə ayrıca hesab aça bilərsiniz. Ledger hesablar eyni xarakterli bütün ayrıca açılmış mühasibat hesabların cəmidir. Onlar maliyyə hesabatlarının hazırlanmasında mühüm rol oynayır.

Baş kitab

Mühasibat uçotu əməliyyatlarının qruplaşdırılımış qeydiyyatı aparılan “Baş kitab” adlandırdığımız uçot registri  özündə bütün ledger hesabları əks etdirir.

Məsələn, baş kitabda yalnız tək sayda “Mal satan və podratçılara qısa müddətli kreditor borcları” adlı 531 nömrəli hesab ola bilər. Həmin hesab bütün mal satan və podratçılara olan borcların cəmini əks etdirəcək.

“Baş kitab – təşkilat tərəfindən istifadə olunan bütün sintetik hesablar üzrə qruplaşdırılmış məlumatları özündə əks etdirən və sintetik uçotun memorial order forması əsasında aparılması zamanı məlumatların icmallaşdırılmasını təmin edən nəzarətedici uçot registridir.”

Müasir dövrümüzdə informasiya texnologiyalarının inkişafı, mühasibat proqramlarının tətbiqi mühasibatlığa yeni görkəm gətirmişdir.  Avtomatlaşdırma prosesi əl ilə işlənən uçot registirlərini sıxışdlraraq istifadədən kənarlaşdıraraq mühasibin işini asanlaşdırıb. Artıq mühasibatlıq əməkdaşının əməliyyatları sadəcə  proqrama daxil etməsi əməliyyat jurnalının işlənməsinə, ledger hesabların qalıqlarının dəyişməsinə və baş kitabın tərtibinə imkan verir. Bütün bunlar maliyyə hesablarının hazırlanması prosesini asanlaşdırır.

Hüquqi şəxslər müəssisənin “Mənfəət vergisinin bəyannaməsi”ni rüblər üzrə təqdim edə bilərlərmi?

Suala cavab olaraq İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş qaydada gəlirin əldə edilməsi ilə bağlı çəkilən xərclər və icbari ödənişlər çıxıldıqdan sonra qalan məbləğdən mənfəət vergisi hesablanıb dövlət büdcəsinə ödənilir və “Mənfəət vergisinin bəyannaməsi” sonrakı ilin mart ayının 31-dən gec olmayaraq vergi orqanına təqdim edilir.

Hesabat dövründə sahibkarlıq fəaliyyəti və ya digər vergi tutulan əməliyyatı olan vergi ödəyicilərinə vergi hesabatının əsas olmadan müəyyən edilən müddətdə təqdim edilməməsinə görə 40 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq edilir.

Hüquqi şəxslər və fərdi sahibkarlar rüb qurtardıqdan sonra 15 gündən gec olmayaraq cari ödəmələri dövlət büdcəsinə ödəməli və cari vergi ödəmələri haqqında arayışı təqdim etməlidir.

Vergi Məcəlləsinin 151-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisi il ərzində cari vergi ödəmələrinin məbləğini müəyyənləşdirməyin iki mümkün metodundan birini seçir və hər il aprel ayının 15-dək bu barədə vergi orqanına məlumat verir. Vergi ödəyicisi cari vergi ödəmələrinin məbləğini müəyyənləşdirmək üçün bu Məcəllənin 151.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan metodu seçdiyi halda, hər rüb başa çatdıqdan sonra 15 gün ərzində mənfəətdən və ya gəlirdən hesablanmış cari vergi məbləği barədə vergi orqanına arayış təqdim etməlidir, əks halda, vergi orqanı bu Məcəllənin 151.1-ci maddəsində nəzərdə tutulan metodu tətbiq edir. Vergi ödəyicisi cari vergi ödəmələrinin məbləğini müəyyənləşdirmək üçün tətbiq etdiyi metod barədə məlumat vermədiyi halda vergi orqanı birinci metodu tətbiq edir və həmin metod vergi ilinin sonunadək dəyişdirilmir.

Əvvəlki vergi ilində fəaliyyəti və ya vergi tutulan mənfəəti (gəliri) olmayan və növbəti vergi ilində fəaliyyət göstərən hüquqi şəxslərin və sahibkarlıq fəaliyyətini hüquqi şəxs yaratmadan həyata keçirən fiziki şəxslərin, habelə yeni yaradılmış və fəaliyyət göstərən vergi ödəyicilərinin cari vergi ödəmələri Vergi Məcəlləsinin 151.5-ci maddəsində göstərilən qaydada həyata keçirilir.

Əlavə olaraq bildirilib ki, Vergi Məcəlləsində cari vergi ödəmələri haqqında arayışın müəyyən edilən müddətdə təqdim edilməməsinə görə maliyyə sanksiyası nəzərdə tutulmayıb.

Mənbə: vergiler.az

Vergi Məcəlləsinin 175.1-ci maddəsinə edilən dəyişikliyə əsasən, təqdim edilmiş malların (işlərin, xidmətlərin) dəyəri üzrə yaranmış maliyyə öhdəliklərinin qarşılıqlı şəkildə əvəzləşdirilməsi və ya notariusun depozit hesabı vasitəsilə həyata keçirilən əməliyyatlar üzrə əməliyyatın dəyərinin notariusun bankda açdığı depozit hesabına ödənilməsi əvəzləşdirilən ƏDV-nin vaxtı hesab edilir. Qanunvericiliyin bu tələbini iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Dəyişiklik edilən maddədə 2 hal tənzimlənir. Birinci hal təqdim edilmiş malların (işlərin, xidmətlərin) dəyəri üzrə yaranmış maliyyə öhdəliklərinin qarşılıqlı şəkildə əvəzləşdirilməsidir. Vergi Məcəlləsinin 166.1.2-ci maddəsinə əsasən, qarşılıqlı hesablaşmalar aparıldıqda öhdəliyin ləğv edildiyi və ya ödənildiyi vaxt ƏDV üçün vergi tutulan əməliyyatların aparıldığı vaxtdır. Amma qarşı tərəf üçün ƏDV-nin əvəzləşdirilməsi qanunvericilikdə təsbit olunmamışdı. Buna görə Vergi Məcəlləsinin 175.1-ci maddəsinə düzəliş edildi.

Misal 1

ƏDV ödəyicisi olan vergi ödəyicisi 2 mart 2024-cü ildə 5.000 manatlıq mebel avadanlığını ƏDV ödəyicisi olan qarşı tərəfə təqdim edib. Qarşı tərəf mebel avandanlığını təqdim edən vergi ödəyicisinə dövri olaraq təmizlik xidməti göstərir. 15 aprel 2024-cü il tarixdə hər iki vergi ödəyicisi aralarındakı qarşılıqlı hesablaşma nəticəsində 2.000 manatlıq öhdəliyin ləğvinə razılaşır. Bu halda vergi ödəyicilərinin təqdim edilmiş malların (işlərin, xidmətlərin) dəyəri üzrə yaranmış maliyyə öhdəliklərinin qarşılıqlı şəkildə əvəzləşdirilməsinin tarixi, yəni 15 aprel 2024-cü il əvəzləşdirilən ƏDV-nin vaxtı hesab ediləcək.

İkinci hal notariusun depozit hesabı vasitəsilə həyata keçirilən əməliyyatlar üzrə əməliyyatın dəyərinin notariusun bankda açdığı depozit hesabına ödənilməsidir.

Misal 2

ƏDV ödəyicisi daşınmaz əmlakı əldə edərkən ödənişi qarşı tərəfin hesabına yox, notariusun depozit hesabına keçirir. Bu hal üzrə əvəzləşdirmə Vergi Məcəlləsinin 175-ci maddəsi ilə tənzimlənmirdi. Dəyişiklikdən sonra ƏDV ödəyicisinin daşınmaz əmlakın alqı-satqısı zamanı əməliyyatın dəyərini notariusun bankda açdığı depozit hesabına ödədiyi tarix ƏDV-nin əvəzləşdirilməsi vaxtı hesab olunacaq.

Qeyd edək ki, təcrübədə hər iki hal yuxarıda qeyd edilən qaydada aparılsa da, 1 yanvar 2024-cü il tarixdən Vergi Məcəlləsinin 175.1-ci maddəsinə dəyişiklik edilməklə proses hüquqi baxımdan tənzimləndi.

Bəs nümayəndəlik və ya işçilərin mənzil və yemək xərclərinin ƏDV ödənişlərinin əvəzləşdirilməsinə icazə verilirmi?

Vergi Məcəlləsinə əlavə edilən, nümayəndəlik xərclərinin, işçilərlə bağlı mənzil və yemək xərclərinin, eləcə də əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə verilən müalicə-profilaktik yeməklərin, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullar və vasitələrlə bağlı xərclərin gəlirdən çıxılması normaları və qaydası müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən müəyyən olunacaq.

Vergi Məcəlləsinin 175.3-cü maddəsinə edilən dəyişilik nəticəsində Nazirlər Kabinetinin qərarında qeyd edilən norma əsasında xərclərin əvəzləşdirilməsinə yol verilməsi istisna hal kimi qeyd edilir.

Misal 3

Vergi ödəyicisi 2024-cü ilin fevral ayında işçilərin mənzil xərcləri üçün 5.000 manat (ƏDV-siz) ödəniş edib. Həmin məbləğ Nazirlər Kabinetinin müvafiq qərarı ilə müəyyən edilən normalar çərçivəsindədir. Bu halda vergi ödəyicisi Vergi Məcəlləsinin 175-ci maddəsinin tələblərini nəzərə almaqla ödənişləri həyata keçirdiyi üçün 900 manat məbləğində ƏDV-ni əvəzləşdirmək hüququna malikdir:

5000 x 18% = 900 manat.

Mənbə: vergiler.az