Blog Full

Əmək mübahisələri

Əmək fəaliyyətinin həyata keçirilməsi prosesində işçilərin və işəgötürənlərin mənafelərinin üst-üstə düşməməsi, bir-birinə zidd olması çox vaxt onlar arasında münaqişələrin yaranmasına gətirib çıxarır. Belə münaqişələr işçilərlə işəgötürənlər arasında danışıqlar yolu ilə tənzimlənmədikdə həm ayrıca bir işçinin, həm də bütün əmək kollektivinin (və ya onun bir hissəsinin) mənafeləri ilə bağlı olan əmək mübahisələrinə çevrilir.

Əmək mübahisələrinin yaranma mərhələləri aşağıdakılardır:

• əmək hüququ pozuntusu;
• əmək hüququnun subyektləri arasında fikir ayrılığı;
• tərəflərin bu fikir ayrılığının danışıqlar yolu ilə həll edilməsinə cəhd göstərməsi;
• əmək mübahisəsinin həll edilməsi üçün müvafiq orqanlara müraciət olunması.

Əksər hallarda bir qayda olaraq əmək mübahisələrinin yaranmasından əvvəl əmək sahəsində hüquq pozuntuları baş verir və bu, mübahisə üçün bilavasitə əsas hesab olunur.

Əmək mübahisələrinin növləri.

Bütün əmək mübahisələrini aşağıdakı qaydada  təsnifləşdirmək olar:

• mübahisə edən subyektlərə görə;
• mübahisənin xarakterinə görə;
• mübahisənin obyektinə görə.

Subyektlərin mübahisələrinə görə əmək mübahisələri iki növə bölünür:

• fərdi əmək mübahisələri;
• kollektiv əmək mübahisəsi.

Fərdi əmək mübahisəsi – əmək müqaviləsinin, kollektiv müqavilənin, sazişin şərtlərinin, tərəflərin öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi, habelə Əmək Məcəlləsinin və digər normativ hüquqi aktların tətbiqi zamanı fərdi qaydada işəgötürənlə işçi arasında yaranan fikir ayrılığıdır. Fərdi əmək mübahisəsi konkret bir işçinin işəgötürənlə mübahisəsidir. O, işçinin əmək hüquqlarının pozulması nəticəsində yaranır və buna görə də fərdi хarakter daşıyır.

Kollektiv əmək mübahisəsi – kollektiv tələblərdən törəyən fikir ayrılığıdır. Məsələn, kollektiv müqavilənin bağlanmasında həmkarlar ittifaqı və əmək kollektivi ilə işəgötürən arasında yaranan mübahisələri göstərmək olar

Fərdi əmək mübahisəsi necə tənzimlənir?

Fərdi əmək mübahisələrinin bir tərəfi işəgötürən, digər tərəfi isə öz əmək hüquqlarının pozulduğun iddia edən işçi və ya onun qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada müvəkkil etdiyi şəxsdir (AR Əmək Məcəlləsinin 289-cu maddəsi). Fərdi əmək mübahisələri AR ƏM-nə uyğun tənzimlənir (maddə 287-303) və tərəflərin pozulmuş hüquqlarının bərpasına yönəlir.

Qüvvədə olan əmək qanunvericiliyi  işçinin pozulmuş hüquqlarının bərpa edilməsi üçün aşağıdakı 3 üsulu müəyyən etmişdir:

• məhkəməyə müraciət;
• məhkəməyə qədər əmək mübahisələrini həll edən orqana müraciət;
• müəyyən edilmiş şərtlərlə və qaydada tətilin edilməsi.

Bu üsullardan hər hansı biri işçi tərəfindən müstəqil olaraq seçilir.

Məcəllənin 294.5 bəndinə əsasən ““Mediasiya haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 27-ci maddəsinə uyğun olaraq fərdi əmək mübahisələri mediasiya vasitəsilə həll oluna bilər. Fərdi əmək mübahisələri ilə bağlı məhkəməyə müraciət etməmişdən əvvəl “Mediasiya haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə müəyyən edilmiş qaydada ilkin mediasiya sessiyasında iştirak tələb olunur.”

İddia müddətləri

Kollektiv müqavilələrdə nəzərdə tutulduğu hallarda müəssisələrdə Hİ təşkilatının nəzdində fərdi əmək mübahisələrinə məhkəməyə qədər baxan orqanın yaradılması nəzərdə tutula bilər.  İşçi bu orqana hüququnun pozulduğunu müəyyən etdiyi gündən 3 təqvim ayı ərzində müraciət edə bilər.

Əgər  həmin orqanın çıxardığı qərar işçini və ya işəgötürəni qane etməzsə, üçün onlar məhkəməyə müraciət edərək pozulmuş hüquqlarının bərpa edilməsini tələb edə bilərlər. Bu halda iddia müddəti məhkəməyə qədər əmək mübahisələrinə baxan orqanın müvafiq qərar qəbul etdiyi gündən başlanır və 1 təqvim ayıdır.

Yuxarıda qeyd edilən bütün başqa hallarda fərdi əmək mübahisəsinin məhkəmə vasitəsi ilə həlli üçün iddia müddəti işçinin hüququnun pozulduğunu aşkar etdiyi gündən etibarən 1 təqvim ayıdır.

Pul və digər əmlak tələbləri ilə əlaqədar, həmçinin ziyan vurulmaqla bağlı yaranmış əmək mübahisələrinin həlli üçün məhkəməyə müraciət müddəti isə işçi hüququnun pozulduğu gündən etibarən 1 ildir. Lakin bu müddət işçilərin həyatına və sağlamlığına vurulmuş zərərin ödənilməsi haqqında tələblərə şamil edilmir. Müəyyən edilmiş müddət üzrlü səbəblərə görə buraxıldıqda, əmək mübahisəsinə baxan orqan  onu bərpa edə və mübahisəni mahiyyəti üzrə həll edə bilər. Əgər müəssisədə kollektiv müqavilə bağlanmayıbsa və yaхud bağlanmış kollektiv müqavilədə fərdi əmək mübahisələrinə məhkəməyə qədər baхan orqanın yaradılması nəzərdə tutulmayıbsa, bütün fərdi əmək mübahisələrinə rayon (şəhər) məhkəmələri tərəfindən baхılır.

Fərdi əmək mübahisəsinin həlli barədə məhkəmə qərarı, bu qərar qanuni qüvvəyə mindiyi gündən etibarən dərhal icra edilməlidir ( ƏM maddə 301).

Kollektiv əmək mübahisəsi

Kollektiv əmək mübahisəsinin tərəfləri işəgötürənlər, işçilər (əmək kollektivi və ya onun bir hissəsi) və ya həmkarlar ittifaqlarıdır (ƏM maddə 259 – 286).

Kollektiv əmək mübahisələrinin predmetini  aşağıdakı məsələlər təşkil edir (ƏM maddə 260):

• kollektiv müqavilə və sazişlərin bağlanması üçün danışıqların aparılması;
• kollektiv müqavilə və sazişlərin bağlanması;
• qüvvədə olan kollektiv müqavilələrə dəyişikliklərin və  əlavələrin edilməsi;
• kollektiv müqavilələrin icrasının təmin edilməsi;
• kollektiv üzvlərinin mənafelərinin təmin olunması üçün digər əmək və sosial, iqtisadi məsələlərin həll edilməsi.

Kollektiv tələblərə necə baxılır?

Kollektiv müqavilə və sazişlərin icra edilməməsi, habelə digər əmək və sosial məsələlərlə əlaqədar kollektiv tələblər işçilərin və ya həmkarlar ittifaqları təşkilatının (birliyinin) ümumi yığıncağında irəli sürülür. İşçilər danışıqlarda onların adından iştirak etmək üçün öz səlahiyyətli nümayəndələrini ayıra bilər və ya danışıqların aparılmasını Hİ təşkilatına həvalə edə bilərlər. İşəgötürən kollektiv tələblərin ona təqdim edildiyi vaxtdan 5 iş günü müddətində öz qərarını yazılı formada işçilərə və ya həmkarlar ittifaqları təşkilatına bildirməlidir. İşəgötürən kollektiv tələblərdən tam və ya qismən imtina etdikdə və ya tələblərə cavab verməyi gecikdirdikdə, kollektiv əmək mübahisəsi başlanmış hesab olunur. İşəgötürən kollektiv əmək mübahisəsinin başlanması haqqında 3 iş günü müddətində müvafiq icra hakimiyyəti orqanına məlumat verməlidir.

Kollektiv mübahisənin həlli üsulları

Fərdi əmək mübahisələrindən fərqli olaraq, kollektiv mübahisələr yalnız barışıq prosedurları vasitəsilə məhkəmədən kənar həll edilə bilər. Həmin barışdırıcı üsullar aşağıdakılardır:

• razılaşdırıcı komissiya;
• vasitəçinin iştirakı;
• əmək arbitrajı​​.

Tərəflər bu üsullardan birindən və ya hamısından, yaxud mübahisənin daha tez həllinə səbəb ola biləcək digər üsuldan istifadə edilməsi barədə öz aralarında razılığa gələ bilərlər.

Kollektiv əmək mübahisələrinin barışdırıcı üsulları Əmək Məcəlləsinin 42-ci fəslində şərh olunub.

Barışdırıcı üsullarla  kollektiv əmək mübahisəsinin həllinə nail olunmadıqda, yəni işçilərlə işəgötürən arasında yaranmış kollektiv fikir ayrılığı tənzimlənmədikdə əmək kollektivinin, həmkarlar ittifaqları orqanının mövcud qanunvericiliyə uyğun birbaşa tətil keçirmək hüququ (ƏM, 43-cü fəsil) yaranır.

Əlavə dəyər vergisi tətbiq edilən əməliyyatın aparılma vaxtı Vergi Məcəlləsinin 166-cı maddəsi ilə tənzimlənir. Bu maddəyə görə vergitutma üçün ƏDV tutulan əməliyyatların aparıldığı vaxt, iş, mal və xidmətlərin təqdim edilməsi tarixi deyil, onlar üçün ödəmənin aparıldığı vaxtdır, bir şərtlə ki, qanunvericilikdə başqa hallar nəzərdə tutulmasın. Bu o deməkdir ki, malı satanda əlavə dəyər vergisi öhdəliyiniz yaranır, lakin bu öhdəliyi sizə ödəmə edilən zaman icra etməlisiniz. Təbii ki, qanunvericilikdə ödənişin gəlmədiyi, ümumiyyətlə gəlməyəcəyi fərqli hallar üçün müxtəlif nüanslar nəzərdə tutulmuşdur.

Ödəmə nə zaman aparılmış hesab edilir?

Ödənişin aparılması tarixi müxtəlif situasiyalardan asılıdır. Onları şərti olaraq aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

• nağd yaxud nağdsız qaydada ödəmənin icra edilməsi;
• ödəmənin pul vəsaitləri ilə icrasının nəzərdə tutulmaması;
• ödəmənin təxirə salınması.

Ödəniş pul vəsaitləri ilə icra olunduqda ödəmənin aparıldığı vaxt məcəllənin 166.1.1 maddəsi ilə müəyyən olunur və ƏDV tutulan əməliyyatların aparıldığı vaxt buna əsasən təyin edilir.

Nümunə 1: ƏDV ödəyicisi olan “A” MMC digər bir hüquqi şəxsə yanvar 2021-ci il tarixində 12.000 manat dəyərində mal satmışdır. Həmin hüquqi şəxs alınmış malların dəyəri olan 12.000 manat məbləği və müvafiq əlavə dəyər vergisi hissəni iyun ayında ödəmişdir. “A” MMC iyun ayının hesabatını təqdim edərkən büdcəyə 2160 manat ƏDV hesablaması etməlidir.

Ödəmənin pul vəsaitləri ilə icrası nəzərdə tutulmadıqda ödəmənin aparılma vaxtı aşağıdakı kimi müəyyən edilir:

• qarşılıqlı hesablaşmalar zamanı – öhdəliyin ləğv edildiyi yaxud ödənildiyi vaxt;
• əməliyyat natura şəklində aparılırsa, habelə barter əməliyyatıdırsa – aktivlərin əldə edildiyi (barter edildiyi) vaxt;
• tələb hüququ güzəşt edildikdə – güzəşt edilən məbləğ üzrə tələb hüququnun güzəşt edildiyi vaxt.

ƏDV tutulan əməliyyatların aparıldığı vaxt da qanunvericiliyə uyğun olaraq, ödəmənin aparılma vaxtına əsasən nizamlanır.

Nümunə 2: 2021-ci ilin avqust ayında X firması 1000 manatlıq mal satmaqla, Y firması isə elə o dəyərdə xidmət göstərməklə qarşılıqlı  əməliyyatlar həyata keçirib. Hər ikisi ƏDV ödəyicisidir. Dekabr 2021-ci ildə qarşılıqlı razılığa gəlirlər ki, öhdəlikləri qarşılıqlı bağlasınlar.

Bu səbəblə dekabr ayı onların hər ikisi üçün vergi tutulan əməliyyatın aparıldığı vaxtdır.

Nümunə 3: “AB” və  “BC” firması arasında barter müqaviləsi bağlanılır. Müqaviləyə əsasən “AB” firması “BC”-ni soyutma sistemi ilə təmin etməli, “BC” firması isə “AB”-ya mühasibat sahəsində məsləhət xidməti göstərməlidir. “AB” firması işi iyul ayında təhvil verir, “BC” isə avqust ayında məsləhət xidmətini həyata keçirir. Hər iki vergi ödəyicisi üçün avqust ayı dövriyyə ayı hesab ediləcək.

Ödəmə müxtəlif səbəblərdən icra olunmadan təxirə salına bilər. Bu zaman ödəmə vaxtı belə müəyyən edilir:

• malların (işlərin, xidmətlərin) təqdim edilməsi üzrə yaranan debitor borclar üzrə –  iddia müddətinin bitdiyi vaxt;
• müəssisə ləğv edildikdə – ləğvetmənin qüvvəyə minməsindən bilavasitə əvvəlki vaxt (gün).

Nümunə 4: A şirkəti satdığı mala görə B şirkətindən 15.000 AZN alacağı vardır. A şirkətinin tələbi ilə borcdan 7000 AZN hissə ödənilsə də, 8000 AZN hissənin ödənilməyəcəyi bildirilir. İddia müddəti bitir. İddia müddətinin bitdiyi ayın bəyannaməsində hətta A şirkəti pulu almış olmasa da büdcəyə 8000 manata görə vergi hesablamalıdır.

Həmçinin, malların (işlərin, xidmətlərin) qeyri-kommersiya məqsədləri üçün verildiyi vaxt, malların itməsi, əskik gəlməsi, xarab olması, tam amortizasiya olunmadan uçotdan silinməsi yaxud oğurlanması baş verdiyi vaxt ödəmə vaxtı hesab olunur:

Nümunə 5:  “Özgün” MMC ƏDV ödəyicisidir. O, satış məqsədi ilə 20.000 manat mal idxal edir. İdxal zamanı ödənilmiş ƏDV əvəzləşdirilmişdir. Həmin ilin may ayı zamanı anbarın sayımı həyata keçirilir. Məlum olur ki, 1500 manat dəyərində mal yoxdur. Elə həmin ay sözügedən MMC satış üçün aldığı mallardan 5000 manatlıq hissəni internat məktəbinə hədiyyə edir. May ayında MMC-nin büdcəyə hesablamalı olduğu məbləğ 1170 manatdır. Belə ki, əskik gəlmiş, yəni itmiş hesab edilən 1500 manatlıq hissə, habelə qeyri-kommersiya məqsədli istifadə edilmiş 5000 manatlıq hissəyə görə vaxtı ilə əvəzləşdirilmiş vergi məbləği hesablanma yolu ilə büdcəyə qaytarılmalıdır.

Borc əməliyyatlarında ödəmə vaxtı 

Bəzən olur ki, vergi ödəyiciləri bir-birinə mal satmaqla yanaşı borc da verirlər. VM-in 166.4-cü maddəsi belə hallardan sui-istifadə hallarının qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulub.

Ola bilər ki, qarşı tərəf ödənişi hissə-hissə etsin. Belə olduqda hər ödəniş vaxtında öhdəliyimizi tanımağa borcluyuq. Məbləğ olaraq isə təbii olaraq yalnız ödənilmiş hissəni tanıyacağıq. ƏDV tutulan əməliyyatların aparılma vaxtı müəyyən edilərkən bu nüans nəzərə alınmalıdır.

Nümunə 6:  ƏDV ödəyicisi olan “A” MMC fərdi sahibkara mart 2021-ci il tarixində 2.000 manat dəyərində xidmət göstərmişdir. Həmin fərdi sahibkar göstərilmiş xidmətlərin dəyəri olan 2.000 manat məbləğin 500 manatlıq hissəsini və müvafiq əlavə dəyər vergisi hissəni iyul ayında ödəmişdir. “A” MMC iyul ayının hesabatını təqdim edərkən büdcəyə 90 manat hesablama etməlidir.

Praktikada bəzən olur, qarşı tərəf ödənişi bizə öncədən verir. Biz buna avans deyirik. Avans alındıqda, alınmış məbləğə görə vergi öhdəliyimiz yaranır. Bu zaman məbləğ olaraq nə qədər ödənibsə, o qədər də cəlb edilir.

Nümunə 7: ƏDV ödəyicisi olan “Z” şirkəti mart 2021-ci ildə “B” şirkətindən gələcəkdə göstəriləcək xidmətlər üçün 1000 manat dəyərində avans alır. Lakin “B” şirkəti heç bir ƏDV ödənişi etmir. Oktyabr ayında xidmətlər göstərilir və təhvil verilir. Tərəflər xidmətlərin dəyərinin 1300 AZN  olmasında razılaşırlar. “B” şirkəti 300 AZN, habelə 1300 AZN məbləğin əlavə dəyər vergisi hissəsini xidmətlərin təhvil verildiyi gün “Z” şirkətinə ödəyir.

Belə olan təqdirdə “Z” şirkəti mart ayının dövriyyəsinə 1000 AZN, oktyabr ayının dövriyyəsinə isə 300 AZN salmalı, müvafiq ƏDV hissələri dövlət büdcəsinə ödəməlidir.

Bəzən olur, qarşı tərəf bizə avans ödəyir və buna görə e-qaimə istəyir. Ancaq alınmış avansa görə qanunla hər hansı e-qaimə verilməsi nəzərdə tutulmamışdır. Digər məsələ əməkdaşlıq etdiyimiz təşkilatın bizə malın dəyərinin əsas deyil, yalnız əlavə dəyər vergisi hissəsini ödəməsidir. Biz ƏDV tutulan əməliyyatların aparılma vaxtı təyin etmək üçün ödəmə vaxtını müəyyən edərkən yalnız əsas hissəni nəzərdə tuturuq.

Birbank Biznes bu dəfə “Maestro” tarifinin istifadəçisi olacaq biznes sahiblərini sevindirir. Belə ki, ölkənin birinci bankı Kapital Bank-ın 150 illik yubileyi münasibətilə “Maestro” tarifinə qoşulan müştərilər xüsusi hədiyyələr qazanmaq şansı əldə edəcək.

Bu fürsətdən yararlanmaq istəyən sahibkarlar “Maestro” paketi daxilində ən azı 2 fərqli əməliyyat dövriyyəsi almalı və dövriyyənin ümumi həcmi 500 AZN dən az olmamalıdır.

30 iyul-30 avqust 2024-cü il tarixləri ərzində “Maestro” tarifinə qoşulan və sözügedən şərtlərə cavab verən hər 25-ci biznes sahiblərinə Premium kartlar hədiyyə olunacaq. Ən yüksək dövriyyə alan 3 müştəri isə Kapital Bankdan qızıl  hədiyyə qazanacaq.

Kampaniyadan yararlanmaq və ətraflı məlumat üçün: https://kbl.az/bbprmyk

Xatırlaq ki, Birbank Biznes-in əsas bank əməliyyatları və məhsullarını özündə birləşdirən qənaətcil məhsulu “Maestro” biznes sahibləri  üçün çox sərfəlidir. Ölkənin bank sektorunda ilk olan bu məhsul vasitəsilə müştərilər biznes ehtiyaclarına  uyğun əməliyyatları və xidmətləri istənilən həcmdə və sayda seçərək, tarif paketlərini özləri yarada bilərlər. Maestro tarifinə qoşulan hər bir sahibkar standart tariflərlə müqayisədə bank xərclərinə orta hesabla 65%-dək endirim almaq imkanından yararlana bilər.

Sahibkarlara vaxta və xərclərə qənaət etmək imkanı verən “Maestro” tarifi haqqında ətraflı məlumat və sifariş üçün https://bir.bank/bbbmt saytında hesabınıza daxil olmağınız və “Tariflər” bölməsində “Maestro” tarifi bölməsinə keçid etməyiniz və ya 896 məlumat mərkəzinə zəng etməyiniz kifayətdir.

Şirkətimiz “Startap” şəhadətnaməsi əldə edib. Qanunvericilikdə kiçik sahibkar subyekti olan şirkətə 3 illik mənfəət vergisindən azadolma şamil edilir. Azadolma müddətində şirkətin balansında olan əsas vəsaitlərə münasibətdə amortizasiya ayırmaları Vergi Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş normadan aşağı norma tətbiq olunmaqla növbəti illərə keçirilib. Bilmək istəyirəm ki, aşağı norma tətbiq edilməsi nəticəsində yaranan məbləğlər gələcək illərdə azadolma müddəti bitdikdən sonra gəlirdən çıxıla bilərmi?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, 2024-cü il yanvarın 1-dən Vergi Məcəlləsinin 121.3-cü maddəsində edilmiş dəyişikliyə əsasən, vergi ödəyicisinin mənfəət (gəlir) vergisi üzrə güzəşt hüququ olduğu dövrdə amortizasiya və təmir xərcləri normalarından aşağı norma tətbiq olunması nəticəsində yaranan məbləğlər güzəşt hüququ başa çatdıqdan sonrakı illərin gəlirdən çıxılan məbləğlərinə əlavə edilmir.

Buna əsasən, şirkətinizə startap layihəsi üzrə innovasiya fəaliyyətindən əldə etdiyi mənfəətə azadolma tətbiq edilən dövrdə amortizasiya normalarından aşağı norma tətbiq olunması nəticəsində yaranmış məbləğlər güzəşt hüququ başa çatdıqdan sonrakı illərin gəlirdən çıxılan məbləğlərinə əlavə edilmir.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 121.3-cü maddəsi

Mənbə: vergiler.az