Blog Full

Fərqlənmə nişanı nədir?

Hüquqi və fiziki şəxslər müştərilərin sifarişi əsasında şəxsi yaxud istifadəsinə verilmiş avtomobillə sərnişin və yükdaşıma xidməti göstərə bilər. Bundan əlavə belə fəaliyyət istehsal fəaliyyətini həyata keçirməsi, habelə, sadəcə öz ehtiyaclarını qarşılamaq məqsədilə ola bilər. Sərnişin və yüklərin atomobillə daşınması zamanı sadələşdirilmiş verginin hesablanması, habelə bu fəaliyyət üçün nişanların verilməsi Vergi Məcəlləsinin 221.4-cü maddəsi ilə tənzimlənir.

2006-cı ildən etibarən iki növ nişan qəbul edilmişdir.

Vergi Məcəlləsinin 221.7 və 214.9 maddələrində şərh edilən bu nişanların formaları qanunvericilikdə müəyyən edilir və özündə bunları əks etdirir:

• hüquqi şəxslərdə – tam adı, fiziki şəxs üçün – ad, ata adı, soyad;
• VÖEN;
• nişanın qüvvədə olacağı müddət;
• avtomobilin markası, qeydiyyatı nişanı;
• avtomobildə oturacaqların sayı yaxud yükgötürmə qabiliyyəti;
• daşımanın keçiriləcəyi yer;
• ödənilmiş vergi, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqı məbləği.

Fərqlənmə nişanı necə alınır?

“Fərqlənmə nişanı” sərnişin, yük daşınmasında istifadə edilən hər bir avtomobil üçün 2 iş günü ərzində alınır. Hazırda Dövlət Avtomobil Nəqliyyatı Xidməti tərəfindən istifadəyə verilmiş elektron xidmət nişanın alınması prosesini 40 dəqiqə ərzində yekunlaşdırmağa imkan verir. Bu prosedur haqqında burada ətraflı yazılıb.

Vergi ödəyiciləri öz istəyindən asılı olaraq onu aylıq, rüblük, yarımillik, illik ala bilər. “Fərqlənmə nişanı” almaq üçün vergi, MDSS məbləği, İTS ödənmiş olmalıdır. Banka ödəniş sənədində avtomobilin nömrəsi, dövlət qeydiyyat nişanının seriyası dəqiq göstərilir. “Fərqlənmə nişanı” sizin fiziki-hüquqi şəxs olmağınızdan asılı olmayaraq verilə bilər.

“Fərqlənmə nişanı” almadan sərnişin yaxud yük daşınması (avtomobil nəqliyyat vasitəsi ilə) qanun pozuntusudur. Aşkar olunanda da Vergi Məcəlləsində maddə 58.2-də qeyd olunduğu kimi 40 azn məbləğində maliyyə sanksiyası ödəməli olacaqsınız. Qanunvericiliyin icrasına nəzarət aşağıda qeyd olunan qurumların vəzifəsidir:

Yuxarıdakı qurumlar tərəfindən nişansız şəxslər müəyyən edildikdə, həmin şəxslərin məsuliyyətə cəlb edilməsi üçün vergi orqanlarına məlumat ötürülür.

Təcrübədə yaranan suallardan birinə nəzər yetirək:

Sual: 1. Həsənov Kamran adlı şəxs yeni avtonəqliyyat vasitəsi alıb. Həmin nəqliyyatın əvvəlki  sahibi tələb olunan vergilərin hamısını bir neçə aylıq ödəyib. Bu halda Kamran  “Fərqlənmə nişanı”-nı təzədən rəsmiləşdirməlidir?

Cavab: Xeyr. Avtomobilin bir öncəki sahibinin ödəmiş olduğu bütün vergilər ödəmiş olduğu müddət aralığında avtomobilin yeni sahibinə görə də ödənmiş sayılır. “Fərqlənmə nişanı”-nın təzədən rəsmiləşdirilməsinə ehtiyac qalmır.

Bəs “Xüsusi fərqlənmə nişanı” nədir? İstehsal fəaliyyətini həyata keçirmək üçün özünəməxsus işçilərin, habelə yüklərin daşınmasında istifadə edilən maşınlara görə xüsusi fərqlənmə nişanı almalıdır. Bu avtomobil nəqliyyatı vergi ödəyənin mülkiyyətində olmalıdır. Nəzər almaq lazımdır ki, bu avtomobil nəqliyyatı vasitələri sadələşdirilmiş vergiyə cəlb edilmir və həmin nişanlar üçün haqq ödənmir. Müraciət 5 iş günü ərzində təmin edilir.

Beləliklə, Vergi Məcəlləsinə görə “Xüsusi fərqlənmə nişanı”-nın alınması üçün nəqliyyat vasitəsi istifadəçinin mülkiyyətində olmalıdır. Ancaq, bəzən vergi ödəyiciləri, öz fəaliyyətləri zamanı mülkiyyətində olmayan avtonəqliyyatlarla sərnişin və yük daşıyırlar. Bu zaman “Fərqlənmə nişanı”-nın olması zəruridir. Bu da sahibkar üçün müəyyən problemlər yaradır. Hesab edirik, gələcəkdə məcəllənin bu maddəsinə dəyişiklik edilsə, çox gözəl olar.

“Xüsusi fərqlənmə nişanı” almış ödəyici maşını satarsa, yaxud icarəyə verərsə, habelə istehsal fəaliyyətindən kənar, şəxsi məqsədlər üçün istifadə etməyə başlayarsa həmin nişanı geri qaytarmalıdır.

Əvəzləşdirilən ƏDV-nin vaxtı

Vergi Məcəlləsinin 175.1-ci maddəsinin əlavə dəyər vergisi əvəzləşməsi hüququnun yaranma şərtlərini əhatə etdiyi barədə burada danışmışıq. Amma, maddənin əhatəsi bununla bitmir, o həm də ƏDV əvəzləşdirilməsi vaxtı haqqında bizə bilgilər verir.

18% vergi dərəcəsi ilə ƏDV hesablanması ilə onun hansı ayda ödənməsi arasında fərq olduğu kimi, əlavə dəyər vergisini ödəməklə onu hansı ayda əvəzləşdirməyə salmaq arasında fərq var. Əvəzləşdirmə vaxtı məcəllənin 175.1.1, 175.1.2, qismən də 175.1.3 maddələri ilə tənzimlənir.

Gördüyümüz kimi idxal malları üzrə ödənilmiş ƏDV əvəzləşdirilməsi vaxtı, 170-ci maddəyə uyğun olaraq, idxal vaxtına görə tənzimlənir.  İdxal vaxtı mallara gömrük rüsumunun tutulduğu, mallar gömrük rüsumundan azad olduğu halda, malların gömrük orqanlarının nəzarətindən çıxdığı vaxtdır.

Praktik işgüzar münasibətlərdə bir çox hallarda alınmış malların dəyərini birdəfəlik, tam deyil, hissə-hissə ödəyirik. Bu zaman ƏDV əvəzləşdirilməsi vaxtı hissəvi ödənişlərin vaxtına görə müəyyən edilir, yəni hər ödəməni ayrıca əməliyyat kimi dəyərləndirib, ödənilmiş hissə qədər əvəzləşməyə salmalıyıq.

Bu tələbin pozulmasına  görə maliyyə sanksiyası vardır. ƏDV ödəyiciləriylə əlaqədar maliyyə sanksiyaları burada ətraflı şərh olunub.

Nümunə 1: ƏDV ödəyicisi olan “Apanto” MMC 2021-ci ilin yanvar ayında elektron qaimə faktura ilə satış məqsədi ilə 60000 manat dəyərində (ƏDV-siz) mal almışdır. Həmin malların əsas (30.000 manat) və ƏDV hissəsini həmin ay ödəmişdir. Geri qalan əsas hissə 3 iyunda,  ona uyğun olan ƏDV  11 iyunda qarşı tərəfə ödənilib. MMC apreldə gömrük dəyəri 15.000 manat olan mallar da idxal edib.

Müəssisənin mühasibi baş vermiş əməliyyatlara görə iyun ayına idxal və elektron qaimə faktura üzrə sonuncu ödənişi əvəzləşməyə salmışdır. Yuxarıda qeyd olunanlar üzrə müəssisəni 2 maliyyə sankiyası gözləyir. Birinci sanksiya ƏDV hissəni əsas hissədən gec ödəməyə görə (VM 58.6), ikinci maliyyə sanksiyası isə idxal üzrə əvəzləşmənin düzgün aya salınmamasına görə (VM 58.1).

ƏDV əvəzləşdirilməsi vaxtı nümunələrlə

Bir nümunə ətrafında əvəzləşdirilən ƏDV-nin vaxtının necə müəyyən edilməsi hallarına baxaq. Tutaq ki, Əlavə dəyər vergisi ödəyicisi olan “ABC” müəssisəsi əsas məbləğ 10000, ƏDV 1800 olmaqla, ümumi dəyəri 11800 manat olan mal alıb.

1-ci hal: Satıcı tərəf alınmış mala görə alıcıya 2021-ci ilin 12 yanvar tarixində elektron qaimə-faktura təqdim edib, həmin tarixdə də nağdsız qaydada uyğun məbləğlər alıcı tərəfindən onun bank hesabına, habelə ƏDV-nin depozit hesabı vasitəsilə ödənilib. Yanvar ayında müəssisənin ƏDV məbləğini (1.800 manat) büdcə ilə əvəzləşdirmə hüququ yaranır.

2-ci hal: Satıcı tərəf alınmış mala görə alıcıya 2021-ci ilin 12 yanvar tarixində elektron qaimə-faktura təqdim edib. 2021-ci ilin fevral ayında uyğun məbləğlər alıcı tərəfindən onun bank hesabına, habelə ƏDV-nin depozit hesabı vasitəsilə ödənilib. Bu halda, müəssisənin ƏDV əvəzləşdirilməsinin vaxtı fevral ayından yaranacaq.

3-cü hal: Alıcı malın uyğun məbləğlər nağdsız qaydada 2021-ci il 12 yanvarında satıcının bank hesabına və ƏDV-nin depozit hesabı vasitəsilə ödənilib. Satıcı elektron qaimə-fakturanı fevral ayında təqdim edib. Bu halda, müəssisə fevral ayında 1800 manat ƏDV məbləğini büdcə ilə əvəzləşdirə bilər.

4-cü hal: Alıcı müəssisə avans olaraq 2021-ci ilin yanvarında nağdsız qaydada, 1.800 manat ƏDV məbləği isə ƏDV-nin depozit hesabı vasitəsilə ödənilib. Elektron qaimə-faktura satıcı tərəfindən mal satılan gün, fevralın 14-də təqdim edib.

Bu halda, ƏDV əvəzləşdirilməsi vaxtı fevral ayından müəyyən edilir və əvəzləmə hüququ yaranır.

Gündəmdə daim müzakirə olunan vacib mövzulardan biri də avans ödənişi zamanı ƏDV-nin ödənilməsi ilə bağlıdır. Əgər ƏDV ödəyicisinə avans ödənişi edərkən elektron qaimə-faktura göndərilməyibsə, ödənişi edən və alan tərəf üçün hansı risklər və öhdəliklər yarana bilər? 

Mövzu ilə bağlı suala “Consulting Group” MMC-nin direktor-auditoru Elçin Əkbərov aydınlıq gətirir. 

Vergi Məcəlləsinin 58.6-cı maddəsinə əsasən, bu Məcəllənin 175.1.3-cü maddəsinə müvafiq olaraq, həmin Məcəllənin 175.8-ci maddəsində göstərilən vergi ödəyicisi tərəfindən malların (iş və xidmətlərin) dəyəri ödənilən gündən 1 iş günü müddətində ƏDV məbləğinin ödənilməməsinə görə (bu Məcəllənin 177.5-ci maddəsində nəzərdə tutulan halda ƏDV məbləğinin 1 iş günü müddətində ödənilməməsi istisna olmaqla) vergi ödəyicisinə vaxtında ödənilməmiş ƏDV məbləğinin 50 faizi miqdarında maliyyə sanksiyası tətbiq edilir.

İndi isə yuxarıda istinad olunan maddələrə ayrı-ayrılıqda baxaq:

Məcəllənin 175.1.3-cü maddəsində göstərilir ki, vergi ödəyicisinə verilmiş elektron qaimə-faktura üzrə iki və ya daha çox ödəmə aparılarsa, hər ödəmə ödəniş miqdarında ayrıca əməliyyat üçün həyata keçirilmiş sayılır. Vergi ödəyicisinə verilmiş elektron qaimə-faktura üzrə alınmış malların (iş və xidmətlərin) dəyəri ödənilən gündən bir iş günü müddətində ƏDV-nin məbləği bu Məcəllə ilə və müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilmiş qaydada ödənilməlidir. Bu zaman malların (iş və xidmətlərin) dəyəri üzrə iki və ya daha çox ödəmə aparılarsa, ƏDV-nin məbləği aparılmış ödəniş məbləğinə uyğun olaraq ƏDV-nin depozit hesabına ödənilməlidir. Yəni burada elektron qaimə-faktura göndərildiyi halda ƏDV-nin depozit hesabına ödənilməsi nəzərdə tutulur.

Vergi Məcəlləsinin 175.8-ci maddəsində isə qeyd olunur ki, ƏDV ödəyiciləri, habelə ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyatda olmayan səhmlərinin və paylarının 50 faizindən çoxu dövlətə məxsus olan hüquqi şəxslər və büdcə təşkilatları tərəfindən mallar, xidmətlər (işlər) alınarkən onlara verilmiş elektron qaimə-fakturaları üzrə, habelə bina tikintisi fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərdən yaşayış və qeyri-yaşayış sahələri alan şəxslər tərəfindən ƏDV-nin məbləği ƏDV-nin depozit hesabına köçürülməlidir. Göründüyü kimi, burada heç də hər bir şəxsin ƏDV-ni depozit hesabına ödəmək məcburiyyətinin olmadığı, ancaq 175.8.-ci maddədə qeyd olunan şəxslərin bu öhdəliyi daşıdığı qeyd olunur.

Beləliklə, ümumiləşdirmə apararaq deyə bilərik ki, ödənişi edən tərəf ƏDV məbləğini elektron qaimə-faktura göndərilənədək edə bilər, yəni əməliyyatın əsas məbləğlə birlikdə aparılmaması hər hansı öhdəlik yaratmır, cəriməyə, maliyyə sanksiyasına səbəb olmur.

Bəs bu qaydada ödəniş aparılarkən ödənişi alan tərəf üçün hansı öhdəlik yaranacaq?
Vergi Məcəlləsinin 166.6-cı maddəsinə əsasən, ödəmə malların (işlərin, xidmətlərin) təqdim edilməsinədək həyata keçirildikdə vergi tutulan əməliyyatın vaxtı ödəmənin həyata keçirildiyi vaxt sayılır. Vergi tutulan əməliyyat üçün iki və ya daha çox ödəmə aparılırsa, hər ödəmə ödəniş miqdarında ayrıca əməliyyat üçün həyata keçirilmiş sayılır. Məcəllənin 166.7-ci maddəsində isə göstərilib ki, bu maddənin məqsədləri üçün ödəmə dedikdə, təqdim edilmiş malların (işlərin, xidmətlərin) ƏDV-siz dəyərinin və ya ƏDV məbləğinin ödənilməsi nəzərdə tutulur.
Beləliklə, bu iki maddəni də ümumiləşdirməklə belə nəticəyə gəlirik ki, ödənişi alan tərəf ƏDV məbləğini almasa belə, əsas məbləği bəyan edərək ƏDV öhdəliyi yaratmalı və ödənişi öz vəsaiti hesabına dövlət büdcəsinə etməlidir. Həmçinin, ƏDV məbləğini alsa, ancaq əsas məbləği almasa belə, yenə də həmin məbləğə müvafiq əsas məbləği bəyan edərək ƏDV öhdəliyi yaratmalı və öz vəsaiti hesabına dövlət büdcəsinə ödəniş etməlidir.

Misal

Satıcı “AA” MMC ilə alıcı “CC” MMC arasında bağlanmış 1 avqust 2024-cü il tarixli müqaviləyə əsasən, dəyəri 10.000 manat olan mallar üçün müqavilə bağlandıqdan sonrakı 5 gün ərzində 50% avans ödənişi aparılmalı, bundan sonrakı 60 gün ərzində mallar təhvil verilməlidir. Ancaq alıcı MMC-nin ƏDV depozit hesabında ƏDV vəsaiti yoxdur, bankdakı vəsaiti isə ancaq 50% avansı ödəmək üçün kifayət edir. Beləliklə, avans ödənişi aparılır, elektron qaimə-faktura isə mallar təhvil veriləndə göndəriləcək. Bu halda satıcı “AA” MMC aldığı 5.000 manat avans məbləğini avqust ayı üçün ƏDV hesabatında əks etdirərək, 900 manat ƏDV məbləğini dövlət büdcəsinə ödəməlidir:

5.000 x 18% = 900 manat.

Alıcı “CC” MMC 900 manat avans ƏDV məbləğini ödəmədiyi üçün heç bir cərimə və ya maliyyə sanksiyasına məruz qalmır. Ancaq elektron qaimə-faktura göndərilən günədək ƏDV məbləğini ödəməlidir. Əks halda ona ƏDV məbləğinin 50% məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq oluna bilər.

Mənbə: vergiler.az

Satışdankənar gəlir nədir?

Bildiyimiz kimi sahibkarlıq subyektlərinin gəlirləri satış və satışdankənar kimi fərqləndirilir. Gəlirlərin belə bölgüsü sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərinə də aiddir. Bəs satışdankənar gəlirlər nədir?

Satışdankənar gəlirlər Vergi Məcəlləsində mallarla, yaxud xidmətlərlə birbaşa bağlı olmayan gəlirlər kimi müəyyən edilir (maddə 13.2.15).  Belə gəlirlərə

• dividendlə bağlı gəlirlər;
• cərimələrdən daxilolmalar;
• dəymiş zərərə görə pul formasında daxilolmalar;
• məzənnə fərqindən yaranmış müsbət artım və sair aid edilir.

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olan sahibkarlıq subyektinin əsas fəaliyyəti ilə yanaşı bu fəaliyyətlə birbaşa bağlı olmayan gəlirləri ola bilər. Əsas fəaliyyətlə bağlı gəlirlər aydındır və heç kəsdə sual yaratmır, belə ki, vergi uçotunda qeydiyyat hansı fəaliyyət sahəsi üzrədirsə, həmin sahə üzrə gəlirlər əsas gəlirlər hesab olunur. Bəs satışdankənar gəlirlər necə müəyyən edilir? Vergi ödəyicisinin əsas satışla bağlı gəlirləri məhdud olsa da, satışdankənar gəlirləri əhatəli, fərqli mənbəli ola bilər. Bu gəlirləri xarakterizə edən xüsusi siyahı yoxdur, belə siyahını müəyyən etmək də səmərəli olmazdı.

Satışdankənar gəlirlər özündə əsas fəaliyyətə aid olmayan hər cür gəliri ehtiva edir. Bununla yanaşı, VM-in 13.2.15-ci maddəsi, əsas fəaliyyətə aid olmayan gəlirlərdən ən çox rast gəlinən və ya sual doğuran gəlirləri açıqlayır. Satışdankənar gəlirlər ümumi qaydada digər gəlirlərə daxil edilərək vergiyə cəlb edilir.

 Satışdankənar gəlirlərin hesablanması

Nümunə: Bakı şəhərində ictimai iaşə fəaliyyəti göstərən sadələşdirilmiş vergi ödəyicisinin 2021-ci ilin 2-ci rübü üzrə gəlirləri aşağıdakı kimi olmuşdur. Bu şəxsin son 12 ay üzrə dövriyyəsinin 200000 manatdan artıq olduğunu nəzərə alıb vergini hesablayaq :

•  Təqdim edilmiş yeyinti məhsullarına görə əldə edilmiş vəsait – 13000 manat.
•  Əvəzsiz alınmış əsas vəsaitin dəyəri – 3000 man.
•  Qiymətli kağızlar üzrə gəlirlər – 600 man.
•  ƏDV ödəyicisi olan müəssisədən dividend gəlirləri – 2000 manat

219.1-ci maddəsi üzrə vergitutma obyekti : 18600 manat.

220.1-1-ci maddəsinə əsasən verginin dərəcəsi : 8 %

221.1-ci maddə ilə verginin məbləği : 18600*8%=1488 manat

Əgər yuxarıdakı misalda vergi ödəyicisinə tətbiq edilən vergi dərəcəsi 2 % olsa idi,  o zaman satışdankənar gəlirlər 2 % -lə vergiyə cəlb olunacaqdı.

Başqa bir məqam hədiyyələrlə bağlıdır. Ola bilər ki, hər hansı müəssisə başqa bir müəssisəyə hədiyyə formasında mal verib. Hesab edək ki, onların hər ikisi sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləridirlər. Həmin müəssisələrin vergi öhdəliyini müəyyən edək.

Bu nümunədə hədiyyə edən müəssisə həmin malların bazar qiyməti ilə dəyərini vergi dərəcəsinə vurmaqla vergiyə cəlb etməlidir. Hədiyyəni qəbul edən tərəf isə onu satışdankənar gəlirləri kimi dəyərləndirib, eyni ilə bazar qiyməti ilə vergiyə cəlb etməlidir.

Burada haqlı olaraq maraqlı bir sual yaranır: “Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi vergini hasilatından, yəni daxil olan puldan hesablayırdısa, axı verdiyi hədiyyəyə görə heç vaxt pul daxil olmayacaq, niyə onu vergiyə cəlb edir?”

Məsələ ondadır ki, sadələşdirilmiş verginin vergitutma obyektindən bəhs edən 219.1-ci maddəsi ümumi normadır. Malların hədiyyə şəklində verilməsi xüsusi haldır. Həmin təqdim edilmiş mallar dəyəri ödənilmiş mallar sayılır və dəyərləri bazar qiyməti ilə müəyyən edilir. Bu zaman tətbiq edilən bazar qiyməti VM-nin 14-cü maddəsi ilə tənzimlənir. Onu da qeyd edək ki, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi tərəfindən malların vergi ödəyicisi olan şəxslərə hədiyyə verilməsi əməliyyatı da elektron qaimə faktura ilə rəsmiləşdirilməli olan əməliyyatlara aiddir. Odur ki, sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri qeyd olunan hüquqlarını saxlamaq üçün 218.6.1-ci maddədə qeyd edilmiş 30%-lik limiti qoruyub saxlamalıdırlar.