Blog Full

Peşəkar mühasib kimdir?

Peşəkar mühasib qanunvericiliyə uyğun təşkil edilmiş PMS imtahanı uğurla verərək müvafiq sertifikat almış və peşəkar mühasib təşkilatının üzvü olan fiziki şəxsdir.

Peşəkar mühasib sertifikatı (PMS) mühasiblərin peşəkar sertifikatlaşdırılması üçün akkreditə olunmuş təşkilat tərəfindən verilən, mühasibin peşə keyfiyyətlərini və  “Peşəkar mühasib”  səviyyəsinə uyğunluğunu təsdiqləyən sənəddir. Bu sənəd PMS imtahanı verərək alınır.

Peşəkar mühasib səviyyəsi dedikdə mühasibin MHBS, MUBS  əsasında maliyyə hesabatlarını tərtib etmək, habelə yerli qanunlarına uyğun vergi və digər hesabatların hazırlayıb təqdim etmək bacarığını təsdiq edən peşəkarlıq səviyyəsi başa düşülür.

“Mühasibat uçotu haqqında” AR qanunun 2.1.22 maddəsinə görə peşəkar mühasib təşkilatı:

• qeyri-kommersiya təşkilatıdır;
• ətrafına peşəkar mühasibləri toplayıb;
• akkreditasiyası qanunla tənzimlənir.

Akkreditasiya AR NK-nın 2.5. 2019-cu il tarixli 204 saylı  Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Peşəkar mühasib təşkilatının akkreditasiya olunması qaydası” əsasında aparılır.

PMS imtahanı qanunvericilikdə necə tənzimlənir?

Sertifikatın verilməsinin hüquqi əsasları “Mühasibat uçotu haqqında” Qanunun V-I fəsli ilə tənzimlənir. Peşəkar mühasib sertifikatının alınması üçün qanunla müəyyən edilmiş qaydada PMS imtahanı verilməlidir. İmtahanda iştirak üçün ödənişin məbləği Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyən edilir (bax: AR Prezidentinin 16 iyul 2024-cü il tarixli 148 saylı 148 fərmanı). Peşəkar mühasib sertifikatı imtahanın keçirilməsi, sertifikat almış mühasiblərin dövlət reyestri AR Nazirlər Kabinetinin tərəfindən qəbul edilmiş qaydalar əsasında aparılır. PMS imtahanları Dövlət İmtahan Mərkəzi tərəfindən keçirilir.

Peşəkar mühasiblərin işlə təminatı “Mühasibat uçotu haqqında” Qanunun 3.4-cü maddəsi ilə tənzimlənir. Sertifikatın tələb olunduğu qurumların tərkibi ilə buradan tanış olmaq olar.

Peşəkar mühasib sertifikatı imtahanı necə keçirilir?

PMS imtahanı iki mərhələdən ibarətdir. Birinci mərhələdə namizədlər mühasibat uçotu, ikinci mərhələdə isə sertifikat növündən asılı olaraq büdcə, vergi, mülki və əmək qanunvericiliyindən sualları cavablandırırlar. Hər bir mərhələdə iştirakçılara 40 test tapşırığı təqdim edilir, sualların həlli üçün 3 saat vaxt ayrılır. Toplanılması mümkün maksimum bal hər mərhələ üçün 100 baldır. Hər bir suallın qiymətləndirilmə balı (sualın çəkisi) təşkilatçı tərəfindən, qaydalara uyğun müəyyən edilir.

Test tapşırıqlarının aşağıdakı növləri vardır:

• qapalı test tapşırıqları – cavab variantlrından bir doğru olan seçilir;
• açıq tipli test tapşırıqları- cavab variantları verilmir, doğru cavab iştirakçı tərəfindən müəyyən edilərək yazı ilə ifadə olunur.

PMS imtahanı üçün testlər hər il azı 20 faiz yenilənir, mütəmadi olaraq ekspertizadan keçirilir.

Sənəd qabulu üçün elan imtahan tarixindən ən azı bir ay əvvəldən verilir. Hər bir namizəd imtahanın vaxtına 10 gün qalmış bu haqda məlumatlandırılır.

İmtahanda iştirak üçün ərizə imtahan gününə ən azı 15 gün qalanadək təqdim olunur.

PMS imtahanı, 1-ci mərhələ

Peşəkar mühasib sertifikatı imtahanın birinci mərhələsi mühasibat uçotu üzrə aşağıdakı standart və qaydaları əhatə edir:

• “Kiçik və Orta Sahibkarlıq Subyektləri üçün Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartları”;
• “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartları”;
• “İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartları”;
• “Kiçik və Orta Sahibkarlıq Subyektləri üçün Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması qaydaları”;
• “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması qaydaları”;
• “İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması qaydaları”.

PMS imtahanın 1-ci mərhələsindən müəyyən kateqoriya mühasiblər azad edilir.

a) Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartları üzrə peşəkar mühasib sertifikatını və ya Kiçik və Orta Sahibkarlıq Subyektləri üçün Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartları üzrə peşəkar mühasib sertifikatını əldə etmək istəyən şəxs, aşağıdakı sertifikatlardan hər hansı birinə malik olduğu hallarda:

• İmtiyazlı və Sertifikatlaşmış Mühasiblər Assosiasiyasının FR – “Financial Reporting” imtahanını müvəffəqiyyətlə keçməsi barədə sənədə və ya “DipIFR” sertifikatına;
• İmtiyazlı İdarəedici Mühasiblər İnstitutunun (CİMA – Chartered Institute of Management Accountants) F2 “Advanced Financial Reporting” sertifikatına;
• Sertifikatlaşmış İctimai Mühasib (CPA – Certified Public Accountant) təşkilatının sertifikatına;
• İmtiyazlı Mühasiblər Assosiasiyasının sertifikatına;
• Serifikatlı Maliyyə Menecerləri İnstitutunun sertifikatına (ICFM (Institute of Certified Financial Managers) – “Diploma in IFRS”.

b) İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartları üzrə – I və ya II səviyyə peşəkar mühasib sertifikatını əldə etmək istəyən şəxs:

• İctimai Sektor üçün İmtiyazlı Maliyyə və Mühasibatlıq İnstitutunun (CİPFA- Chartered Instıtute Of Publıc Fınance & Accountancy) sertifikatına malik olduğu halda.

İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartları üzrə – I səviyyə peşəkar mühasib sertifikatı almaq istəyən şəxslər PMS imtahanının 1-ci mərhələsindən 35 və daha çox bal toplamalıdırlar.

Sertifikatların digər növlərini almaq istəyən namizədlər birinci mərhələdən ən azı 50 bal toplamalıdırlar.

PMS imtahanına səmərəli hazırlığı təmin etmək üçün DİM hər bir sertifikat növü üzrə imtahan proqramlarını təqdim edir.

ƏDV əvəzləşdirilməsi hüququ

Ödənilmiş əlavə dəyər vergisinin əvəzləşdirilməsi əksər vergi ödəyicilərini maraqlandıran mövzudur. Əvəzləşdirmə dedikdə büdcəyə ödənmiş verginin müəyyən şərtlər daxilində qaytarılması nəzərdə tutulur.

ƏDV əvəzləşdirilməsi – alınmış malların, işlərin, xidmətlərin dəyərinə ödənilmiş ƏDV məbləğinin dövlət tərəfindən kompensasiya edilməsidir.

Bilmək lazımdır ki, ƏDV əvəzləşdirməsi vəzifə deyil, bir hüquqdur və bu hüququndan istifadənin bəlli şərtləri vardır:

• siz ƏDV ödəyicisi olmalısınız;
• mallar kommersiya məqsədləri üçün alınmalıdır;
• e-qaimə faktura olmalıdır;
• həmin mallar üçün ƏDV ödənmiş olmalıdır.

Bunları nümunə əsasında izah etməzdən öncə qeyd edək ki, mal dedikdə habelə iş, xidmət də nəzərdə tutulur.

ƏDV əvəzləşdirilməsi hüququndan istifadə şərtləri

İlk şərt əlavə dəyər vergisi ödəyicisi olmaq tələbidir. ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmamış vergi ödəyiciləri əvəzləşdirmə əməliyyatlarını apara bilməzlər. Bu tələb:

• istər alınmış elektron qaimə fakturalar üzrə;
• istərsə də idxalda ödənilmiş əlavə dəyər vergilərinə aiddir.

ƏDV əvəzləşdirilməsi üçün digər şərt malların kommersiya məqsədləri üçün alınması niyyətidir. Bu hal Vergi Məcəlləsinin 175.1.3 bəndində şərh olunub.

Alınmış mallar sahibkarlıq fəaliyyətində qismən istifadə edildikdə əvəzləşdirilmə qaydası VM-nin 175.2 maddəsində əks olunub.

Nümunə 1:  ”A” və “B” müəssisələri ƏDV ödəyicisidir. “A” müəssisəsi “B”-dən 10000 manat dəyərində mal almış, sonradan onları 16% marja ilə “C” müəssisəsinə satmışdır. “A” müəssisə aldığı mala görə  ödənişin əsas hissəsini “B” müəssisənin bank hesabına, ƏDV hissəni isə depozit hesabına həmin ay  ödəmişdir. “A” müəssisəsi büdcəyə ödəmə müəyyən edərkən 10000 manat məbləğə görə ödədiyi ƏDV-ni əvəzləşdirmək hüququna malikdir.

3-cü şərt alınmış mallara görə e-qaimə faktura olmasıdır. Həmin elektron qaimə fakturanın verilmə tarixi:

• ƏDV qeydiyyatına alınma tarixindən sonrakı;
• ƏDV-nin əvəzləşdirildiyi aydan 3 ildən artıq olmayan əvvəlki tarix olmalıdır.

Yəni, mallar ƏDV qeydiyyatının qüvvəyə mindiyi tarixdən sonra alınmalı, onlar üçün  ƏDV məbləğini ödəmiş olmalıdır. Mallar ƏDV qeydiyyatından əvvəl alınmış olsa, amma dəyərini ƏDV qeydiyyatına durduqdan sonra ödəsəniz, ödənilmiş məbləği əvəzləşdirə bilmirsiniz.

Nümunə 2: ƏDV ödəyicisidir “A” MMC kənd təsərrüfatı mallarının istehsalı və digər fəaliyyətlə məşğul olur. “B” MMC-yə 1180 AZN dəyərində kənd təsərrüfatı malları satıb. “B” MMC əsas hissəni qarşı tərəfin bank hesabına, ƏDV hissəni depozit hesabına ödəmiş və əvəzləşdirmişdir. “B” MMC-nin apardığı əvəzləşmə etibarsızdır.

Vergi orqanları “A” MMC-dən Vergi Məcəlləsinin 159.8-ci maddəyə uyğun olaraq ƏDV məbləğini ödəməyi tələb edəcək.

“B” MMC-nin əvəzləşdirməsi isə səyyar vergi yoxlaması zamanı etibarsız hesab edilib, VM-in 58.1-ci maddəsi ilə maliyyə sanksiyası tətbiq ediləcək.

ƏDV əvəzləşdirilməsində ödənişlə bağlı əsas şərtlər

Əlavə dəyər vergisinin əvəzləşirilməsi hüququ yaradan şərtlərdən biri ödənişlə bağlı tələblərdir. Məcəllənin 175.1-ci maddəsinə əsasən ödənilmiş ƏDV-nin əvəzləşdirilməsi  hüququ:

• əməliyyatın dəyərinin alıcının bank hesabından satıcının bank hesabına;
• əlavə dəyər vergisi məbləğinin ƏDV-nin depozit hesabına ödəndikdə yaranır.

Təbii ki, burada söhbət əlavə dəyər vergisi tutulan əməliyyatlar üçün mal alışından gedir.

Təcrübədə olur, əldə edilmiş malların dəyəri başqa mallar təqdim edilməklə (barter üsulu) ödənilir. Qanunvericilik bu halda sonuncu malların verilməsinin ödənişin əsas hissənin həyata keçirilməsinə bərabər hesab edir. Əvəzləşdirmək üçün ƏDV hissə mütləq ödənməlidir.

Nümunə 3:  “A” firması “B” firması ilə razılaşmaya əsasən 2020-ci ilin noyabr ayında barter sövdələşməsi üzrə ona təqdim edilmiş mallara görə üzərinə götürdüyü xidmət öhdəliyini 2021-ci ilin yanvar ayında təhvil verir. Lakin müəyyən səbəblərdən ƏDV hissəni 1 ay sonra ödəyə bilir. Belə olan təqdirdə “B” müəssisəsi fevral ayında əvəzləşmə yarada bilər.

Digər əməliyyatlarda isə əsas hissə də ƏDV-yə mütənasib formada ödənildikdə əvəzləşdirilə bilər.

Maddənin əsas tələbi ödənişin mütləq qarşı tərəfin bank hesabına edilməsidir, yəni, ödəniş nağd formada edilibsə, əvəzləşdirmək hüququ yaranmır. Həmçinin, ƏDV məbləği ödənişi qarşı tərəfin ƏDV depozit hesabına edilməzsə, yenə də əvəzləşdirmə hüququ olmayacaq.

Alınmış malların müəyyən hissəsi sahibkarlıq fəaliyyəti üçün istifadə edildikdə, həmin hissəyə düşən ƏDV məbləği qədər əvəzləşdirmə aparılır.

Nümunə 4: ƏDV ödəyicisi olan Ağayev Əhmədağa ƏDV nəzərə alınmadan e-qaimə faktura (EQF) ilə 5000 AZN dəyərində armatur alır. Armaturun 1000 manatlıq hissəsini özünə məxsus bağ evində istifadə edəcək. Digər qismi ilə isə satış üçün planlayır. Dəyərini və ƏDV hissəsini VM-nin 175.1-ci maddəsi üzrə ödəsə də, bağ evində istifadə etdiyi hissəyə görə ƏDV-ni əvəzləşdirə bilməyəcək.  

Vergi haqqında daha çox bilik və bacarığa malik olmaq istəyirsiniz?

Firma, fərdi sahibkar işçilərinə yemək yaxud əyləncə xarakterli xərclər çəkibsə, həmçinin işçilərin mənzil, o cümlədən digər sosial xarakterli xərclərlə bağlı ödədiyi əlavə dəyər vergilərini əvəzləşdirilə bilməz. Qeyd etdiyimiz nüans, fəaliyyəti əyləncə (sosial) xarakteri daşıyan vergi ödəyicilərinin həmin fəaliyyətində olan əməliyyatlarına aid deyil.

Nümunə 5: “A Consulting” MMC mühasiblər günü münasibəti ilə öz işçiləri olan mühasiblərə restoranda qonaqlıq verir. Restoran EQF təqdim edir, ödəniş isə VM 175.1-ci maddəyə uyğun formada aparılır. Bununla belə bu cür sosial xərcə görə ödənilmiş ƏDV əvəzləşdirilə bilməz.  

Büdcəyə ödəmələr müəyyən edilərkən əvəzləşdirilən ƏDV əvəzləşdirilməsinin vaxtı ilə bağlı məqamların VM-in 175-ci  maddəsinə uyğun şərhi burada verilib.

Maya dəyərinə təsir edən amillər

Sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri üçün malların uçotu digər vergi növlərində aparılan uçotla oxşar olsa da, müəyyən fərqlər var. Maya dəyərinin formalaşmasına təsir edən bu fərqlər əsas etibarilə sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərinin ƏDV ödəyicilərindən mal alan zaman yaranır. Belə ki, sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri ƏDV ödəyicisi deyil (Vergi Məcəlləsi, maddə 219.5), odur ki, malları alarkən ödədikləri ƏDV-ni əvəzləşdirə bilmirlər. Nəticədə ödənilmiş ƏDV satılmış malların maya dəyərinə daxil edilir. Nəticədə sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərində ƏDV ödəyicilərindən fərqli olaraq, eyni müəssisədən alınmış malların maya dəyəri yüksək olacaq. Sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri nəzərə almalıdırlar ki, vergitutma məqsədi üçün aktivlərin dəyərinə  aşağıdakıları aid edir:

• onların gətirilməsinə, alınmasına, tikilməsinə, istehsalına, quraşdırılmasına, qurulmasına çəkilən xərcləri;
• vergi ödəyicisinin gəlirlərdən çıxılmağa hüququ olduğu xərcləri;
• aktivlərin dəyərininin artmasında iştirak edən digər xərclər.

Sonuncu xərclərin tərkibində əsas vəsaitlərin (vəsaitin) yenidən qiymətləndirilməsi nəticəsində əmələ gələn fərq (yenidən qiymətləndirilmədən sonra əmələ gələn müsbət fərq) istisnadır.

Həmçinin, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi:

• özünün satmaq;
• istehsalda istifadə etmək;
• bu qəbil işlərdə istifadə üçün saxladığı malları əmtəə-material ehtiyatı kimi uçotda göstərməlidir.

Uçot üçün dəyər olaraq isə malın, materialın ilkin dəyəri, məsələn alınmışdırsa alış dəyəri, istehsal edilmişdirsə hazır məhsula çevrilərkən formalaşan dəyər götürülür. Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi həmin malların saxlanması, daşınmasına çəkilən xərcləri onların dəyərinə əlavə etməlidir. Uçot zamanı ola bilər ki, hər hansı mallar köhnəlsin, dəbdən düşsün yaxud müəyyən səbəblərdən öz ilkin dəyərindən aşağı qiymətə satıla biləcək hala gəlsin. Həmin mallar real satıla biləcəkləri qiymətlə uçotda göstərilə bilər.

Mühasibatın olmaması maliyyə itkiləridir. Biz sizin vəsaitləri qoruyarıq!

Uçot zamanı tətbiq edilən qiymətləndirmə metodları

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi malların uçotunu hər bir mal üzrə ayrı ayrılıqda aparmasa, orta maya dəyəri ilə qiymətləndirmədən, yəni orta xərc metodundan (AVCO – Average Cost Method-un qısaldılmış forması) istifadə edərək əmtəə-material ehtiyatlarının uçotunu apara bilər.

AVCO – orta dəyər metodu hazır məhsulların maya dəyərini müəyyən etməyin ən geniş yayılmış üsullarından biridir. Bu metodun əsas üstünlüyü, hətta, qeyri-sabit iqtisadiyyatda belə ehtiyatları adekvat qiymətləndirməyə imkan verməsidir. Metodun mahiyyəti məhsulun orta dəyər vahidində ifadəsidir.

Xatırladaq ki, orta maya dəyəri metodu mühasibat uçotu dövrü aparıldığı hallarda dəyərin hesablanması üsuludur. Mühasibat uçotu davamlı aparılırsa, hər mədaxil və ya məsrəfdən sonra yenidən hesablama aparılır.

Bir sıra sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri malların idxalı zamanı maya dəyərinin hesablanmasında gömrük orqanı tərəfindən müəyyən edilmiş statistik dəyərdən istifadə edir. Lakin, bu tamamilə yanlışdır, malların maya dəyərinin əksər hallarda şişirdilməsi, nəticədə isə maya dəyəri xərcinin çox, mənfəətin isə az göstərilməsi ilə nəticələnir.

Düzdür, sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri vergi hesablayan zaman gəlirdən xərcləri çıxmırlar, onlarda vergitutma üçün mənfəət anlayışı yoxdur. Amma,  istənilən halda bu doğru deyil, çünki, gələcəkdə həmin sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi keçmiş tarixə ƏDV qeydiyyatına durarsa, bu onda ciddi çətinliklər yarada bilər.

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərinin mühasibatlığını aparan gənc mühasiblər bilməlidirlər ki, vergi uçotu baxımından mühasibatlığın mövcud LİFO, FİFO, AVCO metodlarından yalnız son ikisindən istifadə edilə bilər.