Blog Full - Muhasibat.Az

Oxunma sayı: 163. 972

17 İyl 2024

Uçot subyektlərində mühasibat uçotu xidməti, daxili mühasibatlıq

by | posted in: muhasibat, Xəbər | 0

Mühasibat uçotu xidməti nədir?

Mühasibatlıq uçot subyektlərinin əmlakı və öhdəlikləri haqqında davamlı məlumat toplamaq üçün nəzərdə tutulmuş struktur bölməsidir. Amma bu anlayışı “mühasibat uçotu xidməti” ilə eyniləşdirmək olmaz, sonuncu daha geniş, daha əhatəlidir. AR MN Kollegiyasının təsdiq etdiyi “Maliyyə hesabatlarının beynəlxalq standartlarına və kommersiya təşkilatları üçün milli mühasibat uçotu standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması qaydaları”- na görə:

“Mühasibat uçotu xidməti – mühasibat uçotu subyektlərində öz işçiləri və ya müqavilə əsasında sahibkarlıq subyektləri tərəfindən mühasibat uçotunun aparılması, o cümlədən maliyyə, vergi və digər hesabatların hazırlanması və təqdim edilməsi sahəsində göstərilən xidmətdir.”(maddə 2.1.17).

Yəni uçot subyektlərində mühasibat uçotu xidməti:

həm daxili mühasibatlıq yaratmaqla öz işçiləri tərəfindən;
həm də autsorsinq əsasında, kənar mütəxəssisləri cəlb etməklə təşkil edilə bilər.

İctimai sektor və kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərində mühasibat uçotu xidmətinin təşkili aşağıdakı sənədlər əsasında aparılır:

“İctimai sektor üçün mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması qaydaları”;

“Kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri üçün maliyyə hesabatlarının beynəlxalq standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması qaydaları”

Mühasibat uçotu xidmətinin təşkili

Uçot subyektlərində mühasibat uçotu xidməti “Maliyyə hesabatlarının beynəlxalq standartlarına və kommersiya təşkilatları üçün milli mühasibat uçotu standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması qaydaları”-nın 4-cü fəslinin tələbləri nəzərə almaqla təşkil edilir.

Mühasibat uçotunun aparılması üçün:

xüsusi struktur bölməsi yaradılır (muhasibatlıq yaxud mərkəzi mühasibatlıq), yaxud;
mühasibat uçotu xidmətini göstərən sahibkarlıq subyektləri (hüquqi yaxud fiziki şəxs) cəlb edilir.

Onlar qarşısında duran məsələlər aşağıdakılardır:

mühasibat uçotu üzrə qanunvericiliyinin tələblərinə əməl etmək;
mühasibat uçotunu aparmaq;
ilkin uçot sənədləri əsasında, uçotu registrləri tərtib etməklə uçotun fasiləsizliyin təmin etmək;
hesabatların ( maliyyə, vergi və sair) tam və vaxtında təqdim etmək;
kommersiya sirri sayılan məlumatların məxfiliyini təmin etmək;
uçot subyektlərində vəsaitlərin təyinatı üzrə istifadəsini həyata keçirmək;
aktiv, öhdəlik, kapital, gəlir və xərclərin uçotunu təmin etmək.

Uçot subyektlərinin mühasibat uçotu xidmətinə mühasibat uçotu xidmətinin rəhbəri (baş mühasib) rəhbərlik edir.

Daxili mühasibatlığın təşkili variantları

Uçot funksiyalarının cəmləşmə səviyyəsindən asılı olaraq müəssisədaxili mühasibat uçotu xidmətinin təşkili üçün mərkəzləşdirilmiş mühasibatlıq (mərkəzi muhasibatlıq) və qeyri-mərkəzləşdirilmiş (mühasibatlıq) variantları fərqləndirilir.

Mühasibat uçotu prosesinin mərkəzləşdirilməsi zamanı mühasibat uçotu xidməti mərkəzi mühasibatlıqda cəmlənir, burada uçot subyektinin bölmələrindən daxil olan ilkin və icmal sənədlər əsasında sintetik və analitik uçot aparılır.

Bölmələrdə yalnız təsərrüfat fəaliyyəti faktları üzrə ilkin qeydiyyat aparılır.

Qeyri-mərkəzləşdirilmiş variantda mühasibat uçotu xidmətinin işçiləri təşkilatın analitik və sintetik uçotu istehsal bölmələri üzrə aparır, sexlər, filiallar və struktur bölmələr üçün ayrıca balans və hesabatlar tərtib edilir. Baş mühasibatlıq ayrı-ayrı istiqamətlər mühasibat uçotunun işinə nəzarət edir, hesabatları birləşdirir, ümumi hesabatlar hazırlayır.

Mühasibat uçotu xidmətinin təşkilati strukturu

Mühasibat uçotu xidmətinin (mühasibatlığın) strukturu uçot subyektinin fəaliyyət istiqamətindən, həcmindən, qarşıya qoyulmuş məqsədlərdən və sairdən asılıdır.

Müasir şəraitdə müəssisələrdə mühasibat uçotu xidmətinin təşkilati strukturunun üç əsas növü formalaşıb:

xətti (iyerarxik);
şaquli (xətti- funksional);
funksional (kombinə olunmuş).

Mühasibatlığın strukturunun xətti (ierarxik) təşkili zamanı bütün mühasibat işçiləri baş mühasibdən tapşırıqlar alır və birbaşa ona hesabat verirlər. Belə təşkilati quruluş kiçik təşkilatlarda istifadə olunur.

Funksional (kombinə olunmuş) təşkilat struktur konkret məsələləri icra edən ixtisaslaşmış sektorlar üzrə (məsələn, satışlar, insan resursları, marketinq və sair) üzrə mühasibatlığın xüsusi təşkilati bölməsi yaradılır. Bu halda baş mühasibin bəzi hüquqları müəyyən edilmiş səlahiyyətlər daxilində həmin mühasibatlıq şöbələrinin rəhbərlərinə verilir.

Şaquli təşkilati struktur

Mühasibatlığın şaquli (xətt-funksional) təşkili baş mühasiblərin rəhbərlik etdiyi aralıq idarəetmə zəncirinin (şöbələr, sektorlar, qruplar) yaradılmasını nəzərdə tutur. Mühasibat işçiləri müvafiq idarəetmə səviyyələrinin böyük mühasiblərindən tapşırıqlar alır və bilavasitə onlara hesabat verir.

Orta və böyük təşkilatlarda istifadə olunan mühasibat uçotu xidmətinin təşkilati strukturunun bu modelinin tətbiqi zamanı aşağıdakı şöbələr yaradıla bilər:

hesablaşmalar– işçi heyəti, sosial sığorta orqanları, təchizatçılar, alıcılar və müştərilər və s. ilə hesablaşmaları uçotu üçün;
mal-material ehtiyatlarının daxil olması və istifadəsinin uçotunu aparan material uçotu bölməsi;
pul vəsaitləri ilə hesablaşmalar -nağd pul əməliyyatlarının, bank hesablaşma hesabları üzrə əməliyyatları uçota alır;
istehsal – məsrəflərin, məhsulun uçotunu aparan, məhsulun maya dəyərini hesablayan, məsrəflər və məhsul haqqında hesabatlar tərtib edir;
anbarlarda hazır məhsulların və onların satışının uçotunu aparan hazır məhsulların uçotu bölməsi;
vergitutma – vergi ödənişlərinin uçotunu aparan və vergi bəyannamələrini tərtib edilməsi;
ümumi mühasibatlıq – digər əməliyyatları həyata keçirir, onları Baş kitabda əks etdirir, mühasibat uçotu və statistik hesabatları tərtib edir.

İri təşkilatlarda sadalanan struktur bölmələri ilə yanaşı, kapital qoyuluşlarının uçotu, əsas vəsaitlərin uçotu və digərləri də açıla bilər. Bundan başqa daxili audit, idarəetmə uçotu, vergi uçotu sektorları da mühasibat uçotu xidmətinin strukturuna daxil edilə bilər.

Güzəşt nəticəsində gəliri 2.500 manatdan aşağı düşən işçinin gəlir vergisi necə hesablanmalıdır?

16 İyl 2024

Onlayn qaydada vergi uçotundan birdəfəlik çıxmaq mümkündürmü?

by | posted in: Xəbər | 0

Müvəqqəti olaraq bağlatdırdığım VÖEN-im 27.06.2024-cü il tarixindən yenidən aktivləşib. Bilmək istərdim: onlayn qaydada vergi uçotundan birdəfəlik çıxmaq mümkündurmü? Qeyd edim ki, VÖEN nömrəsini bilsəm də ASAN İmzanı unutmuşam.

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, vergi ödəyicilərinin vergi uçotundan çıxarılması və fəaliyyətinin müvəqqəti dayandırılması prosedurları fərqlidir. Belə ki, fəaliyyətini müvəqqəti dayandırmaq istəyən vergi ödəyicisi “Vergi ödəyicisinin, onun filialının, nümayəndəliyinin və ya digər təsərrüfat subyektinin (obyektinin) fəaliyyətinin və digər vergi tutulan əməliyyatlarının dayandırılması haqqında Arayış”ı təqdim etməlidir. Arayışda sahibkarlıq fəaliyyətinin və ya digər vergi tutulan əməliyyatların dayandırılmasının müddəti göstərilməlidir. Qeyd olunan müddət bitdikdə, fəaliyyətin dayandırılması barədə yenidən müraciət edilmədikdə isə fəaliyyətin dayandırılması barədə müraciətdə göstərilən son tarixdən sonrakı gündən etibarən vergi ödəyicisinin fəaliyyəti aktivləşir və müvafiq bəyannamələrin vergi orqanına təqdim olunması üzrə öhdəlik yaranır.

Sorğuya cavab olaraq bildiririk ki, gücləndirilmiş elektron imza (o cümlədən Asan İmza) olduqda “İnternet Vergi İdarəsi” portalı üzərindən fiziki şəxsin fəaliyyətinin onlayn rejimdə ləğvi mümkündür.
Əlavə olaraq bildiririk ki, fiziki şəxsin ləğv edilməsi ilə əlaqədar yerinə yetirilməli olan prosedurlar barədə ətraflı məlumatı Dövlət Vergi Xidmətinin rəsmi səhifəsinin müvafiq bölməsindən əldə etmək mümkündür.

Mənbə: vergiler.az

Əmək hüququnun mənbələri

16 İyl 2024

Əmək şəraiti ağır və zərərli olan işlərdə çalışanların əmək hüququ

by | posted in: Xəbər | 0

Ağır və zərərli iş şəraiti

Ağır və zərərli iş şəraitində işləmək zərərli istehsal amilləri ilə xarakterizə olunan peşə fəaliyyətidir. Bu cür amillərin çoxlu kateqoriyaları var ki, onlar həm ayrılıqda, həm də birləşərək iş yerində mövcud ola bilər. Ağır və zərərli iş şəraitinin mövcudluğu müəyyən problemlər yaradır. Əsas problem onların işçinin sağlamlığına təsiridir ki, bu da işəgötürən tərəfindən əməkhaqqı artımı, əlavə məzuniyyət, habelə sanatoriyalarda müalicə formasında kompensasiya edilməlidir.

Ağır iş şəraitindən danışarkən, bir mütəxəssisin fəaliyyətinin ağırlığına birbaşa təsir edən fiziki, kimyəvi, bioloji və əmək prosesinin amillərinə diqqət etməliyik. Əgər bu amillərin heç olmasa bəziləri normaya uyğun gəlmirsə, o zaman ağır iş şəraitindən danışmaq olar.

Əmək şəraitinin ağır və zərərliyinin qiymətləndirilməsi

Əmək şəraitinin zərərlilik dərəcəsinin müəyyən edilməsi xüsusi qiymətləndirmə yolu ilə baş verir. Qiymətləndirmə zamanı aşağıdakı qanunvericilik aktlarından istifadə olunur:

Zərərli iş şəraiti, standartlara əməl edilməməsi xəstəliklərin inkişafına və orqanizmin funksiyalarının pozulmasına, müvəqqəti, xüsusi hallarda isə tam əmək qabiliyyətinin itirilməsinə səbəb ola bilər. Yeraltı işlərin aparılması zamanı işəgötürən görüləcək işlərin təsdiq edilmiş texniki sənədlərə, texnoloji standartlara və istehsalatda istifadə olunan avadanlıqlara, texnoloji proseslərə, xammallara və materiallara müəyyən edilmiş tələblərə uyğun təşkilini təmin etməyə borcludur.

Zərərli və ya təhlükəli iş şəraiti ilə işləyən işçilərə güzəşt və təminatların verilməsi qaydası Əmək Məcəlləsinə uyğun tənzimlənir. Əmək şəraitinin xüsusi qiymətləndirilməsinin nəticələrinə əsasən müəyyən edilmiş zərərli əmək şəraiti olan iş yerlərində işləyən işçilərə Məcəlləsə müəyyən təminatlar nəzərdə tutulub.

Məhdudlaşdırmalar

Ağır və zərərli işlərdə çalışanların əmək hüququnu qorumaq məqsədi ilə müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq edilir. Belə hallar aşağıdakılardır:

əsas iş yerində zərərli və ağır əmək şəraitində işləyən işçinin eyni əmək şəraitli əlavə iş yerində çalışması yolverilməzdir (ƏM maddə 58);
ağır və zərərli sahələrdə işləyən işçilərin iş vaxtından artıq işə cəlb edilməsinə yol verilmir (ƏM maddə 99)
zərərli və təhlükəli iş şəraitində, yeraltı işlərdə, habelə sağlamlığa xələl gətirə bilən işlərdə 18 yaşı tamam olmayan şəxslərin əməyinin tətbiqi qadağandır (ƏM maddə 250);

Əmək müqaviləsi ilə bağlı tələblər

Ağır və zərərli işlərdə çalışanların əmək hüququnin təmin edilməsi məqsədi ilə əmək müqaviləsində müəyyən şərtlər nəzərdə tutulmalıdr:

ağır və zərərli iş yerlərində əmək müqaviləsi bağlanan zaman işçilər hökmən ilkin tibbi müayinədən keçməlidir. Sonralar isə onların vaxtaşırı icbari tibbi müayinədən keçməsi işəgötürənin hesabına təmin edilir (ƏM maddə 226);
əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə pulsuz müalicəvi profilaktiki yeməklər, süd və ona bərabər tutulan digər məhsulların verilməsi təmin edilir (ƏM maddə 215);
zərərli və təhlükəli iş yerlərində çalışan işçilərə müəyyən edilmiş normalara müvafiq pulsuz xüsusi geyim, xüsusi ayaqqabı və digər fərdi mühafizə vasitələri, yuyucu və dezinfeksiyaedici maddələr verilməsi nəzərdə tutulmalıdır (ƏM maddə 222);

İş vaxtının tənzimlənməsi ilə bağlı tələblər

ağır və zərərli iş yerlərində çalışan işçilərə həftədə 36 saatdan çox olmayan qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilir. İş vaxtının qısaldılmış müddəti kollektiv müqavilələrlə, həmin müqavilələr bağlanmadığı hallarda isə işəgötürənlə Hİ təşkilatı arasında razılaşmaya əsasən müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən təsdiq olunan peşə və vəzifələrin siyahısı nəzərə alınmaqla müəyyən olunur (ƏM maddə 92);
ağır və zərərli iş yerlərində çalışan işçilərin gündəlik iş vaxtının ən azı yarısı gecə vaxtına düşərsə, iş vaxtının gecə vaxtına düşən hissəsi 1 saat azaldılır. Nəzərə almaq lazımdır ki, saat 22-dən səhər saat 6-dək olan müddət gecə vaxtı hesab olunur; (ƏM maddə 97)

Əmək məzuniyyəti ilə bağlı tələblər

yeraltı işlərdə çalışan, əmək şəraiti ağır və zərərli olan işçilərə 6 təqvim günündən az olmayan müddətdə əlavə məzuniyyətlər verilir (ƏM maddə 115);
əmək şəraiti zərərli və ağır olan işçilərə əlavə məzuniyyət iş ili ərzində faktik işlədiyi vaxta mütənasib olaraq verilir. Bu məzuniyyət hüququ işçi həmin iş yerində azı altı ay işlədikdə yaranmış olur (ƏM maddə 131).

Əməkhaqqına artım əmsalları

Əmək şəraiti ağır və zərərli olan işlərdə və iqlim şəraitinə görə işləmək üçün əlverişli olmayan iş yerlərində işçilərin əmək haqqının yüksək məbləğdə ödənilməsini təmin edən artımlar (əmsallar) müəyyən edilir (ƏM maddə 159). Əmək haqqına belə artımların məbləğinin minimum miqdarı AR NK-nın 22 avqust 2002-ci il tarixli 137 nömrəli qərarına uyğun hesablanır. Müəssisə, idarə və təşkilatlarda iş yerlərinin attestasiyasının nəticələri əsasında əmək şəraiti ağır və zərərli olan işlərdə çalışan işçilərin tarif (vəzifə) maaşlarına edilən artımın minimum miqdarı aşağıdakı kimi müəyyən edilir:

əmək şəraiti ağır və zərərli işlərdə əmək şəraitinin ağır və zərərliliyinin:

aşağı səviyyəsində – 1,04;
orta səviyyəsində – 1,08;
yuxarı səviyyəsində – 1,12.

əmək şəraiti xüsusilə ağır və xüsusilə zərərli işlərdə əmək şəraitinin ağır və zərərliliyinin:

aşağı səviyyəsində – 1,16;
orta səviyyəsində – 1,20;
yuxarı səviyyəsində – 1,24.

Əmək şəraiti zərərli və ağır olan işlərdə vəzifə maaşının artım əmsalının miqdarı əmək və kollektiv müqavilələrlə, kollektiv müqavilənin bağlanmadığı halda isə əmək müqaviləsi və ya işəgötürənlə həmkarlar ittifaqı təşkilatı arasındakı razılaşmaya əsasən müəyyən olunur. Büdcədən maliyyələşən müəssisə və təşkilatlarda əmək şəraiti ağır və zərərli olan iş yerlərində tarif (vəzifə) maaşlarına artım əmsalı müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən təsdiq edilmiş peşə və vəzifələrin siyahısına əsasən müəyyən edilir.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssislərin əmək haqqının yüksək məbləğdə ödənilməsin təmin edən əmsalların məbləği də Nazirlər Kabinetinin qeyd edilən 137 saylı qərarı əsasında tənzimlənir.

204 saylı “Hazır məhsul” hesabı üzrə uçot

16 İyl 2024

Muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən əldə edilən gəlir: qeyri-sahibkarlıq

by | posted in: Xəbər | 0

Qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlər nədir?

Gəlirlər iki qrupa ayrılır:

muzdlu işdən əldə edilən gəlirlər;
muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən gəlirlər.

Muzdlu iş əmək müqaviləsi əsasında çalışdığınız işdir. Muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən gəlirdən biri qeyri-sahibkarlıqdan gəlirlərdir. Sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlərlə buradan ətraflı tanış olmaq olar.

Vergi Məcəlləsinə görə (maddə 13.2.37) şəxsin gəlir götürməsi üçün xidmət göstərilməsi sahibkarlıq fəaliyyəti sayılır. Lakin vergi qanunvericiliyində müəyyən istisnalar var – bir sıra fəaliyyət sahələri məcəllədə qeyri-sahibkarlıq kimi təsnif olunur. Məsələn, notarius mütəmadi fəaliyyət göstərərək xidmət göstərir, amma o, sahibkar hesab edilmir. Notariat xidmətləri xüsusi hal olaraq qeyri-sahibkarlıq fəaliyyəti hesab olunur.

Məcəllədə qeyri-sahibkarlığın tərifi verilmir, amma sahibkarlığa aid olmayan fəaliyyətləri bu qrupa aid etmək olar. Əldə edilən faizlər, dividendlər, icarə, royalti ödənişləri belə gəlirlərə aiddir.

Qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətinə nümunələr

Nümunə 1: Fərdi sahibkar xəz dəri məmulatlarının idxalı və satışı ilə məşğuldur. O, eyni zamanda armatur istehsal edən müəssisədə 20% paya sahibdir. 2020-ci ildə payçısı olduğu müəssisədən 650 manat faiz gəliri əldə edib. Eyni zamanda həmin ildə xəz dəri məmulatlarının satışından 35000 manat gəliri olmuşdur. O, vergini hesabladıqda həm faiz gəlirini, həm də sahibkarlıq fəaliyyətindən olan gəlirləri bəyan etməlidir.

Nümunə 2: Yuxarıdakı nümunədəki fərdi sahibkarın payçı kimi müəssisədən əldə etdiyi dividend gəlirləri də qeyri-sahibkarlıqdan gəlir sayılır.

Nümunə 3: Fərdi sahibkar özünə məxsus 2 mərtəbəli qeyri-yaşayış binasının birinci mərtəbəsində uşaq oyuncaqları satmaqla məşğuldur. İkinci mərtəbəni isə telefon təmiri ilə məşğul olan sahibkarlıq subyektinə icarəyə vermişdir. 2-ci mərtəbədən əldə etdiyi icarə gəlirləri fərdi sahibkarın qeyri-sahibkarlıqdan gəlirlərinə aiddir.

Nümunə 4: Fiziki şəxs hər hansı bir ixtiranın yaxud kəşfin müəllifidir. Həmin ixtiradan, kəşfdən istifadə hüququnu başqa subyektə verir. İstifadə hüququnun verilməsinə görə fiziki şəxsin aldığı haqq – royalti şəklində gəlirdir.

Royalti (ing. royalti, orta əsr fransız dilindən roialte, lat. regalis “kral, kral, dövlət”) – patentlərin, müəllif hüquqlarının, françayzinqlərin, təbii resurslar və digər qeyri-maddi aktivlərin istifadəsinə görə adətən pul şəklində verilən mükafat növüdür.

Şirkətin vergi ödəyicisinə verilmiş borc pul ondan alınmayaraq bağışlanarsa (öz işçinə bağışlanma istisna olmaqla), bu məbləğ onun muzdlu işə aid olmayan gəlirlərinə daxil edilir.

Nümunə 5: Fiziki şəxs biznes qurmaq üçün müqavilə əsasında borc aldığı 5000 manat vəsaiti qarşı tərəf ona bağışlayır. Həmin gəlir qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlərə aiddir.

Lakin əgər bu borc işəgötürən tərəfindən işçiyə verilmiş borcdursa, bu qeyri-sahibkarlıqdan deyil, muzdlu işdən gəlir kimi qiymətləndirilməlidir.

Əgər hansısa aktiv sahibkarlıqda istifadə edilmirsə onun təqdim edilməsi fiziki şəxslər üçün qeyri-sahibkarlıq gəlirlərinə aid edilməlidir. Hüquqi şəxslərə bunun heç bir aidiyyatı yoxdur, onlar üçün bütün fəaliyyət sahibkarlıq fəaliyyəti hesab edilir.

Nümunə 6: Fərdi sahibkar sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə etdiyi kombaynı və şəxsi avtomobilini satır. Birinci sahibkarlıqdan gəlir, ikinci isə qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirdir. Birinci üzrə kombaynın qalıq dəyəri ilə satış dəyəri (bazar dəyəri) arasındakı fərq vergiyə cəlb olunur. İkinci isə Vergi Məcəlləsinin 102.1.7-ci maddəsinə əsasən vergidən azad edilib.

Hansısa onlayn platformalarda, digər məkanlarda müəyyən aktivlərinizin olduğunu düşünün. Aktivləriniz pul formasında, yaxud ekvivalent şəkildə pula çevrilə bilər. Bu aktivləri sonradan ilkin dəyərindən artıq qiymətə təqdim etsəniz, onların dəyərində hansısa artım müşahidə edilsə, bu fiziki şəxsin qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlərə aid ediləcəkdir.

Nümunə 7: Dizayner Məmmədin forex əməliyyatlarında (xarici valyutada) sahib olduğu vəsait daha əvvəl onun tərəfindən alınarkən daha ucuz alınmış, lakin, sonradan satış gününə məzənnə fərqiylə əlaqədar daha çox manat ekvivalentinə çevrilmişdir. Aradakı fərq Məmmədin aktivlərinin ilkin dəyərinin artması olduğundan, qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirə daxil edilməlidir.

Bilirsiniz ki, həyatın yığım sığortası üzrə müqavilənin sonunda sığortalıya, müqavilə müddəti ərzində onun ödədiyi sığorta haqqlarının ümumi məbləğindən artıq olan, müəyyən ödəniş edilir. Qanunla artıq məbləğ qeyri-sahibkarlıqdan gəlirlərə aid edilib ödəmə mənbəyində 10 faiz dərəcəylə vergiyə cəlb edilməlidir.

Nümunə 8: Fiziki şəxs illik 450 manat ödəməklə sığorta şirkəti ilə 2 illik həyatın yığım sığortası müqaviləsi bağlayıb. Müqavilədə razılaşdırıldığı kimi, sığortalı 2 il ərzində 900 AZN ödəniş etmiş, heç bir sığorta hadisəsi baş vermədiyindən 2-ci ilin sonunda ona 3500 manat sığorta ödənişi edilmişdir. 3500 ilə 900 arasındakı fərq qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətlərindən gəlir hesab edilməlidir.

Gördüyünüz qədər fiziki şəxsin gəlirləri həqiqətən hüquqi şəxsin gəlirlərinə nəzərən daha müxtəlif, daha rəngarəng olur. Fiziki şəxs hətta idman mərc oyunundan da pul əldə edə bilər, yaxud lotoreya bileti almış olar və bileti uduşlu çıxar.

Nümunə 9: Fiziki şəxs topaz idman oyunlarından 1200 manat uduş qazanmışdır. Uduş məbləği qeyri-sahibkarlıqdan gəlirə aiddir və ödəmə mənbəyində vergiyə cəlb edilməlidir.

Hədiyyə və miraslar vergiyə necə cəlb edilir?

Vətəndaşa müxtəlif hədiyyələr, hər hansı miras qala bilər. Belə gəlirlər sahibkarlıq fəaliyyətinizlə bağlı olmadığı üçün onları qeyri-sahibkarlıqdan başqa digər təsnifata ata bilməzsiniz.

Burada hədiyyələr, miraslar pul, həmçinin natura formasında:

ailə üzvlərindən;
qohumlardan;
digər şəxslərdən alına bilər.

Bütün bunlar qeyri-sahibkarlıqdan gəlir şəklində dəyərləndiriləcək. Lakin işəgötürən tərəfindən alınmış hədiyyələr muzdlu işdən gəlir kimi dəyərləndirilməlidir.

Notarius, vəkil və mediatorların gəlirləri

Bunlardan başqa xüsusi notariuslar, vəkillik fəaliyyəti, mediator fəaliyyəti qeyri-sahibkarlıqdan gəlirlərə aid edilmişdir. Bu üç fəaliyyət digərlərindən biraz fərqli formada dəyərləndirilir. Yəni, qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlərə nəzər salsanız görmək olar ki, onlar adətən passiv gəlirlər şəklində xarakterizə edilmişlər. Xüsusi notariusun, vəkillik fəaliyyətinin, mediator fəaliyyətinin gəlirləri aktiv fəaliyyət olsa da özünün səciyyəvi xüsusiyyətlərinə görə sahibkarlıq fəaliyyəti kimi dəyərləndirilməmişlər.

Sahibkarlıq, qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlər yuxarıda sadaladıqlarımızla məhdudlaşmır. Təcrübədə bəzi fərqli gəlirlər olur ki, həmin gəlirlər Vergi Məcəlləsinin 98, 99-cu maddələrinin ümumi ruhuna uyğun olaraq sahibkarlıq yaxud qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətlərindən gəlir şəklində dəyərləndirilməlidir.