Blog Full

Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Vergi Məcəlləsinin 102.1.30-cü maddəsinə edilən əlavəyə əsasən, vergi ödəyicisi vergi güzəştinin tətbiqi məqsədilə bu maddədə müəyyən olunmuş şərtlərə cavab vermədikdə və növbəti hesabat ilində mikro sahibkarlıq subyektindən digər kateqoriya sahibkarlıq subyektinə keçdikdə fərdi sahibkarın mikro sahibkar olduğu əvvəlki 3 təqvim ilinin yekunlarına görə hesablanmış və ödənilmiş gəlir vergisinin 75 faizi həcmində vergi güzəşti müəyyən edilməklə digər sahibkarlıq subyekti olduğu dövrlərdə gəlir vergisi öhdəliyindən çıxılır.

Bu dəyişikliyin məqsədi mikro sahibkarlıq subyekti olan vergi ödəyicisinin kiçik sahibkarlıq subyektinə keçidini stimullaşdırmaqdır. Qeyd edək ki, Nazirlər Kabinetinin 556 saylı qərarı ilə “Mikro, kiçik, orta və iri sahibkarlıq subyektlərinin bölgüsü meyarlar” təsdiq edilib:

Maddədə diqqət yetiriləsi 5 vacib məqama nəzər salaq.

Birinci məqam. Mikro sahibkarlıq subyektini kiçik sahibkarlıq subyektinə keçidə stimullaşdırmağın bir şərti Vergi Məcəlləsinin 102.1.30-ci maddəsindəki 75 faizlik vergi güzəştindən istifadə etməməkdir.
Misal üçün, vergi ödəyicisinin müvafiq il üzrə orta aylıq muzdlu işçi sayı 3 nəfərdən çoxdur və məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə borcu olmadığı üçün mikro sahibkarlıq subyekti 75 faizlik güzətdən istifadə edibsə, o zaman kiçik sahibkarlıq subyektinə keçid zamanı qeyd olunangüzəşt tətbiq edilməyəcək.

İkinci məqam. Mikro sahibkarlıq subyektindən kiçik sahibkarlıq subyektinə keçid zamanı maksimum 3 illik dövr nəzərdə tutulur. Vergi ödəyicisi bir, iki və üç ildən sonra kiçik sahibkarlıq subyektinə keçərsə, ötən dövr və dövrlər üçün hesablanmış və ödənilmiş gəlir vergisinin 75 faizi həcmində güzəşt hüququndan istifadə edəcək.

Misal 1

Mikro sahibkarlıq subyekti 2024-cü və 2025-ci ildə gəlir vergisi ödəyicisi kimi 20 faizlik dərəcə ilə vergi ödəyib və 75 faizlik vergi güzəştindən istifadə etmək hüququna malik olmayıb. 2026-cı ildə vergi ödəyicisi kiçik sahibkarlıq subyekti olduğu halda, həmin il üzrə hesablanmış gəlir vergisi öhdəliyindən 2024 və 2025-ci illər üzrə hesablanmış gəlir vergisinin 75 faizi qədər məbləğ çıxılacaq.
Üçüncü məqam. Mikro sahibkarlıq subyekti mütləq 3 il ərzində kiçik sahibkarlıq subyektinə keçməlidir ki, Vergi Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş stimullaşdırıcı güzəştdən istifadə etsin.

Misal 2

İnformasiya texnologiyaları sahəsində fəaliyyət göstərən və mikro sahibkarlıq subyektinə aid edilən vergi ödəyicisinin işçisi yoxdur. Onun 2024-cü il üzrə vergiyə cəlb edilən gəliri 100.000 manat olduğundan gəlir vergisi 20.000 manat təşkil edib:

100.000 x 20% = 20.000 manat.

Vergi ödəyicisinin 2025-ci il üzrə gəliri 150.000 manata yüksəldiyi üçün gəlir vergisi 30.000 manat təşkil edib:

150.000 x 20% = 30.000 manat.

Vergi ödəyicisinin 2026-ci il tarixdə gəliri 220.000 manat olduğu üçün kiçik sahibkarlıq subyekti hesab edilib:

220.000 x 20% = 44.000 manat.

Bu zaman vergi ödəyicisi 44.000 manat gəlir vergisi hesablasa, Vergi Məcəlləsinin 102.1.30-cü maddəsinin tələbləri üzrə dövlət büdcəsinə bəyan edəcəyi məbləğ 6.500 manat təşkil edəcək:

44.000 – 22.500 – 15.000 manat = 6.500 manat.

Burada 22.500 manat 2025-ci il üzrə gəlir vergisinin 75 faizi, 15.000 manat isə 2024-ci il üzrə gəlir vergisinin 75 faizidir.

Göründüyü kimi, vergi ödəyicisi bəyan etdiyi 44.000 manatlıq gəlir vergisi üzrə 6.500 manat vergi ödəyəcək ki, bu da 37.500 manat azalmadır.

Sonda bir məqamı da bildirək ki, mikro sahibkarlıq subyektinin illik gəliri 200.000 manatdan çox olduqda kiçik sahibkarlıq subyektinə keçdiyi halda, o, təqdim olunan mallara (iş, xidmətlərə) görə 18 faizlik dərəcə ilə ƏDV tətbiq etmək məcburiyyətində qalacaq.

Mənbə: vergiler.az

Maya dəyəri nədir?

İstehsal olunmuş məhsulun maya dəyəri, istehsala çəkilmiş bütün məsrəfləri özündə cəmləşdirməklə məhsul vahidinin ilkin dəyərini əks etdirir. Müəssisələrdə maya dəyərinin düzgün hesablanması vacib məsələlərdən biridir. Amma bu məsrəflərin sadəcə hesablanması deyil, məhsul vahidinə yaxud məhsul dəstinin istehsalı və satışı xərclərinin pul ifadəsində hesablanmasıdır. Belə hesablama maya dəyərinin kalkulyasiyası adlanır.

Maya dəyərində aşağıdakı xərclər nəzərə alınır:

• xammal və materiallar;
• elektrik enerjisi və digər zəruri enerji;
• avadanlıqların alınması yaxud icarəsi, onlara texniki xidməti;
• işçilərin əməkhaqları;
• vergi ödəmələri;
• reklam və marketinq;
• digər xərclər.

Müəssisələrdə maya dəyərinin kalkulyasiyasının düzgün aparılması vacib məsələlərdən biridir. Gəlirlərin daha faydalı istifadəsi maya dəyərinin düzgün müəyyən edilməsi nəticəsində mümkündür.

Maya dəyərinin düzgün kalkuyasiyasına nail olmaq məqsədiylə mühasibat bölməsi məsrəflərin ilkin sənədlərinin tamlığına diqqət yetirməli, onlar əsasında vaxtında dəqiq uçot aparmalıdır.

Mühasibatlıq, onun timsalında müəssisə məhsulların miqdarına, dəyərinə, çeşidinin uçotuna, əmək, həmçinin digər ehtiyatların istifadəsinə, habelə smetaya, məsrəflərin müəyyən edilmiş normativlərə uyğun istifadəsinə nəzarəti effektiv həyata keçirməlidir.

Maya dəyərinin kalkulyasiyası nədir?

Kalkulyasiya sözü nəyinsə hesablanması mənasını verir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, nəyinsə kalkulyasiya edilməsi, onun vahidinin maya dəyərinin hesablanması deməkdir. Hazır məhsulun hansısa növü, satış məqsədiylə alınan aktivlər, göstərilən xidmətlər kalkulyasiya edilə bilər.

Maya dəyərinin düzgün kalkulyasiyası niyə vacibdir?

Çünki bu:

• biznesin gəlirliliyinin qiymətləndirilməsinə;
• xərclərin optimallaşdırılması üçün qərarlar qəbul etməyə;
• fəaliyyətin real məlumatlar əsasında planlamasına;
• planların icrasına nəzarətə;
• pərakəndə və topdansatışda qiymətlərin əsaslandırılmasına;
• resurslardan istifadənin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsinə;
• potensial mənfəətin hesablanmasına kömək edir.

Maya dəyərinin kalkulyasiyası istehsal prosesinin əvvəlindən hazır məhsulun hazır olmasına qədər çəkən prosesdə məsrəflərə, həmçinin təbii itkilərə nəzarətə imkan verir.

Bundan əlavə, bitməmiş istehsal və hazır məhsulların maya dəyəri haqqında məlumatlar maliyyə hesabatlılığı üçün lazımdır.

Biznesin rentabelliyini qorumaq məqsədi ilə ən azı bir neçə ayda bir dəfə maya dəyərinin hesablanması yenidən hesablamağa dəyər.

Maya dəyərini düzgün hesablamaq üçün istehsal xərclərinin tərkibini düzgün müəyyən etmək, uyğun məsrəflər uçotu metodunu tətbiq etmək vacibdir.

Məsrəflər uçotunun metodları

Maya dəyərinin kalkulyasiyası məqsədi ilə məsrəflər uçotunun universal metodu yoxdur. Hansı metodun seçilməsi müəssisənin fəaliyyət növündən, istehsalın həcmindən və digər amillərdən asılıdır. Kalkulyasiya zamanı məsrəflər uçotunun aşağıdakı metodlarından istifadə oluna bilər:

1. Normativ uçot sistemi ilə kalkulyasiya
2. Sifarişli kalkulyasiya
3. Mərhələli kalkulyasiya
4. Sadə kalkulyasiya
5. Direkt-kostinq metodu

Normativ metod mürəkkəb istehsal sahələrində istifadə olunur. Normativ metod zamanı hər məhsul üçün istehsal məsrəfləri qabaqcadan təyin edilir, sanki bir normativ yaradılır. Sonra real məsrəflər normativlərlə tutuşdurularaq kənarlaşmaların səbəbi aydınlaşdırılır. Əsas məqsəd əmək qüvvəsindən, xammaldan, ümumiyyətlə istənilən maliyyə ehtiyatlarından səmərəsiz istifadənin qarşısını almaqdır.

Sifariş metodunda məhsul son istehsal nəticəsi əsasında təyin olunur. Əsas etibarı ilə kiçik istehsalata xas metoddur. Tikinti sahələrində ( bina, gəmi və.s), iri avadanlıqların istehsalında sifariş metodunun tətbiqinə daha çox rast gəlmək olar. Sifariş metodu əsasında işləyən müəssisələr müntəzəm olaraq konkret məhsullar istehsal etmir. Hər şey qəbul etdikləri sifarişdən asılıdır. Hazırlanma prosesi uzun vaxt çəkərsə, sifarişlər hissə-hissə yerinə yetiriləcək. Hər sifarişə ayrıca hesab açılaraq həmin sifarişə çəkilən məsrəflər məhz orada cəm olunur.

Sifariş tam bitdikdən sonra hesabat kalkulyasiyası edilir.

Mərhələ metodu elə sahələrdə tətbiq edilir ki, orada yarımfabrikatlar istehsal edilir. Yəni istehsal prosesi mərhələli şəkildə arada yarımfabrikat əldə edilməklə həyata keçirilir. Bəzən həmin yarımfabrikatlar satıla bilən olur. Əlqərəz, nəinki hazır məhsulun hətta yarımfabrikatın belə kalkulyasiyasını etmək lazım gəlir.

Maya dəyərinin  kalkulyasiyası məqsədi ilə direkt-kostinq metodu tətbiq edildikdə məsrəflər sabit və dəyişən kimi iki qrupa bölünür. Dəyişən məsrəflər vaxt çərçivələri ilə məhdudlaşmır və istehsal həcminə bağlıdır, məsələn, materiallar, işəmuzd əməkhaqqı, qablaşdırma xərcləri və s.

Sabit məsrəflər isə, əksinə, istehsalın həcmindən asılı deyil, müəyyən bir müddətə bağlıdır, məsələn icarə haqqı, kommunal xidmətlər, sabit əməkhaqqı və s. Bu məsrəflərin cəmi istehsalın maya dəyərini müəyyən etməyə imkan verir.

Direkt-kostinq metodunun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, istehsal prosesi ilə bağlı olmayan sabit məsrəflər maya dəyərinin hesablanmasına daxil edilmir. İstehsal həcmlərindən bilavasitə asılı olan dəyişən məsrəflər isə məhsulun maya dəyərinə təsir edir.

Ölkənin birinci bankı Kapital Bank-ın dəstəyi, Naxçıvan Muxtar Respublikası Təhsil Nazirliyi və Bakı Mühəndislik Universitetinin təşkilatçılığı ilə ümumtəhsil məktəblərinin 10 və 11-ci sinif şagirdlərini, eləcə də onların müəllimlərini əhatə edən “My Technology” müsabiqəsinə start verilib.

Müsabiqənin məqsədi məktəblilər arasında sahibkarlıq düşüncəsinə malik olan şagirdləri müəyyənləşdirmək, onların bu sahədə daha da maariflənməsinə və motivasiya edilməsinə dəstək olmaqdır. Layihə çərçivəsində şagird və müəllimlər müsabiqə şərtlərinə cavab verən layihələrini 20 may 2024-cü il tarixinədək təqdim etməli və qeydiyyatdan keçməlidirlər.

Qeydiyyat üçün link: https://forms.gle/4X2YLqY4q5eweHudA

Layihə 2024-cü il üzrə ölkənin 5 regionunu: Abşeron-Xızı, Gəncə-Qazax, Dağlıq Şirvan, Quba-Xaçmaz və Naxçıvan iqtisadi rayonlarını əhatə edəcək.

Ölkənin birinci bankı olan Kapital Bank PAŞA Holding-ə daxildir və Azərbaycanda ən böyük filial şəbəkəsi, 119 filialı və 53 şöbəsi ilə müştərilərin xidmətindədir. Bankın məhsul və xidmətləri barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün https://kapitalbank.az  saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya Bankın müxtəlif sosial şəbəkələrdə olan səhifələrinə müraciət edə bilərsiniz. Nağd pul krediti sifarişi üçün— https://kbl.az/prgtk, Birbank kartı sifarişi üçün — https://kbl.az/prcrc.

Fərdi qaydada repetitor fəaliyyəti göstərən şəxs vergi ödəyicisi kimi qeydiyyata düşməlidirmi? Bunün üçün nə tələb olunur? 

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, repetitorluq xidmətinin göstərilməsi sahibkarlıq fəaliyyəti hesab edilir və fiziki şəxs sahibkarlıq fəaliyyətinə başlandığı günədək yaşayış yeri üzrə vergi orqanına müraciət edərək vergi uçotuna alınmalıdır. Uçota alındıqdan sonra vergi ödəyicisi tərəfindən seçilmiş vergitutma metodundan (gəlir vergisi və ya sadələşdirilmiş vergi) asılı olaraq, əldə edilmiş gəlirlərdən vergi hesablanıb dövlət büdcəsinə ödənilməlidir.

Qeyd olunan fəaliyyət gəlir vergisinin ödəyicisi kimi həyata keçirildiyi halda, əldə edilmiş gəlirdən həmin gəlirin əldə olunması ilə bağlı çəkilən xərclər çıxıldıqdan sonra qalan məbləğdən 20 faiz dərəcə ilə gəlir vergisi hesablanıb dövlət büdcəsinə ödənilir. Gəlir vergisinin ödəyicisi kimi fəaliyyət göstərən şəxslər hesabat ilindən sonrakı ilin mart ayının 31-dən gec olmayaraq gəlir vergisi bəyannaməsini vergi orqanlarına təqdim etməlidirlər.

Bu fəaliyyət üzrə sadələşdirilmiş vergitutma metodu seçildiyi halda isə əldə olunmuş ümumi hasilatdan 2 faiz dərəcə ilə sadələşdirilmiş vergi hesablanmalı və hər rübdən sonrakı ayın 20-dək vergi orqanına sadələşdirilmiş verginin bəyannaməsi təqdim edilməklə hesablanmış vergi məbləği dövlət büdcəsinə ödənilməlidir.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 13-cü, 33-cü, 96-cı, 102-ci, 108-ci, 219-cu və 220-ci maddələri

Mənbə: vergiler.az