You can display the Full post on your Blog Page
Vergi orqanlarında xidmətdə olmanın son yaş həddi müəyyənləşir.
Bu, “Dövlət vergi orqanlarında xidmət haqqında Əsasnamə”də dəyişiklik layihəsində əksini tapıb.
Əsasnaməyə yeni maddə əlavə olunur. Yeni maddəyə əsasən, vergi orqanlarının vəzifəli şəxslərinin vergi orqanlarında xidmətdə olmasının yaş həddi 65 yaşdır.
Mənbə: report.az
Əmək münasibətləri dövründə işçi işəgötürən tərəfindən başqa bölgəyə və yaxud xarici ölkələrə xidməti ezamiyyətə göndərilə bilər. Əmək Məcəlləsinin 179-cu maddəsinin 2-ci hissəsinin “x” bəndinə əsasən, xidməti ezamiyyətdə olan işçi ezamiyyətdə olduğu müddətdə iş yeri və orta əməkhaqqı saxlanılır. Bəs ezamiyyət müddəti qeyri-iş günlərinə düşərsə, işçiyə ödəniləcək məbləğ necə hesablanır? “Bu suala insan resursları üzrə ekspert Ramin Hacıyev aydınlıq gətirir.
Əmək Məcəlləsinin 177-ci maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən, əmək məzuniyyəti dövrü üçün verilən əməkhaqqı istisna olmaqla, qalan bütün hallarda işçinin orta əməkhaqqı ödənişdən əvvəlki iki təqvim ayı ərzində qazandığı əməkhaqqının cəmini həmin aylardakı iş günlərinin sayına bölməklə bir günlük əməkhaqqı tapılır və alınan məbləğ əməkhaqqı saxlanılan iş günlərinin sayına vurulmaqla müəyyən edilir.
İstirahət günü işə cəlb olunan işçilərə isə əməkhaqqı Əmək Məcəlləsinin 164-cü maddəsinin 1-ci hissəsinə əsasən, gündəlik tarif maaşının iki mislindən aşağı olmamaqla ödənilir. Həmin maddənin 2-ci hissəsində isə göstərilib ki, istirahət günü işləmiş işçinin arzusu ilə ona əməkhaqqı əvəzinə başqa istirahət günü verilə bilər.
Həmçinin, Məcəllənin 164-cü maddəsinin 1-ci hissəsinə əsasən, aylıq maaş alan işçilərə iş aylıq iş vaxtı norması çərçivəsində görülmüşsə, maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşı məbləğindən aşağı olmamaqla, əgər iş aylıq iş vaxtı normasından artıq vaxtda görülmüşsə, maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşının ikiqat məbləğindən aşağı olmamaqla əməkhaqqı verilə bilər.
Yuxarıda qeyd olunanları misallarla izah edək:
Misal 1: Beşgünlük iş rejimi ilə fəaliyyət göstərən müəssisədə işçi yanvar ayında ezamiyyətə göndərilir, işçinin ezamiyyə dövrü 2 istirahət gününə təsadüf edir. İşçinin aylıq vəzifə maaşı 1200 manat təşkil edir. İşçinin ezamiyyətdə olduğu istirahət günlərinə görə əməkhaqqı aşağıdakı qaydada hesablanmalıdır:
Bunun üçün ilk növbədə işçinin 2 istirahət gününə görə əlavə əməkhaqqı tapılmalıdır.
1 istirahət gününə görə hesablanmış məbləğ:
1200 : 19 = 63.15 manat;
63.15 x 2 = 126.30 manat.
2 istirahət gününə görə hesablanmış məbləğ:
126.30 x 2 = 252.60 manat.
Yanvar ayında işçiyə hesablanacaq əməkhaqqının məbləği:
1200 + 252.60 = 1452.60 manat.
Misal 2: İstirahət günləri ezamiyyətdə olan işçinin arzusu ilə ona əməkhaqqı əvəzinə istirahət günü verilərsə, işçiyə maaşdan əlavə əməkhaqqının hesablanması qaydası:
1 istirahət gününə görə hesablanmış əlavə əməkhaqqının məbləği:
1200 : 19 = 63.15 manat.
2 istirahət gününə görə hesablanmış məbləğ:
63.15 x 2 = 126.30 manat
Yanvar ayında işçiyə hesablanacaq əməkhaqqının məbləği:
1200 + 126.30 = 1326.30 manat
Təcrübədə bəzən istirahət günləri işə cəlb olunan işçilərə həmin günlərə görə əvəzgün verilərkən maaşdan əlavə əməkhaqqı hesablanmır. Lakin Əmək Məcəlləsinin 164-cü maddəsinin 1-ci bəndinə əsasən, iş aylıq iş vaxtı norması çərçivəsində görülmüşsə, ona maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşı məbləğindən aşağı olmamaqla əməkhaqqı ödənilir.
Göründüyü kimi, qanunvericiliyin tələbi ondan ibarətdir ki, işçiyə istirahət günləri işə cəlb edildiyinə görə onun arzusu ilə əvəzgün verilsə belə, həmin günlərə görə maaşdan əlavə olaraq gündəlik vəzifə maaşı məbləğində əməkhaqqı ödənilməlidir.
Onu da qeyd edək ki, işçinin əməkhaqqının hesablanmasında və ödənilməsində qanun pozuntularına yol verilməsi inzibati məsuliyyətə səbəb olur. İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 192.4-cü maddəsinə əsasən, işçinin əmək və məzuniyyət haqlarının, ezamiyyə xərclərinin, əmək qanunverciliyində nəzərdə tutulmuş müavinət və digər ödənişlərin hesablanmasında və ödənilməsində, riyazi hesablamalar nəticəsində yol verilən nöqsanlar istisna olmaqla, qanun pozuntularına yol verilməsinə görə vəzifəli şəxslər yeddi yüz manatdan min beş yüz manatadək cərimə edilir.
Mənbə: vergiler.az
Köhnəlmə və amortizasiya arasındakı fərq nədir?
Zamanla hər şey, o cümlədən əsas vəsaitlər köhnəlir. Onlar formalarını qismən saxlayıb bir neçə istehsal dövründə iştirak edərək öz dəyərlərini tədricən məhsulun maya dəyərinə köçürürlər. Nəticədə köhnəlir, müəyyən müddət sonra onları təmir etmək, yeniləmək zərurəti yaranır.
Əsas vəsaitlərin köhnəlməsi ilə amortizasiya arasındakı əsas fərq ondan ibarətdir ki, köhnəlmə əsas vəsaitlər obyektinin (torpaq, tikili və avadanlıqlar) ilkin xassələrinin itirilməsini xarakterizə edir, amortizasiya isə əsas vəsaitlər obyektinin dəyərinin digər uçot obyektlərinə köçürülməsi prosesidir.
Başqa sözlə, köhnəlmə daha çox aktivin fiziki tərəfini, amortizasiya isə onun istifadəsinin iqtisadi tərəfini xarakterizə edir.
Köhnəlmə özünü 2 formada göstərir:
Birinci halda əsas vəsaitlər istifadə olunduqca fiziki keyfiyyətlərini itirərək yararsız hala gəlir. Mənəvi köhnəlmə texniki inkişaf, yeni texnologiyaların tətbiqi ilə bağlıdır.
İdealda köhnəlmə və amortizasiya eynidir. O mənada ki, əsas vəsaitlərin sisteminin köhnəlmə dərəcəsi onun amortizasiya tempinə uyğundur. Amma praktikada bu, belə deyil. Müəssisənin əsas fondlarının köhnəlməsi və amortizasiyası həm vaxt, həm də məbləğ üzrə fərqlənir. Yəni, aktivin mənəvi və fiziki köhnəlməsini xarakterizə edən məbləğ, adətən yığılmış köhnəlmə məbləğinə uyğun gəlmir. Üstəlik, bəzi əsas vəsaitlər ümumiyyətlə amortizasiya olunmur.
Amortizasiya olunmayan əsas vəsaitlər
Azərbaycan Respublikasının Vergilər Məcəlləsinin 114.2 maddəsi amortizasiya olunmayan əsas vəsaitlərin tərkibini müəyyən edir. Aşağıdakılar nümunə göstərilə bilər:
Digər əsas vəsaitlər üçün, hətta onlar müvəqqəti istifadə edilməsə belə, amortizasiya adi qaydada hesablanmalıdır (əsas vəsaitlərin ləğvetmə dəyərinin onun balans dəyərinə bərabər olduğu və ya ondan çox olduğu hallar istisna olmaqla).
Bizcə, artıq amortizasiya anlayışına tərif vermək vaxtıdır.
Amortizasiya nədir?
Aydındır ki, əsas fondların dəyəri, onların təmiri yaxud dəyişdirilməsi istehsal olunan bütün məhsulların maya dəyərlərinə bərabər şəkildə aid edilməlidir.
| Amortizasiya fiziki, mənəvi cəhətdən köhnəlmiş əsas vəsaitlərin, qeyri-maddi aktivlərin maya dəyərinin istehsal olunmuş məhsulların (işlərin, xidmətlərin) maya dəyərinə hissə-hissə köçürülməsi prosesidir. |
Beləliklə, köhnəlmə və amortizasiya anlayışları nə qədər oxşar olsalar da, bir qədər fərqlidirlər, yəni:
Nəzərə alın ki, müəssisəyə alınan əsas vəsaiti dərhal xərc olaraq tanımaq olmaz, çünki əsas vəsaiti aldığınız il az rentabelli, zərərlə işləyən müəssisə kimi göstərə bilərsiniz. Həmin il əvvəlki, həmçinin sonrakı illərlə müqayisədə daha az effektli dövr kimi görsənə bilər. Əslində isə əsas vəsait almaqla müəssisəniz zərərlə işləməmiş, sadəcə, aktivinizin formasını dəyişmiş yaxud öhdəlik qəbul etməklə hansısa aktiv əldə etmişsiniz. Əgər əldə etdiyiniz aktiv iqtisadi səmərə axını gətirirsə, o zaman niyə az rentabelli yaxud daha pisi, zərərlə işləyən müəsissə kimi görsənməlisiniz?!
Bundan savayı əldə edilmiş torpaq, tikili, avadanlıq obyekti yalnız aldındığı ildə deyil, gələcək illərdə də iqtisadi səmərə axını gətirəcəkdir. Odur ki, ona çəkdiyiniz xərci illər üzrə bölməklə aktiv kimi tanımağımız daha məqsədəuyğun olar. Bununla müəssisənin az rentabelli olmadığı halda, belə görsənməsinin də qarşısı alınmış olar.
Elə buna görə mühasibatlıq üzrə beynəlxalq standartlar, habelə respubublikamızda mövcud vergi qanunvericiliyi əsas vəsaiti dərhal xərc olaraq tanımağa icazə vermir.
Əsas vəsaitlərin komponentlərinin köhnəlməsi
Köhnəlmə zamanı amortizasiya bölgüləri necə aparılır, həmin məbləğləri hansı dərəcə ilə hesablayıb gəlirdən çıxırıq? Bunun üçün bir neçə metod mövcuddur. Amma, həmin metodlara toxunmamışdan öncə, qeyd edək ki, yalnız əsas vəsait obyektləri deyil, onların müxtəlif komponentləri də amortizasiya oluna bilər (əgər komponentin maya dəyəri obyektin məcmu dəyəriylə müqayisədə müəyyən əhəmiyyət daşıyırsa).
| Məsələn, təyyarənin füzelyajı (əsas korpusu), habelə mühərriki, həmin obyektin kiminsə mülkiyyətində olmasından asılı olmayaraq, yaxud maliyyə icarəsi predmeti olduğuna baxmayaraq, ayrılıqda amortizasiya edilə bilər. |
Amortizasiyanın hesablanması üçün eyni faydalı istifadə müddətinə malik əsas vəsait obyektinin əhəmiyyətli komponentləri qruplaşdırıla bilər. Onlara görə amortizasiya hesablanmasının eyni metodları tətbiq olunur.
| Məsələn, əgər təyyarənin füzelyajı və mühərriki eyni faydalı istifadə müddətinə malikdirsə, onları vahid obyekt olaraq amortizasiya etmək olar. |
Əgər müəssisə əsas vəsait obyektinin bəzi komponentlərini ayrılıqda amortizasiya edirsə, onda həmin obyektin yerdə qalan hissəsinə ayrılıqda amortizasiya hesablamalıdır.
| Məsələn, təyyarənin fyuzelyajı və mühərriki ayrıca əsas vəsait obyekti qismində qeydiyyata alınır. Təyyarənin digər komponentləri isə amortizasiya edilən obyektin ayrıca qrupu şəklində fərqləndirilməlidir. |
Amortizasiya ayırmaları necə aparılır?
Dövr ərzində, amortizasiya ayırmaları, adətən, məcmu gəlir haqqında hesabatın xərc maddəsi qismində tanınır. Aktivdə qeydə alınan iqtisadi fayda digər aktivlərin istehsalı zamanı ödənilirsə, onda amortizasiya ayırmaları digər aktivin maya dəyərinin bir hissəsini təşkil edərək onun balans dəyərinə aid edilir.
Məsələn, MUBS-na görə (IAS2, “Ehtiyatlar”) istehsalat ehtiyatları avadanlıqları mal-material ehtiyatlarının emalı üzrə xərclərin tərkibinə daxil edilir. Eynilə axtarış kəşfiyyat işlərində istifadə olunan əsas vəsaitlərin amortizasiyası qeyri-maddi aktivlərin ilkin dəyərinə daxil edilə bilər (IAS38, “Qeyri-maddi aktivlər”).
| Nümunə. İstehsal qabağı nümunə-modelləri testləşdirmək üçün satın alınan avadanlığın dəyəri 10 000 manat təşkil edir. Avadanlığın ləğv olunma dəyəri (yəni ləğv olunacağı tarixə güman edilən qalıq dəyəri) sıfıra bərabərdir. Belə ehtimal olunur ki, avadanlığın faydalı istifadə müddəti ərzində istehsal qabağı nümunə-modellər 5000 vahid testləşməyə məruz qalacaq. Hesabat dövründə nümunə və vahidlərin 2000 vahidi testləşdirilmişdir. Hesabat dövrü ərzində amortizasiya məbləği 4000 manata bərabərdir (10000*(2000/5000)=4000 manat). Bu məbləğ qeyri-maddi aktivlərin ilkin dəyərinə daxil edilir (IAS 38 №li standarta müvafiq surətdə). |
Əsas vəsait obyektinin amortizasiya olunan dəyəri müntəzəm qaydada onun faydalı xidmət müddətinə mütənasib olaraq bölüşdürülməlidir.
Mühasibat uçotunun beynəlxalq standartına görə (IAS16, IAS38) aktivin faydalı istifadə müddəti:
Onu da qeyd edək ki, əsas vəsaitlərə hesablanmış amortizasiya məbləğləri Hesablar Planının 112 saylı “Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” adlı hesabı üzrə uçot alınır.
Elmi-texniki tərəqqinin təsiri altında ayrı-ayrı peşələrin və istehsal heyətinin peşəkar qruplarının sayında və xüsusi çəkisində dəyişikliklər baş verir. Mühəndis-texniki işçilərin və mütəxəssislərin sayı menecerlərin və texniki icraçıların xüsusi çəkisinin nisbi sabitliyinin artması ilə müqayisədə daha sürətli templərlə artır. Bu kateqoriyadan olan işçilərin sayının artması istehsalın genişlənməsi və təkmilləşdirilməsi, onun texniki təchizatının artırılması, sahə strukturunun dəyişməsi, mühəndis hazırlığı tələb olunan iş yerlərinin yaranması, habelə buraxılan məhsulun artan mürəkkəbliyi ilə şərtlənir. Belə görünür ki, bu tendensiya gələcəkdə də davam edəcək.
İşçi heyəti istisnasız olaraq bütün müəssisələr tərəfindən istifadə olunan ən mühüm, unikal iqtisadi resurs olduğundan, əmək prosesində məhz bu keyfiyyətdə iştirak edir.
Əmək prosesi bir-biri ilə əlaqəli üç elementdən ibarətdir: əməyin özü, əmək obyektləri və əmək vasitələri. Əməyin səmərəli təşkili əmək prosesinin bütün elementlərinin ən az əmək və maddi resurslardan, yəni, işçi qüvvəsindən, əmək predmetlərindən və istehsal vasitələrindən istifadə olunacağı vahid sistemə birləşdirilməsinin bu üsulunu nəzərdə tutur və daha çox səmərə əldə ediləcəkdir.
Əməyin təşkilinin təkmilləşdirilməsinin əsas istiqamətləri əməyin bölünməsi və kooperasiyası, müəssisələrdə onların optimallaşdırılması üsullarıdır.
Malların və xidmətlərin istehsalı prosesində insanların istehsal fəaliyyətinin fərqləndirilməsi əmək bölgüsü adlanır. Başqa sözlə, bu iş yerlərinin və personalın onlara təhkim edilmiş müvafiq funksiyaların, işlərin və əməliyyatların yerinə yetirilməsində ixtisaslaşmasını nəzərdə tutan işçilərin müxtəlif əmək növlərinin ayrılmasıdır.
Fəaliyyətin miqyasına görə əmək bölgüsünün üç əsas növü fərqlənir:
Müəssisələrdə əmək bölgüsünün bir neçə forması mövcuddur: funksional, peşəkar, texnoloji, ixtisas və s.
Əməyin funksional bölgüsü müəssisələrdə personalın məzmun və funksiyalarından asılı olaraq ayrı-ayrı işlərinin və kateqoriyalarının ayrılmasını nəzərdə tutur. Bu əlamətə görə işçilər fəhlələrə və qulluqçulara bölünür.
Əməyin peşəkar bölgüsü hər bir funksional qrup daxilində texnoloji məzmundan və yerinə yetirilən işlərin növündən asılı olaraq müxtəlif peşə və ixtisasların ayrılmasını nəzərdə tutur. Bununla əlaqədar qeyd etmək maraqlıdır ki, peşə geniş anlamda insanın əmək fəaliyyəti növünü xarakterizə edir (məsələn, usta, İqtisadçı, menecer, mühasib, dəzgahçı, dəmirçi və s.).
Əməyin texnoloji bölgüsü müəssisədə fəaliyyət göstərən istehsal proseslərinin müvafiq icraçılara təhkim olunan ayrı-ayrı mərhələlərə, çatışmazlıqlara və əməliyyatlara parçalanması deməkdir. Texnoloji əmək bölgüsü çərçivəsində istehsal texnologiyasının xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq əməyin fənn və əməliyyat bölgüsü fərqlənir.
Əməyin əyani bölgüsü hazır məhsulun, predmetin və ya məmulatın alınması üçün lazım olan işlərin və ya əməliyyatların işçi kompleksinə təhkim edilməsini nəzərdə tutur.
Əməyin əməliyyat bölgüsü ayrı-ayrı əməliyyatların ayrılmasına və onların ayrı-ayrı icraçılara təhkim edilməsinə əsaslanır.
Əməyin ixtisas bölgüsü yerinə yetirilən texnoloji proseslərin mürəkkəbliyində və dəqiqliyində, habelə işçilərin peşəkarlıq ustalığı, istehsalat təcrübəsi və şəxsi qabiliyyətində mövcud olan fərqlər ilə müəyyən edilir.
Müəssisədə personalın əmək bölgüsünün formasının seçilməsi istehsal növü, profil və məhsulun mürəkkəbliyi, istehsal texnologiyası və təşkili ilə müəyyən edilir. Vahid istehsalatda universal avadanlıq, marşrut texnologiyası və əməyin əyani bölgüsü tətbiq olunur. Kütləvi – xüsusi avadanlıq, əməliyyat texnologiyası və işçilərin dar ixtisaslaşması. Əməyin konkret istehsal şəraitində bölünməsinin ən effektiv formalarının əsaslandırılması zamanı texniki, iqtisadi, psixofizioloji və sosial amillərin qarşılıqlı təsiri nəzərə alınmalıdır.
Birgə planlı mütəşəkkil əmək fəaliyyətində iştirak etmək üçün əmək kooperasiyası işçi heyətinin bütün kateqoriyalarının birləşdirilməsi adlanır. Əmək kooperasiyası idarəetmənin bütün səviyyələrində həyata keçirilir: iş yerindən tutmuş, bütün ölkənin və ya bütün dünya təsərrüfatının iqtisadiyyatına qədər. O, məhsulların hazırlanması və satışı prosesində ayrı-ayrı ifaçılar və ya istehsalat bölmələri arasında davamlı əmək münasibətləri sistemindən ibarətdir. Ümumi iqtisadi məqsədə nail olmaq üçün işçi qrupları (briqadalar), istehsal sahələri, müxtəlif şöbə və ya xidmətlər və müəssisənin özü kooperasiya nümunələri kimi xidmət edə bilər.
Müəssisə daxilində işçilərin əməyinin kooperasiyası aşağıdakı növlərə malikdir:
Sahədaxili kooperasiyasının təşkilinin ən xarakterik forması briqadaların formalaşdırılmasıdır. Əmək kooperasiyasının bu forması insanın digər fəaliyyət sahələrində də geniş tətbiq olunmuşdur, məsələn, müvəqqəti əmək (yaradıcılıq) kollektivlərinin yaradılması yayılmışdır. Müasir şəraitdə bu, xüsusilə, layihə komandalarının formalaşmasına aiddir, zaman məhdud olan hər hansı bir layihənin yerinə yetirilməsi üçün personalın xüsusi komandası-mahiyyətcə briqada formalaşır.
