Blog Full

Müəssisənin aktivlərindən danışanda ilk növbədə yada əsas vəsaitlər düşür. Bu qrup aktivləri beynəlxalq təcrübəyə uyğun olaraq torpaq, tikili və avadanlıqlar da adlandırırlar. Gəlin bu anlayışlar nəzər salaq.

Aktivlər

Aktivlər – müəssisəyə məxsus, onun balansında əks olunan qiymətlilərdir. Bu haqda “Aktivlər nədir, necə təsnif olunur?” adlı məqalədə bu barədə ətraflı danışılıb. Həmin məqalədə aktivləri iki qrupa ayırmışdıq:

• fiziki olaraq mövcud olanlar (məsələn, mal, pul, avadanlıq);
• fiziki olaraq mövcud olmayanlar (məsələn, debitor borc, verilmiş avans).

Birinci qrupa daxil olan aktivlərin tərkibi genişdir, onları 3 qrupa bölmək olar:

1. Əsas vəsaitlər;
2. Pul vəsaitləri, onların ekvivalenti;
3. Ehtiyatlar.

Bu məqalədə əsas vəsaitlər, onların haqqında məlumat verəcək, bu qrup aktivlərlə “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” anlayışı arasında əlaqəni şərh edəcəyik.

Uzunmüddətli aktivlər

Müəssisənin aktivləri istifadə müddətinə görə də təsnif edilir. Müddətə görə aşağıdakı təsnifat qrupları var:

• cari aktivlər;
• uzunmüddətli aktivlər.

Cari aktivlər qısa müddətlidir, adətən 1 ildən az müddətə istifadə edilib tükənmək, gözlənilən səmərə axınını gətirmək, pula çevrilmək üçün nəzərdə tutulur.

Uzunmüddətli aktivlərin adı üzərindədir, yəni uzunmüddətli istifadə üçün nəzərdə tutulub, uzun müddət iqtisadi səmərə axını gətirəcəklər.

Təbii ki, aktivlərin müddətə görə bölgüsü mühasibat uçotu subyekti hər hansı səbəbdən ləğv olunduqda tətbiq edilmir.

Uzunmüddətli aktivlərə:

• əsas vəsaitləri;
• uzunmüddətli investisiyaları;
• maliyyə icarəsi üzrə uzunmüddətli debitor borcları misal göstərmək olar.

“Əsas vəsaitlər” yoxsa “Torpaq, tikili və avadanlıqlar”?

Siz də belə sual yarana bilər: “Mövzunun adı “Torpaq, tikili, avadanlıq”-dır, nəyə görə əsas vəsaitlərdən danışırıq?” Məsələ onadır ki, “Əsas vəsait” anlayışı bizə, vaxtı ilə tərkibində olduğumuz Sovet mühasibatlığından qalıb. Əsas vəsait anlayışı tamamilə məqbuldur, biz ondan imtina etməmişik, imtina etmək də istəmirik. Lakin beynəlxalq mühasibatlıqda onun əvəzinə “Torpaq, tikili, avadanlıq” (Property, Plant and Equipment) anlayışından istifadə edilir. Azərbaycanda beynəlxalq mühasibatlığın formalaşdığı nəzərə alınsa, bu anlayışların paralel istifadəsi qaçılmazdır.

AR Vergi Məcəlləsinin 13.2.17-ci maddəsində də “əsas vəsait” anlayışından istifadə edilib. Məcəllənin digər maddələrində də (məsələn, 114-cü maddə – “Amortizasiya ayırmaları və gəlirdən amortizasiya olunan aktivlər üzrə çıxılan məbləğlər”) bu anlayışdan istifadə edilib.

Müəssisənin əsas fondları

Başqa bir məqamı qeyd edək ki, mühasibatlıqla bağlı bir sıra qanunvericilik aktlarında “əsas fondlar” anlayışına da rast gəlinir. Onu “əsas vəsait” anlayışı ilə qarışdırmaq olmaz. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan Respublikası 2018-ci ildən Milli Mühasibat Uçotundan imtina etmiş, Beynəlxalq Mühasibat Uçotunun tətbiqinə başlamışdır.

Bu səbəbdən “Əsas vəsait” anlayışı “Torpaq, tikili, avadanlıq” ilə ekvivalentdir. Əsas fondlara aşağıdakılar aiddir:

• torpaq, tikili və avadanlıqlar;
• təbii sərvətlər;
• qeyri-maddi aktivlər;
• bioloji aktivlər;
• daşınmaz əmlaka investisiyalar;
• digər uzunmüddətli aktivlər;
• sair uzunmüddətli qeyri-maliyyə aktivləri.

Qeyd edək ki, bir sıra qanunvericilik aktlarında qeyri-maddi aktivlər bu siyahıdan çıxarılır, digərlərində isə qeyri-maddi aktivlər də əsas fondlardan hesab edilir.

Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə uçot

Torpaq, tikili və avadanlıqların uçotu Mühasibat Uçotunun Hesablar Planının “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinin 11 saylı eyni adlı hesabı üzrə aparılır.

“Torpaq, tikili və avadanlıqlar” hesaba verilmiş ümumi addır, adında qeyd edilmiş aktivlərlə yekunlaşmır. Bura əsas vəsait hesab edilən nəqliyyat vasitələri, maşınlar, kompüterlər, digər İKT-lər və s. də daxildir.

Hesablar Planının 11 saylı maddəsində aşağıdakı şərtlərə eyni vaxtda cavab verən maddi aktivlər üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks olunur:

• məhsul istehsalı və ya tədarükü, işlərin görülməsi, xidmətlərin göstərilməsidə, idarəetmə ehtiyacları üçün, habelə icarəyə vermək üçün nəzərdə tutulub;
• istifadə edilmə müddəti 12 aydan çoxdur;
• alış zamanı sonradan yenidən satışı nəzərdə tutulmayıb;
• ilkin dəyəri etibarlı şəkildə müəyyən edilə bilər;
• aktivlər gələcəkdə müəssisəyə iqtisadi fayda (gəlir) gətirə bilər.

Bu aktivlər üzrə uçotun əsas məsələləri 16 №-li “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartına  əsasən həyata keçirilir.

Əsas vəsaitlər haqqında buraya keçid etməklə daha çox məlumat almaq olar.

Təsərrüfat fəaliyyəti nədir?

Mühasibat uçotunun müxtəlif aspektlərini şərh edərkən tez-tez rastlaşdığımız “təsərrüfat fəaliyyəti” anlayışı nəyi ifadə edir? Uçotun inkişaf mərhələlərinə  qısaca nəzər salaq. İbtidai insan demək olar heç nə istehsal etmirdi, hər hansı bir müəssisə mövcud deyildi, özünə lazım olanı təbiətdən “qoparırdı”. Yeri gəlmişkən, istehsal olmasa da, primitiv formada mühasibat mövcud idi – ov ovlayan, meyvə yığan, balıq tutan əcdadlarımız “anbar uçotu” aparırdı.

“Yaşa dolduqca” insanın məşğuliyyəti dəyişdi, zaman keçdikcə həyat keyfiyyətini kökündən yaxşılaşdıran fəaliyyət növlərini mənimsədi. Müasir dövrdə onu çoxsaylı faydalı cihazlar, qurğular əhatə edib. Bütün maddi, mənəvi nemətlər insanın təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində formalaşır.

Təsərrüfat fəaliyyəti insanın tələbatlarının tam ödənməsinə yönəlmiş bütün növ əmək fəaliyyətinin məcmusudur. Buraya biz:

• sənaye
• kənd təsərrüfatı
• xidmət sektorunu aid edə bilərik.

Xidmət sektoru dedikdə təhsil, elm, mədəniyyət, idman, səhiyyə, ticarət  və s. başa düşülür.

Başlanğıcda ailə (fərdi) təsərrüfatda həyata keçirilən təsərrüfat fəaliyyəti, hazırda fərqli təşkilati – iqtisadi formaya malik müəssisələrdə həyata keçirilir.

Müəssisə anlayışı

Uçot işçiləri mühasibat uçotundan danışdıqda, bəzən onun əvvəlinə “firma”, “şirkət”, “təşkilat”, “müəssisə” sözlərini əlavə edirlər, məsələn “müəssisənin mühasibat uçotu”. Bu anlayışlar eynidir yoxsa fərqli?

2002-cil ilədək Azərbaycan Respublikasında müəssisələr fəaliyyətini “Müəssisələr haqqında” qanunla tənzimləyirdi. Mülki Məcəlləyə edilmiş dəyişiklikdən sonra qanun ləğv edildi. Qanunvericilik aktları müəssisəni:

• mülkiyyət formasından asılı olmayaraq ictimai tələbatın ödənilməsi istiqamətində fəaliyyət göstərən;
• mənfəət əldə edilməsi məqsədilə məhsul istehsal edən, satan, müvafiq iş, xidmətlər yerinə yetirən;
• hüquqi şəxs olan müstəqil təsərrüfat subyekti olaraq təyin edir.

Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində müəssisəyə tərif verərkən sahibkarlıq fəaliyyəti mütləq şərt olaraq qəbul olunur. Məcəllədə müəssisə nisbətən dar çərçivədə – sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan hüquqi şəxs kimi xarakterizə olunur.

“AzleksAz” onlayn lüğətlər toplusunda  müəssisələr 2 fərqli anlamda şərh edilir:

• istehsalat yaxud ticarət-təsərrüfat vahidi, bir-neçə belə vahidin birləşməsi (sənaye, ticarət müəssisəsi);
• hər hansı fəaliyyət sahəsinə baxan təşkilat, idarə (dövlət müəssisəsi, elmi müəssissə).

Qeyd edilən lüğət şirkəti şəriklik əsasında ticarət yaxud sənaye birliyi kimi təyin edir. “Firma” sözünün dilimizdə işlənmə tarixi elə çox deyil, xarici ədəbiyyatda idarəçiliyində bir yaxud bir neçə istehsalat (satış) müəssisəsi olan qurum anlamında işlədilir.

Beləliklə, “Firma”, “şirkət”, “təşkilat”, “müəssisə”, “idarə” anlayışları idarəetmə, təşkilati qurulusuna görə fərqli qurumları anlada bilər, amma həmin qurumların təsərrüfat fəaliyyəti eyni məqsədə yönəlib. Həmin qurumlarda mühasibat uçotu oxşar prinsiplər əsasında qurulur. Mühasibin baxış bucağından anlayışların hər biri tətbiq edilə bilər, amma biz daha çox “müəssisələrin mühasibat uçotu” ifadəsindən istifadə edəcəyik.

Müəssisələrin təsnifatı

Ənənəvi olaraq iqtisadi ədəbiyyatda müəssisələr mülkiyyətindən asılı olaraq iki qrupa ayrılır:

• dövlət müəssisələri;
• özəl müəssisələri.

Dövlət müəssisələrində istehsalın təşkilatçısı və təsisçisi dövlət yaxud bələdiyyədir. Özəl  müəssisə fərdlər, ortaqlar tərəfindən qurulur.

Beynəlxalq mühasibatlıqda bizim fərdi sahibkar kimi fəaliyyət göstərən şəxslərin fəaliyyət göstərdikləri binalara, təsərrüfat obyektlərinə də (onların restoranları, tədris mərkəzləri, emalatxanaları) özəl fərdi müəssisə olaraq baxılır. Yəni şəxsin hansı formada dövlət qeydiyyatına alınması, dövlətə, hüquqa nəzərən mülki hüquqların sərhədi mühasibat prinsipləri ilə ziddiyyət yaratmır, bunlar uçot baxımdan maraqlı deyil.

Müəssisəyə verdiyimiz tərif iki yanaşmanı birləşdirir. Birinci yanaşma müəssisənin fəaliyyəti ictimai tələbatı ödəməsini əsas sayır, ikinciyə görə qazanc əldə etməyə istiqamətlənir.  İctimai tələbatın ödənməsinə yönələn təsərrüfat fəaliyyət mütləq maddi qazanc gətirməli deyil – məsələn, mədəniyyət, təhsil müəssisləri. Bunlar qeyri kommersiya təşkilatlarıdır.

Kommersiya müəssisələrinin təsərrüfat fəaliyyəti gəlirə yönəlib. Onların əsas məqsədi mal istehsalı, malların alınıb satılması yaxud  xidmət (iş) göstərməklə mənfəət əldə etmək, mühasibat uçotunun vəzifəsi bu mənfəətin qeydiyyatını aparmaqdır.

Beynəlxalq təcrübədə kommersiya müəssisələrinin 3 təşkilati formasına rast gəlinir:

• Fərdi müəssisələr (Sole Proprietorship)
• Şərikli müəssisələr – ortaqlıqlar (Partnerships)
• Korporasiyalar (Corporations)

Həmin müəssisələr barədə, onların hər birinin üstün, həmçinin mənfi cəhətləri haqqında burada ətraflı verilib.

Omanın paytaxtı Məsqətdə “Azərbaycan Respublikası Hökuməti və Oman Sultanlığı Hökuməti arasında gəlirə görə vergilərə münasibətdə ikiqat vergitutmanın aradan qaldırılması və vergidən yayınmanın qarşısının alınması haqqında Saziş” layihəsi üzrə danışıqlar keçirilib.

Bu barədə İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib.

Məlumata görə, danışıqlar prosesində qurumun ekspertləri, Maliyyə Nazirliyinin nümayəndəsi və Omanın Vergi İdarəsinin səlahiyyətli şəxsləri iştirak ediblər.

Müzakirələrdə Dövlət Vergi Xidmətinin Beynəlxalq vergitutma və vergi monitorinqi baş idarəsinin şöbən rəisi Elkin Məmmədov Sazişin iki ölkənin sərmayəçilərinə əlverişli şərait yaradacağını, məlumat mübadiləsi və vergi borclarının yığılmasında effektiv alətlərin formalaşması, eləcə də qarşılıqlı münasibətlərin möhkəmlənməsi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edəcəyini bildirib.

Üç gün davam edən müzakirələrin nəticəsi olaraq Saziş layihəsinin vergitutma ilə bağlı əksər müddəaları üzrə razılıq əldə olunub. Açıq qalan digər maddələrin növbəti danışıqlar zamanı razılaşdırılması istiqamətində işlərin aparılacağı vurğulanıb.

Mənbə: report.az