Blog Full

Dolayı vergi olan əlavə dəyər vergisi istehlak mallarının qiymətinin formalaşmasında əhəmiyyətli rol oynayır. İstehlak səbətində xüsusi yerə malik kənd təsərrüfatı məhsullarında ƏDV nizamlanması istehlakçıların rifahına birbaşa təsir edir. Bu məqaləmiz Azərbaycanda ƏDV dərəcəsi, kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalında vergi güzəştləti msələlərinə həsr olunub.

Kənd təsərrüfatı məhsulu istehsalçılarına edilən güzəştlər

Azərbaycanda kənd təsərrüfatı sahəsi həmişə iqtisadiyyatın önəmli sektorlarından olub. Hər il respublikada istehsal edilən ÜDM-də kənd təsərrüfatı məhsullarının payının artım tempi müşahidə edilir. İqtisadiyyatın neft sektorundan asılı hala düşməsinin qarşısının alınması tədbirlərindən biri də kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalına dəstək olmaqdır.

Azərbaycanın kənd təsərrüfatının inkişafına böyük dəstək verə biləcək potensiala malik Qarabağ bölgəsinin işğaldan azad edilməsi aqrar sahənin gələcək perspektivlərindən xəbər verir.

Kənd təsərrüfatı məhsullarının idxalına ehtiyac duyan qonşu Rusiya bazarının mövcudluğu respublikamızın ixrac imkanlarına yeni baxışların ortaya qoyulmasını, uyğun tədbirlərin işlənməsini tələb edir. Kənd təsərrüfatı məhsullarında ƏDV və digər vergilər üzrə azadolma və güzəştlərin tətbiqi belə tədbirlərdəndir.

Bunlarla birgə ixrac təşviqi, habelə ondan əldə edilən gəlirlər də vergi ödəyicisinin vergi mükəlləfiyyətindən asılı olmayaraq vergidən azad edilən gəlirlərə daxil edilmişdir.

Kənd təsərrüfatı sahəsində vergi azadolmaları və güzəştləri əsas etibarı ilə 2014-ci ildən tətbiq edilir. Demək olar ki, hər il kənd təsərrüfatı sahəsində yeni güzəştlər tətbiq olunur. Bunlardan bəziləri 2016-cı ildə qəbul edilmiş “Nağdsız hesablaşmalar haqqında” nəzərdə tutulub. Başqa nümunə kimi 2014-cü ildən qüvvəyə minmiş kənd təsərrüfatı ilə bağlı vergi azadolmaların 2019-cu ildə yenidən uzadılmasını göstərmək olar.

Həmçinin yuxarıda qeyd edilən qanuna 2020-ci ildə edilmiş düzəlişlə vergi ödəyiciləri üçün müəyyən edilmiş nağd əməliyyat limitlərinə (söhbət qanunun 3.3-cü maddəsində müəyyən edilmiş 30 və 15 min manatlıq limitlərdən gedir) kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçıları üçün müəyyən istisnalar nəzərdə tutuldu.

Kənd təsərrüfatı məhsullarında vergi uçotu üzrə güzəştlər

Kənd təsərrüfatı məhsullarının bazarlarda, yarmarkalarda, səyyar qaydada pərakəndə satışı zamanı nəzarət-kassa aparatı tələb edilmir. Satışların rəsmiləşdirilməsi kassa mədaxil orderi vasitəsilə aparıla bilər.

Belə satışlar, əgər onlar istehsalçının özü tərəfindən həyata keçirilirsə:

• ƏDV;
• gəlir;
• mənfəət;
• sadələşdirilmiş vergidən azad edilir.

Amma, azadolma tətbiq edilsə də, vergi bəyannaməsi verilməlidir. Azadolma ixraca aid edilmir. Ümumiyyətlə, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçının özü tərəfindən satışı sadalanan 4 verginin hamısından azad olsa da, vergi ödəyiciləri:

1. bunların uçotunu aparmağa;
2. bəyannamə verməyə borcludur.

Vergidən azad edilmək bəyannamə vermək öhdəliyini aradan qaldırmır. Sözügedən sektorda çalışan mühasiblər bəyannamə mövzusuna xüsusi diqqət etməlidirlər, çünki Məcəllədən vergidən azad edilmiş gəlirin bəyan edilməməsinə görə 6 % dərəcə ilə maliyyə sanksiyası nəzərdə tutulub.

Kənd təsərrüfatı heyvanlarının, quşların profilaktikası, diaqnostikası, müalicəsi üçün istifadə olunan baytarlıq preparatları idxal edilərkən dövlət gömrük orqanları ƏDV hesablamırlar. Kənd təsərrüfatı sahəsində istifadə edilən:

• avadanlıqlar;
• texnikalar;
• suvarma qurğuları;
• bəlli qrup texnikalar üçün ehtiyat hissələrinin istehsalı, idxalı, hətta satışı ƏDV-dən azad edilib.

Nümunə 1: ƏDV ödəyicisi olan, maldarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan şirkət 2019-ci ildə 40000 manat məbləğində, aşağıdakı tərkibdə  məhsul təqdim etmişdir:

İnək və camış satışı – 10000, mal ətindən sosiska – 20000, süddən gəlir – 3000, pendirdən gəlir – 4000, qatıqdan gəlir – 3000 manat.

Bu halda müəssisənin diri halda mal-qara və onlardan alınan südün satışından əldə etdiyi 13000 manat məbləği həm ƏDV-dən, həm də mənfəət vergisindən azaddır. Mal-qaranın kəsilərək ətindən hazırlanmış sosiska məhsullarının, habelə əldə edilmiş süddən hazırlanmış pendir və qatığın satışından əldə olunan 27000 manat isə həmd ƏDV-yə, həm də mənfəət vergisinə cəlb ediləcək.

ƏDV kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalında necədir?

Kənd təsərrüfatı malı ölkəmizdə istehsal edilmişdirsə onun pərakəndə satışı zamanı ƏDV üçün vergitutma obyekti ticarət əlavəsi hesab edilir. Həmin malların uçotu isə ayrılıqda aparılır. Bu halda ƏDV hesablanmasının ümumi dövriyyədən deyil, ticarət əlavəsindən aparılması əsas şərtdir.

Nümunə 2: ƏDV ödəyicisi olan hüquqi şəxs quşçuluq və heyvandarlıq ilə məşğuldur. 2020-ci ildə hüquqi şəxs 80000 manat məbləğində heyvandarlıq fəaliyyətindən əldə etdiyi məhsulu təqdim etmişdir. Təqdim olunan məhsulun tərkibində heyvan satışı 35000, heyvanların kəsilərək ət halında satışı 25000, quş satışı 10000, quşların kəsilərək ət halında satışı 5000, hisə verilmiş şəkildə satışı 5000 manatı tərkib edib. Bu halda müəssisənin diri şəkildə heyvanların, quşların və  eləcə də quşların kəsilərək ət şəklində satışından əldə etdiyi 75000 manata ƏDV azad olması tətbiq ediləcək. Quşların hisə verilərək satışı isə vergiyə cəlb ediləcək.

Burada diqqət edilməli məqam malların mütləq ölkə daxilində istehsal edilməsi, pərakəndə satış üçün ayrılıqda uçotun aparılmasıdır.

Nümunə 3: Kənd təsərrüfatı məhsullarının pərakəndə satışı ilə məşğul olan fərdi sahibkar Əhmədov Elçin  28000 manat dəyərində aldığı malları 32000 manata satır. Bu zaman 4000 manat ticarət əlavəsinə 18% ƏDV dərəcəsi tətbiq edərək 720 manat vergi məbləği müəyyən edir. Malların son satış qiyməti  ilkin dəyər, ticarət əlavəsi və ƏDV məbləğinin cəmi, yəni 32 720 manat təşkil edir.  

Qeyd edək ki, Vergi Məcəlləsinə edilən son dəyişikliklə ticarət əlavəsi anlayışının tətbiq sahəsi genişləndirilmişdir. Belə ki, 2022-ci il yanvarın 1-dən 3 il müddətində ƏDV–nin ticarət əlavəsinə tətbiqi kənd təsərrüfatı məhsullarının:

• daxili yaxud xarici mənşəli olması, yaxud;
• topdan yaxud pərakəndə satışından asılı olmayacaq.

Yəni, istənilən halda ƏDV hesablanması ticarət əlavəsindən hesablanacaq, amma, bu zaman qeyd edilən tarixədək əlavə dəyər vergisi ödənməklə əldə edilmiş və əvəzləşdirmə alınmış kənd təsərrüfatı malları istisnadır. Bu zaman malların alışı və satışı da Məcəlləyə uyğun olaraq rəsmiləşdirilməlidir.

Bir daha qeyd  edək ki, kənd təsərrüfatı sektorunda çalışan şəxslər, demək olar ki, bütün vergilərdən azad edilib. Məsələn, “Əmlak vergisi” fəslində bilavasitə bu fəaliyyətdə istifadə edilən əsas vəsaitlər əmlak vergisindən azaddırlar.

İşçilərin məzuniyyət hüququ nə zaman yaranır?

İşçinin işlədiyi yeri, vəzifəsini saxlamaq şərti ilə iş günləri ərzində müvəqqəti işdən uzaqlaşması məzuniyyət adlanır. Vətəndaşların məzuniyyət hüququ barədə burada ətraflı bəhs edilir. İşçilərin məzuniyyətinin təmini Əmək Məcəlləsinin əsas tələblərindəndir, bu, Məcəllənin 16-cı fəsli ilə tənzimlənir.

İşçinin məzuniyyət hüququ ilk iş ilinə görə fərqlənir. Əgər işçi 1-ci iş ilindədirsə, ƏM-nin 131-ci maddəsi üzrə 6 ay müddət keçəndən sonra məzuniyyət hüququndan istifadə edə bilər. Lakin növbəti ildə məzuniyyət hüququ ikinci iş ili başladığı gün yaranır.  

İkinci və sonrakı illər üçün məzuniyyət hüququndan işçi işəgötürənlə qarşılıqlı razılıqla müəyyən edilən vaxtda istifadə edir. Məzuniyyət işçinin ərizəsi əsasında işəgötürənlə razılaşdırılan vaxtda verilir.

Təlim-tədris prosesində bilavasitə iştirak edən pedaqoji işçilərin əmək məzuniyyəti hüququ işçilərin işə girdikləri vaxtdan asılı olmayaraq yaranır. Onlara əmək məzuniyyətləri məktəblərdə yay tətili dövründə və ya işəgötürənin razılığı ilə tədris ili ərzində verilir.

İşçinin iş  ili təqvim ilindən fərqlənir, yəni məzuniyyət verilərkən təqvim ilinə deyil, müvafiq iş ilinə diqqət etmək lazımdır.

Belə bir sual yaranır: bütün işçilər ilk məzuniyyət hüququndan istifadə üçün 6 ay gözləməlidirmi? ƏM-nin 131.4-cü maddəsinə əsasən bəzi kateqoriyadan olan işçilərə məzuniyyətin təyini zamanı işin ilk ilində müqavilənin bağlanma vaxtı nəzərə alınmır. Həmin işçilər bunlardır:

• qadınlara hamiləliklə əlaqəli verilən sosial məzuniyyətdən əvvəl, ya da sonra;
• 18 yaşı tamam olmayan işçilər;
• müvəqqəti hərbi xidmətdən buraxıldıqdan sonra 3 ay müddətində işə başlayan işçilər;
• hərbi qulluqçuların həyat yoldaşları;
• təhsil alan şəxslər – imtahanların verildiyi, diplomun müdafiə edildiyi vaxtda;
• əlillər.

Məzuniyyət hüququndan istifadə edən işçilərin hüquqi təminatları

ƏM-də 111-ci maddəyə əsasən məzuniyyətdə olduğu müddətdə:

• işçinin fəaliyyət yeri, vəzifəsi saxlanır;
• onunla bağlanmış əmək müqaviləsinin pozulması yolverilməzdir;
• işəgötürən onu intizam məsuliyyətinə cəlb edə bilməz.

Məzuniyyət müddəti işçinin əmək stajına daxil edilir.

Məzuniyyət növlərindən ən çox istifadə olunanı əmək məzuniyyətidir. Qanunvericiliyə əsasən  işçinin əmək müqaviləsi bağlayaraq işə başladığı gündən məzuniyyət hüququ yaranır. Bu hüquqdan istifadə isə, qeyd etdiyimiz kimi, qanunla müəyyən olunan müddətdən sonra mümkündür.

• Tutduğu vəzifədən asılı olmayaraq məzuniyyətdə olan işçilərin iş yeri, vəzifəsi ilə yanaşı, Əmək Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş hallarda, sonuncu əməkhaqqından az olmamaqla, orta əməkhaqqı da saxlanmalıdır. Bu şərtlər işçinin mühüm hüquqi təminatıdır.
• İşəgötürən tərəfindən əmək müqaviləsinə xitamın mümkünsüzlüyü, özündə işçinin məzuniyyət dövründə başqa işə, vəzifəyə keçirilməsinin yolverilməzliyini də ehtiva edir.
• İşçilərin ƏM-nə əsasən tənzimlənən məzuniyyət hüququnun, ondan istifadə qaydalarının məhdudlaşdırılması qadağandır.

İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 192.4-cü maddəsinə görə məzuniyyətin hesablanması zamanı qanun pozuntusuna yol verildikdə vəzifəli şəxslər 700 -1300 manat aralığında cərimələnir. Lakin nöqsan riyazi hesablama zamanı baş verərsə, istisna hal kimi dəyərləndirilir.

Eləcə də, həmin Məcəllənin 192.5-ci maddəsinə görə məzuniyyət hüququ pozulubsa, yaxud istifadə edilməyən məzuniyyətə görə kompensasiya ödənilməyibsə, işəgötürən məsuliyyətə cəlb olunaraq 1500-2000 manat məbləğində cərimə edilə bilər.

İşçi ilə işəgötürən arasında qarşılıqlı razılaşmaya görə əmək müqaviləsində, yaxud kollektiv müqavilələrdə məzuniyyət hüququndan istifadə üzrə əlavə təminatlar nəzərdə tutula bilər.

İstirahət hüququ və məzuniyyət anlayışı

Hər  bir şəxs istirahət hüququna malikdir. AR vətəndaşlarının istirahət hüququ Konstitusiyanın 37-ci maddəsilə tənzimlənir. İşçinin istirahət vaxtı onun öz vəzifələrini icrasından kənarlaşdırılaraq istəyinə görə istifadə edə biləcəyi müddətdir. Məzuniyyət istirahət vaxtının ən mühüm və əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir.

İstirahət hüququ tək Azərbaycan Respublikasının vətəndaşının deyil, hər bir insanın ayrılmaz hüququdur. Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin 24-cü maddəsində deyilir ki, istirahət hüququ insanın əsas sosial hüququdur. Bu hüququn mövcudluğu və həyata keçirilməsi insanın təkcə şəxsi inkişafına yönəlməyib (məsələn, təhsil almaq üçün zəruri ilkin şərtlər yaradılması), həm də onun:

• idman, yaradıcılıq;
• analıq, atalıq;
• mədəni həyatda iştirak;
• mədəniyyət müəssisələrindən istifadə ilə bağlı digər hüquq və mənafelərinin həyata keçirilməsi üçündür.

Aydındır ki, işləyənlər istirahət etməlidir. Ona görə də əmək müqaviləsi ilə işləyən vətəndaşların istirahət hüququ (8 saatlıq iş günü, istirahət, bayram günləri) təmin edilir, onlara ən azı 21 təqvim günü olmaqla ödənişli məzuniyyətlər verilir.

İşdən uzaqlaşma istirahət məqsədli, yaxud başqa sosial səbəblərdən ola bilər. Əmək müqaviləsi ilə bir müddət işlədikdən sonra işçidə əmək qabiliyyətini, sağlamlığını bərpa etmək zərurəti yaranır. Bu, hər bir vətəndaşın istirahət hüququ, o cümlədən ona verilən məzuniyyətlər vasitəsi ilə təmin edilir.

Məzuniyyət hüququ

Məzuniyyət hüququ Azərbaycanın əmək qanunvericiliyində təsbit edilib. Əmək Məcəlləsinin 110-cu maddəsinə görə işçi harada işləməsindən, tutduğu vəzifədən asılı olmayaraq məzuniyyət hüququna malikdir, buna təminatı qanunvericilik verir.

Məzuniyyət hüququ hamı üçün eyni müddətdə, eyni şərtlər daxilində təmin edilmir. Şərtlər, müddətlər işçinin təcrübəsindən, tutduğu vəzifədən və digər səbəblərdən dəyişə bilər.

Təqdim edilmə səbəbinə görə məzuniyyət müxtəlif növlərə bölünür. Bunlar aşağıdakılardır:

• əsas əmək məzuniyyəti;
• əlavə əmək məzuniyyəti;
• sosial məzuniyyət;
• ödənişsiz məzuniyyət;
• təhsil və yaradıcılıq məzuniyyəti.

İşçi ilə bağlanan əmək müqaviləsində yaxud kollektiv müqavilələrdə başqa məzuniyyət növlərinin nəzərdə tutulması mümkündür.

Məzuniyyət hüququ işçinin əsas iş yerlərində olduğu kimi, əlavə iş yerində də təmin olunmalıdır. Əvəzçilik üzrə çalışanların məzuniyyəti əsas  yerdəki məzuniyyətlə eyni vaxtda verilməlidir. Əks halda işçi istirahət hüququndan istifadə edə bilməyəcək. Əgər əlavə işdəki məzuniyyətin vaxtı əsas yerdəki məzuniyyətin vaxtından azdırsa, işçiyə müvafiq müddətə ödənişsiz məzuniyyətin təyini həyata keçirilə bilər.

İşçilərin ƏM-nə əsasən tənzimlənən məzuniyyət hüququ, ondan istifadə qaydaları məhdudlaşdırıla bilməz. Məzuniyyətdə olduğu müddətdə:

• işçinin fəaliyyət yeri, vəzifəsi saxlanılır;
• bağlanmış müqavilənin pozulması, onun intizam məsuliyyətinə cəlb olunması yolverilməzdir.

Həmin müddət işçinin əmək stajına daxil edilir.

İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 192.5-ci maddəsinə görə işçinin məzuniyyət hüququ pozulduqda, yaxud istifadə edilməyən məzuniyyətə görə kompensasiya ödənilmədikdə işəgötürən məsuliyyətə cəlb olunaraq 1500-2000 manat məbləğində cərimə edilə bilər.

Məzuniyyətdən istifadə hüququnun yaranması

İşçi iş ili üçün məzuniyyət hüququna sahibdir. Məzuniyyətin müddəti təqvim gününə əsasən müəyyən olunur. Lakin bayram günləri iş günü hesab edilmədiyi üçün həmin müddətə aid deyil və ödənilmir. İşçinin işə qəbul olub işə başladığı gündən növbəti ilin həmin gününə qədər olan müddət onun iş ili hesab olunur.

İşçinin işəgötürənlə altı ay fasiləsiz işlədikdən sonra birinci iş ili üçün məzuniyyətdən istifadə  hüququ yaranır. Bu müddət orta əmək haqqına uyğun hesablanaraq ödənilir, işçinin işlədiyi yer, vəzifəsi  saxlanılır.

İşçiyə hər il ödənişli məzuniyyət verilməlidir. Tərəflərin razılığı ilə altı aydan əvvəl də  ödənişli məzuniyyətin verilməsi təmin edilə bilər. Növbəti illər üçün məzuniyyətin vaxtı işçi ilə işəgötürən arasındakı qarşılıqlı razılaşmaya əsasən müəyyən edilir. Hər bir müəssisədə məzuniyyət hüququnun təmin edilməsi növbəlilik cədvəllərinə əsasən həyata keçirilməlidir. Bu cədvəllər hər təqvim ili üçün tərtib olunur. Məzuniyyətin istənilən vaxt təyin olunması mümkündür, bir şərtlə ki, müəssisənin normal  işinin pozulmasına səbəb olmasın.