Blog Full

“İcarə haqqında” Azərbaycan Respublikası qanununun 7-ci maddəsinin 1-ci bəndinə əsasən icarəyəverənin icarəçi ilə münasibətlərini tənzimləyən əsas sənəd icarə müqaviləsidir. İcarə əməliyyatının bütün şərtləri məhz icarə müqaviləsi ilə tənzimlənir. Vergi ödəyicisi olmayan fiziki şəxslərin icarə verdikləri əmlaklarla bağlı öhdəliklərinə dair suallara maliyyə mütəxəssisi Vüqar Mirheydərov aydınlıq gətirir.

İcarə müqaviləsində aşağıdakılar nəzərdə tutulur:

• İcarəyə verilən əmlakın tərkibi və dəyəri,
• icarə haqqının məbləği,
• icarənin müddətləri,
• əmlakın ikinci əldən icarəyə verilməsi (icarəyə götürülmüş əmlakın icarəyə verilməsi) imkanına münasibət,
• icarəyə götürülmüş əmlakı tam bərpa və təmir etmək sahəsində tərəflərin vəzifə bölgüsü,
• icarəyəverənin icarəçiyə əmlakı müqavilə şərtlərinə uyğun vəziyyətdə vermək vəzifəsi,
• icarəçinin əmlakdan müqavilə şərtlərinə uyğun surətdə istifadə etmək,
• icarə haqqını ödəmək,
• müqaviləyə xitam verildikdən sonra əmlakı müqavilədə şərtləşdirilmiş vəziyyətdə icarəyəverənə qaytarmaq vəzifəsi.

Fərz edək ki, vergi orqanında vergi ödəyicisi kimi uçotda olmayan fiziki şəxs mülkiyyətində olduğu qeyri-yaşayış sahəsini fərdi sahibkara və ya hüquqi şəxsə icarəyə verir. Bu halda icarə müqaviləsinin bağlanmaması nəticəsində hər iki tərəfin üzləşə biləcəyi riskləri nəzərdən keçirək.

Vergi Məcəlləsinin 124.1-ci maddəsinə əsasən, daşınan və daşınmaz əmlak üçün icarə haqqından Vergi Məcəlləsinin 13.2.16-cı maddəsinə uyğun olaraq Azərbaycan mənbəyindən əldə edilmişdirsə, ödəmə mənbəyində 14 faiz dərəcə ilə vergi tutulur.

Digər tərəfdən, Vergi Məcəlləsinin 92-ci maddəsinə əsasən, ödəmə mənbəyində gəlirdən (mənfəətdən) vergi tutmadan həmin məbləği ödəyən hüquqi şəxslər və onların müvafiq işçiləri və ya fiziki şəxslər verginin tutulmamasına və büdcəyə köçürülməməsinə görə bu Məcəllənin tələblərinə uyğun olaraq məsuliyyət daşıyırlar.

Beləliklə, aydın olur ki, icarə üzrə gəlirlərdən ödəmə mənbəyində verginin tutulmaması üzrə məsuliyyət həmin gəliri ödəyən şəxsin – yəni, icarəçinin üzərinə düşür.

Vergi Məcəlləsinin 58.1-ci maddəsinə əsasən, bu pozuntuya yol verən vergi ödəyicisi (icarəçi) azaldılmış və ya yayındırılmış vergi məbləğinin (kameral vergi yoxlaması nəticəsində hesablanmış əlavə vergi məbləği istisna olmaqla) 50 faizi miqdarında maliyyə sanksiyası ilə üzləşə bilər. Əlavə olaraq, Vergi Məcəlləsinin 59.1-ci maddəsinə əsasən, bu Məcəllə ilə müəyyən edilmiş müddətdə ödənilmədikdə, ödəmə müddətindən sonrakı hər ötmüş gün üçün vergi ödəyicisindən və ya vergi agentindən ödənilməmiş vergi və ya cari vergi ödəməsi məbləğinin 0,1 faizi məbləğində faiz tutulur.

Nəhayət, icarə müqaviləsi olmadan vergi ödəyicisi öz təsərrüfat subyektini (obyektini) vergi orqanında uçota ala bilməyəcək və buna görə də Vergi Məcəlləsinin 58.2-1 maddəsinə əsasən 400 manata qədər sanksiya ilə üzləşə bilər.

Əmlakı icarəyə verən tərəfin məsuliyyətinə gəlincə, təəssüf ki, bu hallarda ona qarşı qanunda heç bir sanksiya nəzərdə tutulmayıb. Əslində icarə müqaviləsinin tərtib edilməməsinin özü icarəyə verən tərəf üçün ən böyük cəza olduğunu demək olar. Çünki onun hüquqlarını icarə əməliyyatında qoruyan yeganə sənədi imzalamaqdan imtina edərək, o həmin hüquqların icra edilməsini böyük bir risk altına qoyur. İcarəçi onun obyektini yararsız hala gətirdikdə, aylarla ona icarə haqqını ödəmədikdə, onun tələbi ilə obyekti boşaltmadıqda həmin icarəyə verənin müraciət edəcəyi istənilən qurum ondan birinci növbədə icarə müqaviləsini tələb edəcək. Belə müqavilə mövcud olmadıqda isə onun icarəçiyə qarşı irəli sürdüyü iddianın da heç bir əsası olmayacaq.

Mənbə: vergiler.az

Əsas və əlavə məzuniyyət

Məzuniyyət hər bir işləyən vətəndaşın istirahət hüququnun, habelə digər zəruri ehtiyaclarının təminatıdır. O, qanunvericilikdə müəyyən edilmiş müddətə verilir, ödənişli yaxud ödənişsiz ola bilər. Ödənişli məzuniyyət Azərbaycan Respublikasının əmək qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş qaydada işəgötürənin hesabına ödənilir. İnsanın istirahət hüququ ölkə konstitusiyasında təsbit olunub. Məzuniyyətin verilməsi və ya ödənilməsi qaydalarını pozduqda işəgötürən inzibati məsuliyyətə cəlb olunur.

İşçilərin məzuniyyət hüququ aşağıdakı məzuniyyət növləri ilə təmin edilir:

• əmək;
• sosial;
• təhsil
• ödənişsiz məzuniyyət.

İşçilərin əmək məzuniyyəti AR Əmək Məcəlləsinin on yeddinci fəsli ilə tənzimlənir. Əmək məzuniyyəti əsas və əlavə kimi iki hissədən ibarətdir. Əmək müqaviləsi bağlanmış hər bir işçinin illik ödənişli əsas məzuniyyət hüququ vardır. Bəzi işçilərin illik ödənişli əlavə məzuniyyət hüququ vardır. Ümumi qəbul edilmiş qaydalara görə əsas əmək məzuniyyətini müddəti 21 təqvim günündən az ola bilməz. Amma istisnalar da var, bəzi kateqoriya işçilərə müddəti uzadılmış əmək məzuniyyəti verilir, məsələn, pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olanlar.

İşçi müəyyən bir işəgötürənlə altı ay fasiləsiz işlədikdən sonra ilk iş ili üçün illik məzuniyyət məqsədi ilə müraciət edə bilər, amma Məcəllənin 131.4 maddəsində bir sıra istisnalar var. İşin ikinci və sonrakı illərinə görə məzuniyyətin vaxtı işəgötürənlə qarşılıqlı razılaşma əsasında müəyyən edilir.

Əlavə məzuniyyət işçinin əsas məzuniyyətinə əlavə edilmiş günlərdən ibarətdir. Onu əsas məzuniyyətdən fərqləndirən başlıca cəhət müddəti, verilmə qaydasıdır. Əlavə məzuniyyətin təyini zamanı nəzərə alınan xüsusiyyətlərinə görə onları aşağıdakı qruplara ayıra bilərik:

• iş şəraiti və əmək funksiyasına görə təyin olunanlar;
• iş stajı nəzərə alınmaqla müəyyən olunan;
• uşaqlı qadınlara əlavə məzuniyyətlər.

Əmək şəraitinə və əmək funksiyasına görə əlavə məzuniyyətlər

Belə məzuniyyət iş şəraitinin xüsusi qiymətləndirilməsinin nəticələrinə görə zərərli və ya təhlükəli hesab edilən, habelə əmək funksiyası yüksək həssaslıq, zehni və fiziki gərginliklə bağlı olan işçilərə verilir.

Əmək şəraitinə və əmək funksiyasına görə əlavə məzuniyyətin müddəti ən azı 6 gün olmalıdır. Belə iş yerlərinin siyahısı AR NK-ın xüsusi siyahısı ilə müəyyən edilir. Siyahıya nəzər salsaq əlavə məzuniyyətin müddətini 24 gün olan iş yerinə də rast gəlmək olar (məsələn, dəniz səviyyəsindən 4000 m-dən yuxarıda hündürlükdə çalışan işçilər).

Əmək stajına görə verilən əlavə məzuniyyət

Məzuniyyət müddəti təqvim günləri ilə hesablanır. ƏM 116-cı maddəyə uyğun olaraq staj üzrə məzuniyyətlərin təsnifləşdirilməsi aşağıdakı şəkildə aparılır:

• 5 -10 il arası – 2 təqvim günü;
• 10-15 il arası – 4 təqvim günü;
• 15 ildən yuxarı  –  6 təqvim günü.

Əlavə məzuniyyətlər işçinin bütövlükdə malik olduğu iş stajı əsasında təyin olunur. Onun müddəti isə əməl müqaviləsi bağlayaraq işlədiyi dövrə uyğun müəyyənləşir.

Sual yaranır ki, bəs işçinin stajı dedikdə tam olaraq hansı müddətlər nəzərdə tutulur? ƏM-nin 116-cı maddəsinə əsasən həmin müddətlərə aşağıdakılar daxildir:

• müqaviləyə uyğun işçinin faktiki iş müddəti;
• əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi müddət;
• iş yerinin, əməkhaqqının saxlandığı müddət. (ƏM maddə 179).

Uşaqlı qadınlara verilən əlavə məzuniyyət

İşçilərə verilən əlavə məzuniyyətin növlərindən biri uşaqlı qadınlara müvafiq məqsədlər üçün təyin edilən məzuniyyətdir. Bu məzuniyyətlər  iş stajı nəzərə alınmadan müəyyən olunur və onun müddəti ƏM-də maddə 117 ilə tənzimlənir. Təsnifləşdirmə aşağıdakı şəkildədir:

• 14 yaşına çatmayan iki uşağı olanlar – 2 təqvim günü;
• 14 yaşına çatmayan üç, ya da daha artıq uşaqları olanlar – 5 təqvim günü;
• 18 yaşınadək əlil uşaqları olanlar- 5 təqvim günü.

Əgər uşaqlardan hər hansı birinin 14 yaşı tamamlanmış olarsa,  işçinin məzuniyyətdən istifadə hüququ ilin sonuna qədər qüvvədə qalmış hesab olunur.

Yuxarıda sadalanan məzuniyyət günləri həmçinin, aşağıdakı qeyd olunan şəxslərə də aiddir:

• təkbaşına uşaq böyüdən atalar;
• övladlığa uşaq götürmüş şəxslər.

Əlavə məzuniyyətdən istifadə hüququnun tənzimlənməsi

İşçilərin əlavə məzuniyyətdən istifadə hüququ Əmək Məcəlləsinin 115, 116, 117-ci maddələri üzrə tənzimlənir. Həmçinin, həmin maddələrdə fərqli xüsusiyyətlərə əsasən verilən  məzuniyyətlərin müddətləri təyin edilib.

Həm staj üzrə, həm də uşaqlı qadınlara  təyin olunan  məzuniyyətlər (ƏM maddə 116, 117) aşağıdakı şəxslərə şamil edilmir:

• pedaqoji, elm sahəsində fəaliyyət göstərən işçilər;
• fizioloji keyfiyyətlərinə görə məzuniyyətin verildiyi işçilər;
• Azərbaycan xalqı qarşısında xüsusi xidmətləri olan işçilər;
• teatr-tamaşa, televiziya, radio, kinematoqrafiya qurumlarında çalışan işçilər.

Təcrübədə yaşanan hallardan biri də, işçinin bir, ya da daha artıq məzuniyyətlərdən istifadə hüququnun olmasıdır. Belə olan halda, ƏM-də 136.1 maddəyə müvafiq olaraq əsas məzuniyyətlə əlavə məzuniyyətlər birləşərək verilə bilər. İşçiyə iki, ya da daha çox məzuniyyətlər təyin edildikdə əsas məzuniyyətə müddəti daha çox olan əlavə məzuniyyət birləşdirilməlidir (ƏM maddə 136.2). Həmin məzuniyyətlərin cəmlənməsi qaydaları haqqında daha ətraflı şəkildə buradan məlumat əldə etmək olar. Müqaviləyə xitam verildikdə, staja görə təyin olunan məzuniyyətə görə pul əvəzi ödənilmir. Pul kompensasiyası yalnız əsas məzuniyyətə görə verilir (ƏM maddə 144.3).