Blog Full

2020-ci ildə 44 günlük müharibədə iştirak edərək geri dönən işçilərin məzuniyyətləri ilə bağlı müəyyən suallar meydana çıxır. Sərbəst auditor Altay Cəfərov həmin suallara aydınlıq gətirib.

Əmək Məcəlləsinin 120-ci maddəsinə əsasən, Azərbaycan Respublikasının azadlığı, suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda xəsarət (yaralanma, travma, kontuziya) alan işçilərə, Azərbaycan Respublikasının Vətən Müharibəsi Qəhrəmanlarına, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanlarına, Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarına, 1941-1945-ci illər müharibəsində döyüş əməliyyatlarında iştirak etmiş, habelə hərbi xidmətdə olmuş, lakin döyüş əməliyyatlarında iştirak etməmiş hərbi qulluqçulara, İstiqlal ordeni ilə, habelə Azərbaycan Respublikasının suverenliyi və ərazi bütövlüyünün müdafiəsi ilə bağlı digər dövlət təltifləri ilə təltif olunmuş işçilərə məzuniyyət 46 təqvim günündən az olmayaraq verilir.

Məcəllənin tələblərinə görə, sadə halda əmək məzuniyyətinin minimum müddəti 21 gün və 30 gün müəyyənləşdirilib. Ancaq 120-ci maddədə olan işçilər üçün isə həmin müddət ən azı 46 gün təyin edilib. Müharibə iştirakçılarının məzuniyyət hüququ ilə bağlı aşağıdakıları diqqətdə saxlamaq vacibdir:

• Deməli birinci Qarabağ və ikinci Qarabağ mühaibəsi iştirakçıları Azərbaycan Respublikasının azadlığı, suverenliyi və ərazi bütöblüyü uğrunda vuruşmuş və müharibədə iştirak etmiş şəxslər sayılır.
• Qazilər xəsarət (yaralanma, travma, kontuziya) alan işçilər sayıldığından onlara əmək məzuniyyəti 46 gün verilməlidir. Əlbəttə ki, müvafiq orqan tərəfindən onların xəsarəti (yaralanma, travma, kontuziya) təsdiqlənməlidir.
• Milli Qəhrəmanlara və Vətən Müharibəsi Qəhrəmanlarına da 46 gün məzuniyyət verilməlidir.
• Həmçinin, Azərbaycan Respublikasının suverenliyi və ərazi bütövlüyünün müdafiəsi ilə bağlı digər dövlət təltifləri ilə təltif olunmuş işçilərə 46 təqvim günü əmək məzuniyyəti verilməlidir.

Bəs digər dövlət təltifləri dedikdə nə başa düşülür?

Azərbaycan Respublikasının dövlət təltiflərinə Azərbaycan Respublikasının dövlət təltifi kimi təsdiq edilmiş orden və medallar, Azərbaycan Respublikasının fəxri adları və bir sıra fərqli mükafatlar daxildir. Orden və medalların “Azərbaycan Respublikasının orden və medallarının təsis edilməsi haqqında” 10 noyabr 1992-ci il №370 AR qanunu ilə tənzimlənir. Həmin qanuna görə, Vətən Müharibəsi iştirakçılarına bir çox orden və medallar təqdim edilib. Məsələn, “Şuşanın azad edilməsinə görə” medalı və bu qəbildən olan digər medallar.

Göründüyü kimi, qeyd olunan qanunla təsdiq edilmiş orden və medallar dövlət təltifləri sayıldığından bu orden və medallara layiq görülmüş işçilər də 46 gün əmək məzuniyyətindən istifadə edəcəklər.

Misal: “AA” MMC-nin istehsalat sahəsində çalışan fəhlələrin bir neçəsi Qarabağ müharibələrində iştirak etməyib. İki nəfər fəhlə isə birinci Qarabağ mühasibəsində iştirak edib və ona heç bir orden, medal (dövlət təltifi) edilməyib. Daha iki fəhlə ikinci Qarabağ savaşında olub və hər ikisinə torpaqların azad edilməsinə görə bir neçə medal verilib. Eyni zamanda bir fəhlə də 44 günlük müharibənin iştirakçısı olub və o heç bir dövlət təltifi almayıb. Bu işçilərin əmək məzuniyyətinin müddətləri necə müəyyən olunacaq?

Birinci halda bir neçə fəhləyə 21 gün əmək məzuniyyəti veriləcəkdir. Çünki onlar müharibədə iştirak etməyiblər. Növbəti 2 nəfər fəhləyə də əmək məzuniyyəti 21 gün veriləcək. Belə ki, onların birinci Qarabağ mühasibəsində iştirak etmələrinə baxmayaraq, heç bir dövlət təltifi almayıblar. Sonrakı iki nəfər fəhləyə isə 46 gün əmək məzuniyyəti təmin ediləcək. Çünki onlar həm müharibədə olublar, həm də dövlət təltifi kimi medallar alıblar. Sonuncu 1 nəfər fəhləyə də 21 gün məzuniyyət verilcək. Yəni, 44 günlük müharibə olmasına baxmayaraq dövlət təltifləri olmayıb.

Mənbə: vergiler.az

Gəlir anlayışı və onun növləri

2023-cü il üçün əməkhaqqı cədvəli

2023-cü il üçün neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektoruna aid edilən və neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan və dövlət sektoruna aid edilən vergi ödəyiciləri üçün nümunəvi əməkhaqqı cədvəlini sizə təqdim edirik.

2023-cü il üçün neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektoru üçün əməkhaqqı cədvəli

2023-cü il üçün neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan və dövlət sektoru üçün əməkhaqqı cədvəli

Vergilərin təsnifat meyarları

Vergi ödəyicisinin vəziyyətindən, vergitutma obyektindən, dərəcəsindən, yığılma üsulundan, habelə digər amillərdən asılı olaraq vergilərin təsnifatı müxtəlif üsullarla aparıla bilər. Vergitutmanın əsaslarını təşkil edən təsnifat vergilərin məzmununu, mahiyyətini daha yaxşı anlamağa kömək edir. Vergi növləri çoxsaylıdır, hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri var, amma  müəyyən meyarlar əsasında onların fərqli və oxşar cəhətlərini tapmaq olar. Vergilərin praktiki tətbiqinə təsir edən amillərin əhəmiyyətini nəzərə almaqla, vergilərin təsnifatına təsir edən meyarları aşağıdakı kimi kimi sırlaya bilərik:

• tutulma üsulları;
• ödəmə qabiliyyəti iqtisadi mahiyyəti;
• vergi subyektləri;
• büdcə səviyyəsi;
• idarəetmə səviyyəsi;

Tutulma üsuluna görə vergilər iki qrupa bölünür:

• birbaşa vergilər;
• dolayı vergilər.

Dolayı vergilər mal və xidmətlərdən istifadə nəticəsində yaranır. Vergi tutulan mal və xidmətlərdən faydalanan hər kəs eyni dərəcədə vergi ödəyir, vergi gəlir səviyyəsindən asılı deyil. Vergilərin təsnifatının bu növündə vergi mükəlləfiyyəti olanla, onun faktiki ödəyici fərqlidir, ödəniş vergi daşıyıcısı tərəfindən həyata köçürülür. Belə vergi növləri kimi ƏDV, aksiz vergisini göstərmək olar.

Birbaşa vergilər vergi ödəyicisi olan fiziki və hüquqi şəxslərdən, onların gəlir yaxud əmlakına uyğun olaraq, birbaşa alınan vergilərdir. Bu zaman vergi ödəyicisinin öz vergi yükünü başqalarına keçirmək imkanı yoxdur. Mənfəət vergisi, əmlak vergisi birbaşa vergilərə misaldır

Nümunəlrədən də görünür ki:

• birbaşa verginin ödəyiciləri gəlirləri əldə edənlər;
• dolayı verginin ödəyiciləri isə əmtəə (xidmət) istehlakçısıdır

Ödəmə qabiliyyətinə görə vergi qrupları

Bəzən mahiyyətinə görə iqtisadi təsnifat adlanan belə qruplaşma bu gün daha rasional, daha real təsnifat kimi qəbul edilir. Vergilərin təsnifatı zamanı vergilərin gəlirdən, sərvətdən yaxud  xərclərdən (istehlakdan) alınmalı olduğu əsas götürülür. Əvvəllər ödəmə qabiliyyətinin göstəricisi kimi yalnız sərvət qəbul edilərək, ona vergi tətbiq edilirdisə, sonralar gəlir əldə etmək, onu xərcləmək də  ödəmə qabiliyyətinin göstəricisi sayılmağa başladı və vergitutmanın əhatə dairəsinə aid edildi.

Vergi subyektinə əsaslanan təsnifat 

Verginin müəyyən edilməsi üçün vergi ödəyicisinin subyektin olması əsas şərtdir. Vergi ödəyicisinə görə vergiləri 3 qrupa bölmək olar:

1. Fiziki şəxslərin vergiləri, məsələn, fiziki şəxslərin gəlir, əmlak vergisi;
2. Hüquqi şəxslərin vergiləri, məsələn, mənfəət vergisi;
3. Qarışıq vergi növləri (eyni zamanda fiziki və hüquqi şəxs tərəfindən ödənilən vergilər), məsələn əlavə dəyər vergisi (ƏDV).

Büdcə səviyyəsinə görə vergilərin təsnifatı 

Vergilər büdcə xərclərinin əsas örtmə mənbəyidir. Büdcə sistemində dövlət və yerli büdcələr fərqləndirilir. Bu bölgüyü uyğun olaraq toplanmış vergilər tam şəkildə dövlət büdcəsinə yaxud büdcədənkənar fondlara, yaxud müəəyən edilmiş nisbətlər daxilində yerli büdcəyə köçürülə bilər. Birinci qrupa daxil olan vergilər təsbir olunmuş, ikinci qruoa daxilolanlar isə tənzimləyici vergilər adlanır. 

İdarəetmə səviyyəsinə əsaslanan vergi qrupları

Digər təsnifat meyarı ölkənin dövlət quruluşu formasıdır. Vergilər unitar quruluşa malik dövlətlərdə iki, federativ dövlətlərdə üç səviyyəli olur. 

Federativ dövlətlərdə vergilər idarəetmə səviyyəsinə görə vergilər:

• ümumdövlət;
• ərazi (federasiya subyektlərinin vergisi);
• yerli kimi qruplara ayrılır.

Unitar dövlətlərdə bu meyara əsaslanan təsnifat aşağıdakı kimidir:

• ümumdövlət vergiləri;
• yerli vergilər. 

Digər təsnifat meyarları

Qeyd etmək lazımdır ki, vergilərin təsnifatı zamanı  digər meyarlardan da istifadə edilə bilər. Məsələn, vergitutmanın əsasları şərh edilən nəzəri mənbələrdə aşağıdakı təsnifat qruplarına da rast gəlinir:

• məqsədli təyinatına görə təsnifat;
• ümumi və xüsusi vergi qrupları;
• subyektiv və obyektiv vergilər;
• advolar və spesifik.

Vergilərin təsnifatının sonuncu meyarı daha çox gömrük yığımları zamanı istifadə olunur. Spesifik rüsumlar konkret məbləğ şəklində malın vahid miqdarına  tətbiq edilir.  Advolar (latınca “ad valorem” sözündəndir,  “dəyərdən” mənasındadır) – rüsuma cəlb olunan malların gömrük dəyərindən faizlə hesablanır. 

Müxtəlif ölkələrdə tətbiq edilən vergi növləri çoxsaylıdır, vergilərin təsnifatı onların istifadəsini asanlaşdırır. 

Adam Smitin vergitututma prinsipləri

Vergitutma prinsipləri vergi nəzəriyyəsinin tarixi inkişafının bütün mərhələsində müzakirə edilən mövzu olmuşdur. Maliyyəçi alimlərin fikirləri sonradan ölkələrin vergi siyasətlərində öz əksini tapmışdır.

Vergitutma prinsipləri vergilərin yığılması, tənzimlənməsi prosesində icrası vacib hədəfləri müəyyən edir.  Başqa sözlə, vergilər, vergi sistemi, vergitutma qaydaları cəmiyyətin məqsədlərinə uğun xüsusiyyətlərə malik olmalıdır. Bu prinsiplərin tətbiq tarixi maliyyə elminin yaranma dövrünə gedib çıxır. Eyni zamanda, onlar sosial baxışlara əsaslanır və zaman keçdikcə dəyişə bilər.

Vergitutma prinsipləri müxtəlif təsnifatı mövcuddur. 1776-cı ildə ingilis iqtisadçısı Adam Smit (Adam Smith) tərəfindən formalaşdırılan prinsiplər hələ də öz aktuallığını itirməyib.

• Ödəmə qabiliyyəti prinsipi – “bərabərlik”, “ədalətlilik” prinsipi də adlanır. Bu vergi yükünün bölüşdürülməsində iqtisadi bərabərliyin təmin edilməsin hədəfləyir. Bu prinsipə görə dövlətin himayəsində əldə edilmiş gəlirə uyğun vergi ödənməlidir.
• Mütləqlik (yaxud müəyyənlik) prinsipinə görə vergi ödəyiciləri verginin vaxtı, yeri, məbləği, forması haqqında dəqiq, aydın məlumata malik olmalıdır.
• Uyğunluq (əlverişlilik) prinsipi vergilərin vergi ödəyiciləri üçün ən əlverişli vaxtda və şəraitdə yığılmasın özündə ehtiva edir. Məsələn, kəndçidən vergini biçin vaxtı yığılması daha uyğundur.
• Səmərəlilik prinsipi (bəzən bunu “Qənaətcillik”, bəzən də “İqtisadilik” adlandırırlar) vergi yığımı zamanı xərcin mümkün qədər az olmasını nəzərdə tutur.
• Təsərrüfat müstəqilliyi və sərbəstliyi prinsipi vergi ödəyicisinin xüsusi mülkiyyət hüququnun dövlət tərəfindən qоrunmasın nəzərdə tutur, onların fəaliyyətinin təhqiqatının aradan qaldırımlısına imkanyaradır. Dövlət elə şərait yaratmalıdır ki, vergi ödəyicisi:

1. ödədiyi verginin təyinatı üzrə xərclənməsinə əmin olsun;
2. vergi yığanlara etibar etsin.

Bu şərtlərə əməl edilməsi ödəyicində dövlət xərclərinin mənbəyi kimi vergi ödənişlərinin zəruriliyinə inam yaradacaq, könüllü, məcburiyyət olmadan, vicdanla vergilərin ödənməsini təmin edəcək.  A.Smitə görə digər prinsiplər bu prinsipə tabedir.

Adolf Vaqnerin vergitutma prinsipləri

Alman maliyyəçisi Adolf Vaqner (Adolph Wagner) A.Smitin irəli sürdüyü prinsipləri tamamlamağa, sistemləşdirməyə çalışdı. O, vergitutma prinsiplərini aşağıdakı qruplara ayırdı:

• Maliyyə prinsipləri – yetərlilik və çeviklik kimi iki yerə bölünür. Yetərliliyik verginin müəyyən müddət ərzində dövlət xərcləri başqa vasitələrlə ödənilmədiyi həcmdə alınmasını nəzərdə tutur. A.Vaqner vergiləri dövlətin digər gəlirləri kifayət etmədikdə ikinci dərəcəli gəlir mənbəyi kimi qəbul edirdi. Çeviklik prinsipinə əsasən vergitutma maliyyə ehtiyaclarının dəyişməsinə operativ cavab verməli, vergi daxilolmaları ehtiyacların artmasına (azalmasına) uyğun dəyişməlidir.
• İqtisadi prinsiplərə, A.Vaqnerə, uyğun vergi obyektlərinin (vergi mənbələri) və vergi növlərinin (vergi sistemi) seçilməsi prinsiplərini aid edirdi. Dövlətin, iqtisadi mülahizələrə əsaslanaraq, vergi obyektlərini seçim imkanı olmalıdır. Müvafiq vergi növləri müəyyən edilərkən onların əks təsiri nəzərə alınmalı, vergi sistemi vergi yükünün tarazlı bölgüsünə imkan verməlidir.
• Əxlaqlılıq prinsipi vergi yükünün vergi ödəyiciləri arasında ədalətli və balanslı bölüşdürülməsi ilə əlaqəlidir. Buna aşağıdakı prinsiplərə əməl etməklə nail olmaq olar:

1. ümumilik – vergi vətəndaşlar arasında fərq edilmədən, cəmiyyətin hər bir üzvündən alınmalıdır;
2. bərabərlik – vergi tutulması zamanı ödəyicinin iqtisadi vəziyyəti nəzərə alınmalıdır, iqtisadi durumu aşağı olanlardan az, yuxarı olanlardan siə daha çox vergi alınmalıdır.

• Vaqnerin vergi inzibatçılığı prinsipi özündə aşağıdakıları birləşdirirdi:

1. vergitutmanın müəyyənliyi;
2. vergi ödənişlərinin sadəliyi;
3. mümkün qədər az xərclər.

Vergitutma prinsipləri Azərbaycan vergi qnunvericiliyində

Sonrakı dövrlərdə bu prinsiplər inkişaf etdirilmiş, hər bir ölkənin spesifik iqtisadi münasibətlərinə uyğunlaşdırılmış, müsir dövrün tələbləri nəzərə alınmışdır.
Azərbaycan dövlətinin vergi siyasəti qeyd edilən prinsiplər baza kimi qəbul edir, vergi qanunvericiliyində vergitutmanın ümumi, bərabər və ədalətli olması əsas şərt kimi irəli sürür, vergi ödəyicisinin qanuni maraqlarının maksimum nəzərə alınmasına önəm verir.
Ümumilik vətəndaşlığından asılı olmayaraq hər bir şəxsin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş vergiləri ödəməli olmasını nəzərdə tutur.
Bərabərlik hamının bərabər miqdarda vergi ödəməsi anlamına gəlmir, vergi qanunları qarşısında bütün vergi ödəyicilərinin bərabərliyini nəzərdə tutur, yəni vergi dərəcələri mülkiyyət formasından, fiziki şəxslərin vətəndaşlığından, kapitalın yerindən asılı olmayaraq müəyyən edilməlidir.

Vergitutma həyat keçirilən zaman vergi ödəyicilərinin qanuni maraqlarının maksimum nəzərə alınmasının təmin edilməsi məqsədi ilə AR Vergi Məcəlləsi aşağıdakı şərtləri irəli sürür:

Vergi tutulmasının əsasları işlənən zaman şəffaflıq prinsipinə əməl edilməsi vacibdir, yəni vergilərə aid normativ hüquqi aktlara fiziki və hüquqi şəxslərin azad çıxışı təmin olunmalıdı.

 Azərbaycan vergi qanunvericiliyinin təməlini təşkil edən vergitutma prinsipləri Vergi Məcəlləsinin 3-cü maddəsində şərh edilib.