Blog Full

2022-ci ildə niyə maliyyə təhsili almaq lazımdır? (I hissə)

Maliyyə ilə bağlı iş yerlərində ödənişlər yaxşıdır və buna böyük tələbat var

Müasir dünyada və iqtisadiyyatda hər kəs maliyyə strategiyalarından və prinsiplərindən asılıdır. Kiçik startaplardan iri korporasiyalara, balaca dükanlardan beynəlxalq supermarket şəbəkələrinə, hüquq firmalarından sığorta şirkətlərinə qədər, onların hamısı maliyyəyə ehtiyac duyur və bu sahədə ekspertlərə böyük pul ödəməyə hazırdırlar.

Məsələn, ABŞ-da əmək statistikası Bürosunun məlumatları növbəti 9-10 il ərzində maliyyə analitiklərinə tələbatın 5%, maliyyə menecerlərinə tələbatın isə 15% artacağını göstərir.

Uğurlu həyat üçün maliyyə təhsili mühüm əhəmiyyət kəsb edir

Gəlin həqiqətin gözünə dik baxaq: bilik – bu gücdür və kapitalist dünyasında sizim maliyyə bilikləriniz nə qədər çoxdursa, bir o qədər yaxşıdır. Ən azından, nəzəriyyədə belədir.

Çünki maliyyə, pul və investisiya anlayışı eyni şeydir. Ancaq bu biliklərin tətbiqi, risk, səhv etməyə hazır olmaq, pulları itirmək və hər şeyi yenidən başlamaq – iş şəxsi maliyyəyə gəldikdə, uğur və uğursuzluq arasındakı fərq, bax, budur.

Gələcək maliyyəçi-tələbə olaraq, imkan daxilində sizə kömək edə biləcək bütün mümkün kursları və prinsipləri öyrənin:

• Pulun istənilən bir qərarı emosional etmək üçün bir üsul olduğunu anlayın;
• Aktivlər (pulları cibinizə qoyur) və passivlər (pulları cibinizdən çıxarır) arasındakı fərqi anlayın;
• Pula qənaət etməyi öyrənin və fövqəladə hallar, uşaqların təhsili, səyahət, pensiya və s. üçün ayrıca büdcələrə sahib olun;
• Necə və nəyə investisiya edəcəyinizi öyrənin.

Bu maliyyə anlayışlarına yiyələnmək və onları həyatınıza tətbiq etməklə, pulunuzun hesabını aparmaq, lazımsız xərcləri azaltmaq və yavaş-yavaş maliyyə müstəqilliyinə doğru irəliləmək sizin üçün çox asan olacaq – bu, çox az adamın əldə edə biləcəyi bir arzudur.

Karl Marks: mühasib, məşhur iqtisadçı və sosioloq barədə naməlum faktlar

Maliyyə sizə qiymət ilə dəyər arasındakı fərqi öyrədir

“Qiymət – bu, sizin ödədiyinizdir; dəyər – bu, sizin əldə etdiyinizdir” – bizə mühüm dərs verən Uorren Baffetin müdrik sitatıdır: sadəcə ona görə ki, nəyin isə endirimli və ya sövdələşmənin bir hissəsi olması, heç də o demək deyil ki, o, tələb olunan qiymətə uyğundur.

Əslində, bu, bir çox pərakəndə mağazalar tərəfindən istifadə olunan strategiyalardan biridir. Çünki bu strategiya işləyir. Əgər adamlar nəsə alanda düşünürlərsə ki, bu zaman pula qənaət edirlər, belədə onlar böyük ehtimalla onu alacaqlar. Hətta əgər həmin şey qondarma “endirimli qiymətə” dəyməsə belə, yenə də onu alacaqlar.

Özümüzə bir qədər fəlsəfi düşünməyə imkan verək, bu dərs – maliyyə prinsiplərinin əksəriyyəti kimi – ümumilikdə, həyatımızda da tətbiq oluna bilər. Sadəcə siz nəyi isə asanlıqla edə bilirsinizsə və ya nəsə yüksək qiymət tələb etmirsə, bu o demək deyildir ki, həmin şey buna dəyər. Eyni zamanda kiçik risklər ciddi fəsadlara gətirib çıxara bilər.

Maliyyədən müdrikliyi əldə etməklə siz həmçinin bunları da öyrənə bilərsiniz:

• Sizə dəyər, sevinc və rahatlıq gətirən şeylərə vaxtında necə sərmayə yatırmağı;
• İntizamlı olmaq və uzunmüddətli uğur naminə qısamüddətli faydaları necə təxirə salmağı;
• Fövqəladə hallar və faciələrin baş verməsini gözləmək əvəzinə onlara necə hazırlaşmağı;
• Niyə bütün yumurtaları eyni zənbilə qoymalı olduğunuzu;
• Niyə dəyər qazanmağın yeganə yolu başqalarına həqiqi dəyər təklif etmək olduğunu.

Maliyyə – bu, hər şeydir, amma, cansıxıcı bir şey deyil

Maliyyə sənayesi heç kimin hətta on il əvvəl belə proqnozlaşdıra bilməyəcəyi şəkildə daim inkişaf edir və dəyişir.

Hal-hazırda, məsələn, son trend maliyyə texnologiyaları və ya fintekdir. Bir neçə il bundan əvvəl kriptovalyutalar dəbdə idi. İlkin dövrdəki populyarlıqlarını itirsələr də, onlar hələ də bir çox adamlar tərəfindən istifadə edilir və dəstəklənirlər. Maliyyə sənayesi daim inkişaf edir və heç kimin hətta on il əvvəl təxmin edə bilmədiyi qədər dəyişir.

Növbəti maliyyə yeniliyinin universal baza gəliri, qlobal rəqəmsal valyuta və ya heç kim tərəfindən yaradılmayan başqa bir şey olacağından asılı olmayaraq, bir şey aydındır: maliyyə sahəsində oxuyarkən və işləyərkən sizin üçün darıxdırıcı olmayacaq. Bu, cəmiyyətimizin təkamülü yeni texnologiyaların inkişafı ilə sıx bağlı olan sahələrindən biridir. Bu da o deməkdir ki, təkmilləşdirmələr qaçılmaz olacaq.

II hissəyə nəzər yetirin

2022-ci ilin əvvəlinə olan məlumata əsasən ölkədə işsizlik səviyyəsinin 6% olaraq müəyyən edilməsi səbəbindən işsizlik halında təminatlar barədə məlumat verməyə çalışacağıq. Mövcud qanunvericiliyə əsasən (Məşğulluq haqqında Qanun 10.2) dövlət tərəfindən işsiz və işaxtaran şəxslərə aşağıdakı təminatlar nəzərdə tutulmuşdur:

• Müvafiq orqanın (Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi) vasitəçiliyi ilə münasib işin seçilməsinə və işədüzəlməyə köməklik göstərilməsi;
• Müvafiq orqanın göndərişi ilə peşə hazırlığına cəlb edilməsi;
• Şəxsin yaş və başqa xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla haqqı ödənilən ictimai işlərdə iştirakı;
• İşsizlikdən sığorta ödənişinin verilməsi;
• Özünüməşğulluğa köməklik göstərilməsi;
• Müvafiq orqanın göndərişi ilə işə qəbul olunarkən Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsində nəzərdə tutulan hallarda pulsuz tibbi müayinədən keçməsi (Şəxslər insanın immunçatışmazlığı virusu ilə yaşayan şəxslərin işləməsinə yol verilməyən peşələrə və vəzifələrə qəbul edilərkən insanın immunçatışmazlığı virusuna mütləq tibbi müayinədən, işlədiyi müddətdə isə vaxtaşırı həmin müayinədən keçməlidir).

Mühasibat uçotunun aparılmamasına görə cərimələr nə qədərdir?

Qeyd edək ki, işi və qazancı olmayan, işə başlamağa hazır olub, müvafiq qurumda işsiz kimi qeydiyyata alınan, əmək qabiliyyətli yaşda olan (15 yaş-dan aşağı olmayan) əmək qabiliyyətli şəxs işsiz şəxs hesab edilir. Müvafiq quruma münasib iş üçün və müvafiq aktiv məşğulluq tədbirləri ilə bağlı müraciət edən və işaxtaran kimi qeydiyyata alınan şəxslər isə işaxtaran hesab edilir.

Şəxs işsizlikdən sığorta ödənişini aşağıdakı hallarda əmək müqaviləsinə xitam verildikdə almaq hüququna malikdir:

• Dövlət orqanı və ya müəssisə (hüquqi şəxs) ləğv edildikdə;
• İşçilərin və ya dövlət qulluqçularının sayı və ya ştatları ixtisar edildikdə;
• Əmək müqaviləsinin müddəti qurtardıqda.

Onu da qeyd edək ki, şəxsə işsizlikdən sığorta ödənişi onun işsiz kimi qeydiyyata alındığı aydan sonrakı ayın ilk günündən hesablanır.

Yekunda isə qeyd edək ki, aşağıda göstərilən şəxslər işsiz və işaxtaran hesab edilmədiyi üçün onlarla bağlı müvafiq təminatlar nəzərdə tutulmur:

• Muzdla işləyənlər;
• Mülki-hüquqi xarakterli müqavilələrlə işləyənlər;
• Sahibkarlar, mülkiyyətində kənd təsərrüfatına yararlı torpaq payı olanlar, ailə kəndli təsərrüfatının üzvləri;
• Haqqı ödənilən vəzifəyə seçilənlər, təyin və ya təsdiq edilənlər;
• Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində xidmət edənlər;
• Ödənişli fəaliyyətlə məşğul olan ali və orta ixtisas təhsil müəssisələrində əyani təhsil alanlar;
• Ölkə ərazisində qanuni əsaslarla haqqı ödənilən əmək fəaliyyəti ilə məşğul olan əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər;
• Ölkənin hüdudlarından kənarda qanuni əsaslarla əmək fəaliyyəti ilə məşğul olan Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları.

Yığım sığortası üzrə mühüm məqamlar (əməkhaqqıdan gəlir əldə edilməsi)

Mövzuya keçməzdən əvvəl qeyd etmək lazımdır ki, bir müəssisədə təşkilati-sərəncamverici və ya inzibati-təsərrüfat vəzifələrində daimi və ya müvəqqəti işləyən şəxslər və ya həmin vəzifələri xüsusi səlahiyyət əsasında həyata keçirən şəxslər, habelə hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olaraq belə səlahiyyətləri yerinə yetirən fiziki şəxslər vəzifəli şəxs hesab edilirlər. Bu anlayış inzibati və cinayət qanunvericiliyində mövcuddur.

Nəzərə almaq lazımdır ki, şəxsin təşkilati-sərəncamverici və ya inzibati-təsərrüfat vəzifələrində çalışması mütləq qaydada əmək müqaviləsi və vəzifə təlimatı ilə təsdiqlənmiş olsun.

Qanunvericiliyə əsasən mühasiblər vəzifəli şəxs statusuna cavab verdikdə onların törətdiyi müvafiq əməllər üzrə nəzərdə tutulmuş bəzi sanksiyalar aşağıdakı kimidir:

• Qiymətli kağızlar bazarında lisenziyalaşdırılan şəxslər və emitentlər tərəfindən “Qiymətli kağızlar bazarı haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda nəzərdə tutulmuş hesabatın və ya digər məlumatların müvafiq icra hakimiyyəti orqanının yaratdığı quruma təqdim edilməsindən yayınmağa və ya imtina edilməsinə, yaxud təhrif edilmiş məlumatın verilməsi və ya onların təqdim edilməsi müddətinin pozulmasına görə 600-700 manatadək cərimə
• Mühasibat uçotu subyekti tərəfindən maliyyə hesabatlarının və birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatlarının və müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqana (quruma) təqdim edilməli olan digər hesabat və məlumatların hazırlanması, təqdim olunması, dərc edilməsi, o cümlədən hesabatlarda və qanuna əsasən tələb olunan digər məlumat formalarında informasiya və göstəricilərin əks etdirilməsi, həmçinin uçot sənədlərinin saxlanılması ilə əlaqədar qanunla müəyyən edilmiş qaydaların pozulmasına, habelə “Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tələblərinə uyğun olaraq mühasibat uçotunun aparılmamasına görə 3000-4000 manatadək cərimə
• “Auditor xidməti haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə nəzərdə tutulmuş hallarda həyata keçirilməli olan məcburi auditdən yayınmağa görə 300-600 manatadək cərimə
• Qeyri-hökumət təşkilatı, o cümlədən xarici dövlətin qeyri-hökumət təşkilatının filial və nümayəndəliyi tərəfindən müvafiq icra hakimiyyəti orqanına və ya siyasi partiya tərəfindən Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Seçki Komissiyasına təqdim olunan maliyyə hesabatına qəbul edilmiş ianələrin məbləği və ianəni vermiş şəxslər barədə məlumatın daxil edilməməsinə görə 1500-3000 manatadək cərimə.

Yığım sığortası üzrə mühüm məqamlar (əməkhaqqıdan gəlir əldə edilməsi)

• Banklar və xarici bankların yerli filialları, bank olmayan kredit təşkilatları, sığorta bazarının peşəkar iştirakçıları, poçt rabitəsinin milli operatoru, kredit büroları, qiymətli kağızlar bazarında fəaliyyəti lisenziyalaşdırılan şəxslər və mərkəzi depozitar, investisiya fondları və onların idarəçiləri tərəfindən qanuna uyğun olaraq müəyyən edilən məbləğdə və qaydada haqların müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqana (quruma) ödənilməməsinə görə 1000 manat məbləğində cərimə
• İşsizlikdən sığorta haqqının hesablanmasını və uçotunu aparmamasına, hər rüb üzrə rüb başa çatdıqdan sonra növbəti ayın 20-dən gec olmayaraq bu barədə müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən müəyyən edilmiş formada müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqana (quruma) hesabat verməməsinə, habelə sığorta ödənişi üçün əsas olan sənədlərin və məlumatların qorunub saxlanılmasını təmin etməməsinə görə 200 manat məbləğində cərimə
• Vəzifə saxtakarlığı, yəni vəzifəli şəxs tərəfindən rəsmi sənədlərə və ya informasiya resurslarına bilə-bilə yalan məlumatların daxil edilməsi, habelə göstərilən sənədlərdə və ya informasiya resurslarında onların həqiqi məzmununu təhrif edən düzəlişlərin edilməsi, bu əməllər tamah və ya sair şəxsi niyyətlərlə törədildikdə 1500-3000 manatadək miqdarda cərimə və ya bir ildən iki ilədək müddətə islah işləri və ya iki ilədək müddətə müəyyən vəzifə tutma və ya müəyyən fəaliyyətlə məşğul olma hüququndan məhrum edilməklə, iki ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır.
• Səhlənkarlıq, yəni vəzifəli şəxsin işə vicdansız və ya laqeyd münasibəti nəticəsində öz xidməti vəzifəsini yerinə yetirməməsi və ya lazımi qaydada yerinə yetirməməsifiziki və ya hüquqi şəxslərin hüquqlarına və qanuni mənafelərinə və ya dövlətin və ya cəmiyyətin qanunla qorunan mənafelərinə mühüm zərər vurulmasına səbəb olduqda 1500-3000 manatadək miqdarda cərimə və ya iki yüz qırx saatdan dörd yüz altmış saatadək ictimai işlər və ya iki ilədək müddətə islah işləri və ya iki ilədək müddətə azadlığın məhdudlaşdırılması və ya altı ayadək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır.
• Xeyli miqdarda (50 min manatdan yuxarı, lakin 200 min manatdan artıq olmayan məbləğ) vergiləri, işsizlikdən sığorta, icbari tibbi sığorta və ya məcburi dövlət sosial sığorta haqlarını ödəməkdən yayınma cinayət nəticəsində vurulmuş ziyanın iki mislindən üç mislinədək miqdarda cərimə və ya iki ilədək müddətə islah işləri və ya üç ilədək müddətə müəyyən vəzifə tutma və ya müəyyən fəaliyyətlə məşğul olma hüququndan məhrum edilməklə və ya edilməməklə üç ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır.

Hazırda qüvvədə olan bəzi vergi güzəştləri və azadolmalar