Blog Full

12 əsas iqtisadi anlayış (III hissə)

II hissəyə nəzər yetirin

• İqtisadiyyatın alternativliyi

Hər hansı bir fəaliyyət növü ilə məşğul olduğunuz zaman, bir qayda olaraq, onu ən yaxşı alternativ variantlarla müqayisə edirsiniz. Məsələn, cümə axşamı axşam layihə üzərində əziyyət çəkdiyiniz zaman, əlbəttə ki, bir neçə dəfə düşünürsünüz: “Və başqa bir şeylə məşğul olmağın vaxtı deyil ki”. Alternativ variant (bu halda dostlarla əyləncə gecəsi) böyük çəkiyə malikdir və beləliklə bu variant sizin layihənizdən qat-qat cəlbedicidir. Alternativ fəaliyyətə keçid “alternativ dəyərlə” – sizin qurban verdiklərinizin dəyəri ilə ifadə olunur.

Məsələn, gecə klubuna gediş, bu tədbirə sərf olunan vəsaitin məbləğinə və kluba getmək əvəzinə işə getdikdə insanın ala biləcəyi vəsaitin miqdarına bərabər olan alternativ dəyərə malikdir. Əgər kluba girişin dəyəri 5 manat təşkil edirsə, klubda yemək (nahar) 15 manat, içkilər 10 manat dəyərindədir, belədə kluba gediş 30 manata başa gələcək. Əgər kluba getməsəniz, qənaət 30 manat təşkil edəcək. Lakin istənilən halda nəsə yemək lazım gələcək,  ona görə də evdə şam etmək lazım gələcək (tutaq ki, bu sizə 5 manata başa gələcək). Ümumi qənaət 25 manat təşkil edəcək.

• Üstünlüklərin müqayisəsi 

Tutaq ki, siz internet-texnologiyaları sahəsində işləyirsiniz və günlərin birində müştərilərdən biri sizdən onun üçün veb-sayt düzəldə biləcəyinizi soruşdu. Bu veb saytla siz məşğul olmalısınız və ya bu işi dostunuza vermək daha sərfəlidir? Ağıllı bir şəxs saytın yaradılması üçün nə qədər vaxt tələb olunacağını hesablamalı və həmin müddət ərzində daha sərfəli bir layihənin işə salınmasında çalışmaqla, daha çox pul qazana biləcəyini müəyyən etməlidir. Sonra bütün müsbət və mənfi tərəfləri hesabladıqdan sonra sifarişi ya özündə saxlayacaq və ya ola bilsin ki, həmin saytı daha effektiv hazırlaya biləcək dostuna verəcək.

Əgər dostunuz saytın daha səmərəli olmasına razı oldusa, belə bir vəziyyətdə müxtəlif şərtlərə görə siz bu fürsəti əldən vermiş olursunuz. Bu, üstünlüklərin müqayisəsi nəzəriyyəsi adlanır. Dostunuz burada üstünlüyə malikdir, amma sizin bu işlə məşğul olmağınızın heç bir mənası yoxdur. Xalqlar, müəssisələr və insanlar yalnız əllərindən gələn işləri etməli, qalanlarını isə başqalarına verməlidirlər.

12 əsas iqtisadi anlayış (II hissə)

I hissəyə nəzər yetirin

• Faiz dərəcələri

Kiməsə borc verdiyiniz zaman (yəni, kreditləşdirdikdə) sizin geri ödəniş və əlavə gəlir gözləmək hüququnuz vardır. Bu gəlir faiz adlanır. Faiz dərəcəsi tam olaraq nə qədər gəlir götürdüyünüzü təyin edəcək ölçüdür. Qısamüddətli faiz dərəcəsi adətən Mərkəzi Bank tərəfindən müəyyən edilir. Uzunmüddətli faiz dərəcəsi bazar tərəfindən müəyyən edilir və inflyasiya səviyyəsindən və iqtisadiyyatın uzunmüddətli perspektivlərindən asılıdır. Mərkəzi bankların qısamüddətli faiz dərəcələrini idarə etmək üçün istifadə etdikləri mexanizmlər adlanır. Yüksək faiz dərəcələri investorlar üçün, aşağı faiz dərəcələri isə son istehlakçı üçün faydalıdır. Məsələn, inkişaf etmiş AB ölkələrində ipoteka krediti illik 3%-dən çox olmayacaq, çünki inkişaf etmiş Avropa ölkələrində orta faiz dərəcəsi 2%-dən çox deyil.

• Faiz dərəcələri, inflyasiya və iqtisadi böyümə bir-biri ilə necə əlaqəlidir?

Faiz dərəcələri və iqtisadiyyatın artımı arasında əks asılılıq, faiz dərəcəsi və inflyasiya səviyyəsi arasında isə birbaşa asılılıq var. Beləliklə, siz faiz dərəcəsini artırdığınız zaman inflyasiya bir qayda olaraq artır. Biri yaxşı, digəri isə pis xəbərdir. Ona görə də faiz dərəcəsinin elan olunması zamanı cəmiyyətdə müəyyən gərginlik hökm sürür. ABŞ-da qısamüddətli faiz dərəcələri Federal Ehtiyat Sistemi (FES) tərəfindən müəyyən edilir və bu, ölkədə əsas iqtisadi xəbərdir.

• Vergi-büdcə xidməti

Hökumət ölkənin büdcə xərclərini tənzimləməklə iqtisadiyyata az və ya daha çox dərəcədə təsir göstərə bilər. Büdcə xərclərinin tənzimlənməsinin bir forması vergi siyasətidir. Əgər hökumət daha çox xərcləyirsə, bu, tələbatın artmasına, deməli, həm də qiymətlərin artmasına gətirib çıxara bilər. Qiymətlərin yüksəlişi isə öz növbəsində inflyasiya artımına gətirib çıxarır. Beləliklə, hökumətlər aşağı artım və aşağı inflyasiya dövrlərində daha çox məsrəf etməyə, yüksək artım və yüksək inflyasiya dövrlərində isə xərcləri azaltmağa çalışırlar.

• İqtisadiyyatın dövriliyi

Bazar iqtisadiyyatı 7 il ətrafında dövriliklə yüksəliş və tənəzzül tendensiyasına malikdir. Dövrün əvvəlində sürətli bir böyümə, daha sonra zirvəyə çarma, ardından tənəzzülə (mənfi böyümə  və ya işsizliyin artması dövrü) aparan bir kiçilmə və nəhayət yenidən bir yüksəliş dövrü.

III hissəyə nəzər yetirin

Vergi Məcəlləsinin 102.1.6-cı maddəsinə əsasən, fiziki şəxsin əsas iş yerində (əmək kitabçasının olduğu yerdə) hər hansı muzdlu işlə əlaqədar əldə edilən aylıq gəliri 2.500 manatadək olduqda, 200 manat, illik gəliri 30.000 manatadək olduqda, 2.400 manat məbləğində olan hissəsi gəlir vergisindən azaddır.

Qanunvericiliyin tələbini şərh edən mühasibat mütəxəssisi Emin Salamov Məcəllənin digər müddəasında da belə tələbin olduğunu qeyd edib. Vergi Məcəlləsinin 102.2.7-ci maddəsinə əsasən, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada müharibə veteranı adı almış şəxslərin hər hansı muzdlu işdən vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 400 manat məbləğində azaldılır.

Bununla yanaşı Vergi Məcəlləsinin 102.1.8-ci maddəsinə uyğun olaraq 3 ildən az olmayan müddətə işçi ilə həyatın yığım sığortası üzrə bağlanan müqavilə zamanı işçinin vergiyə cəlb olunan gəlirlərinin 50 faiz hissəsi vergidən azaddır.

Misal: Tutaq ki, dövlət təşkilatında çalışan müharibə veteranı olan işçinin noyabr ayı üzrə əməkhaqqı 1.500 manatdır. İşçi sığorta təşkilatı ilə 3 ildən az olmayan müddətdə həyatın yığım sığortası üzrə müqavilə bağlayıb və hər ay sığorta şirkətinə 500 manat vəsait ödəyir. Bu zaman işçinin əməkhaqqından nə qədər məbləğ vergidən və sosial sığorta haqqından azad olacaq?

İlk öncə qeyd etmək lazımdır ki, əgər işçi ilə sığorta təşkilatı arasında bağlanılan müqavilə 3 ildən az olan müddətdə ləğv edilərsə, bu halda işçinin əməkhaqqından müqavilə ləğv olunana qədər vergidən və məcburi dövlət sosial sığorta haqqından azad olunan məbləğlər yenidən hesablanılıb büdcəyə ödənilməlidir.

Burada aylıq gəlir yox, vergiyə cəlb olunan gəlir qeyd edildiyindən biz yalnız 900 manatı gəlir vergisindən azad edə bilərik.

(1500-200-400) x 50% = 450 manat.

Həmçinin, “Sosial Sığorta haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunun 15-ci maddəsinə əsasən, işçinin gəlirinin 50 faizindən çox olmayan hissəsi məcburi dövlət sosial sığorta haqqından azaddır. Bu halda Qanunda gəlir yazıldığı üçün 750 manatadək (1500*50%) olan hissə məcburi dövlət sosial sığorta haqqından azad olunur. Burada sığorta təşkilatına ödənilən 500 manat məbləğ qanuna əsasən, azadolunan 750 manat məbləğdən az olduğu üçün ancaq sığorta təşkilatına ödənilən 500 manat azad olunur.

Həmçinin, “İşsizlikdən sığorta haqqında” və “Tibbi sığorta haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunlarında həyatın yığım sığortası üzrə ödənilən məbləğlərdən azad olma nəzərdə tutulmayıb. Beləliklə, müharibə veteranının ödənişləri belə hesablanır:

(1500-200-400-450 x 14%) = 63 manat.

(500 – 450 x 14%) = 7 manat.

(1500 – 500 x 3%) = 30 manat (MDSS)

1500 x 0.5% = 7.50 manat (işsizlikdən sığorta haqqı).

1500 x 2% = 30 manat (icbari tibbi sığorta haqqı).

Beləliklə, işçinin əlinə alacağı məbləğ 862.50 manatdır:

1500-500-63-7-30-7.50-30 = 862.50 manat.

Həyatın yığım sığortası üzrə ödənilən məbləğ – 500 manat.

Mənbə: vergiler.az

Bax:

• Bəyan edilməyən vergiyə görə maliyyə sanksiyaları

• Müəssisənin əmlak vergisinin hesablanması

• ƏDV ödəyicisi olmayan vergi ödəyicisi əvvəlki tarixə ƏDV ödəyicisi ola bilərmi?

• Elektron ticarət qaydasında xaricə ödənilən məbləğlərə ƏDV-nin tətbiqi