Blog Full

Kreditor borcların təsnifatı

Hesablar planının 535 saylı “İcarə üzrə qısamüddətli kreditor borcları” adlı hesabında icarə (lizinq) əməliyyatları üzrə məbləğlərin uçotu üçün nəzərdə tutulub. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi, “İcarə haqqında”, “Torpaq icarəsi” haqqında AR qanunları icarə münasibətlərinin hüquqi əsaslarını təşkil edir.

İcarə münasibətləri ilə beynəlxalq təcrübədə geniş istifadə olunan lizinq əməliyyatı oxşardır. Fərq ikincinin üçtərəfli olması, əmlakın (lizinq obyektinin) lizinq məqsədləri üçün əldə edilməsidr.

Lizinq əslində maliyyə icarəsi, klassik icarə forması isə əməliyyat icarəsidir.

Əməliyyat icarəsi üzrə qısamüddətli kredit borcları və müxabirləşmə nümunələri haqqında əvvəlki məqalələrin birində danışmışıq. İndi isə maliyyə icarəsi əməliyyatları zamanı yaranan kreditor borcların mühasibat yazılışlarının tənzimlənməsinə və müxabirləşmə nümunələrinə baxaq.

İcarə üzrə qısamüddətli kreditor borcların uçotu hesabı

Qısamüddətli kreditor borcları üzrə uçot hesabları Hesablar Planının 5-ci bölməsinin (“Qısamüddətli öhdəliklər”)  53-cü maddəsində (“Qısamüddətli kreditor borcları”) açılır. 535 saylı “İcarə üzrə qısamüddətli kreditor borcları” hesabı 53-ci maddəyə daxil olan hesablardan biridir.

İcarələr üzrə məlumatların mühasibat uçotu zamanı 16 №-li “İcarələr” MHBS-un (IFRS 16) tələbləri nəzərə alınmalıdr..

535 saylı hesab üzrə müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

535 №-li “İcarə üzrə qısamüddətli kreditor borcları” hesabında uçotun tənzimlənməsi

Bu hesabda mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsi zamanı maliyyə yaxud əməliyyat icarəsi nəticəsində yaranan bütün qısamüddətli öhdəliklərlə əlaqədar ödənilməli olan borclar haqqında məlumatlar ümumiləşdirilmiş şəkildə əks etdirilir.

Mühasibat uçotu subyektinin icarəyə görə qısamüddətli kreditor borcları yarandıqda, həmçinin, icarə ilə bağlı hər hansı dolayı xərclər həmin qaydaların 43.34.-cü, həmin borclar uzunmüddətli öhdəliklər kimi təsnifləşdirildikdə, habelə, icarə üzrə qısamüddətli öhdəliklərə, fazilərə görə ödənişlər həyata keçirildikdə həmin qaydaların 43.35.-ci bəndi tətbiq edilir.

İcarə üçün hesablanan faiz xərci üzrə mühasibat yazılışları həmin qaydaların 43.35-ci bəndi, icarə üzrə qısamüddətli kreditor borcları, həmin kreditor borclara görə hesablanmış faiz xərcləri üçüncü şəxs tərəfindən ödənildikdə mühasibat yazılışları 43.37-ci bəndi əsasında tənzimlənir.

Qaydaların 43.33-cü bəndinə görə bu hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açmaq mümkündür:

535 №-li “İcarə üzrə qısamüddətli kreditor borcları” hesabı öhdəlik (passiv) hesabı dır.

Maliyyə icarəsi ilə tikili (əsas vəsait) əldə edildikdə müxabirləşmə nümunələri

“A” MMC dəyəri 25000 manat olan əsas vəsaitin maliyyə icarəsilə əlaqədar olaraq “B” MMC ilə müqavilə imzalamışdır. Müqavilənin müddəti 1 ildir. Razılığa əsaəsn 1-ci ilin sonunda Əsas vəsaitə görə olan 16250 manat əsas məbləğ, 8750 manat faiz məbləği tam ödənilməlidir.

Maliyyə icarəsi nəqliyyat vasitəsi əldə edildikdə müxabirləşmələr

“A” MMC dəyəri 25000 manat olan nəqliyyat vasitəsinin maliyyə icarəsi ilə əlaqədar “B” MMC ilə müqavilə imzalanıb. Müqavilənin müddəti 1 ildir. Razılığa əsasən 1-ci ilin sonunda nəqliyyat vasitəsinə görə olan 16250 manat əsas məbləğ, 8750 manat faiz məbləği tam ödənilməlidir.

Tərəflər arasında qarşılıqlı razılığa əsasən icarə müddəti uzadılaraq 2 il təyin edilib. Yeni şərtə əsasən, 2-ci ilin sonunda torpaq, tikili və avadanlıqlar görə olan 16250 manat əsas məbləğ, 8750 manat faiz məbləği tam ödənilməlidir. Yuxarıdakı müxabirləşmələri nəzərə alaraq 1-ci il üçün düzəlişləri edək:

1-ci ilin ödənişləri həyata keçirilir:

2-ci ilin uçotu, ödənişləri aşağıdakı kimidir:

Əmək Məcəlləsinin müddəalarına görə, müəyyən kateqoriyalardan olan işçilərin əmək məzuniyyətlərinin müddəti fərqli formada müəyyən edilir. Məsələn, müəllimlər üçün bu müddət 56 gün, orqanizmin funksiyalarının pozulması faizindən, səbəbindən və müddətindən asılı olmayaraq işləyən əlilliyi olan işçilər üçün 42 təqvim günündən az olmayaraq, Azərbaycan Respublikasının suverenliyi və ərazi bütövlüyünün müdafiəsi ilə bağlı digər dövlət təltifləri ilə təltif olunmuş işçilər üçün 46 təqvim günündən az olmayaraq təsbit edilib. Bəs bu kateqoriyalardan olan işçilərin əmək müqaviləsinə xitam verilərkən istifadə edilməmiş məzuniyyətə görə kompensasiyalar necə hesablanmalıdır?

Öncədən qeyd edək ki, bu suala müxtəlif cavablar, yanaşmalar var, bununla bağlı əksər mütəxəssislər arasında fikir ayrılıqları mövcuddur. Onların bəziləri hesab edirlər ki, həmin maddələrdə müəyyən edilmiş məzuniyyət bu şəxslərin əsas məzuniyyətidir və əmək müqaviləsinə xitam verilən zaman onlara kompensasiya da məhz həmin məzuniyyət günlərinin sayına görə hesablanmalıdır. Digər qrup isə hesab edir ki, bu halda Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinə əsaslanaraq əmək məzuniyyəti günləri deyil, 21 və ya 30 təqvim günü olaraq müəyyənləşdirilmiş əsas məzuniyyət günlərinə görə kompensasiya hesablanmalıdır.

Günün nə fərqi var ki?

Vətəndaşların Əmək Hüquqlarını Müdafiə Liqasının İcraiyyə Komitəsinin sədri Sahib Məmmədov hesab edir ki, məzuniyyətin kompensasiyası ətrafındakı mübahisələrlə bağlı son sözü Konstitusiya Məhkəməsi deyə bilər:

“Əmək Məcəlləsi 1999-cu ildə qəbul edilib. Orada açıq qalan məsələlər var. Konstitusiya Məhkəməsi 10-dan artıq məsələ ilə bağlı qərar qəbul edib. Buna baxmayaraq, məzuniyyətin kompensasiyası ilə bağlı suallar da açıq qalır. Burada son sözü Konstitusiya Məhkəməsi deyə bilər. Ancaq mövcud hüquq məntiqi ilə çıxış etsək, əlavə məzuniyyət hüququ olan şəxslərə əmək müqaviləsinə xitam verilərkən yalnız onların əsəs məzuniyyət günləri üçün kompensasiya verilir. Məsələn, bu hal əsas məzuniyyətlə bərabər staja, zərərli iş yerində işləməsinə, uşağa baxmasına görə əlavə məzuniyyət verilən şəxslərə aiddir”.

S.Məmmədov digər hallarda bu yanaşmanın doğru olmadığını bildirir. Məsələn, əlilliyi olan şəxslərə 42 gün, müəllimlərə 56 gün, dövlət təltifləri ilə təltif olunmuş müharibə iştirakçılarna 46 gün məzuniyyət verilir. S.Məmmədov həmin günlərin onların bütöv məzuniyyət günləri sayıldığını vurğulayıb: “Buna görə də əmək müqaviləsinə xitam verilərkən bu şəxslərə kompensasiya həmin günlərin sayına görə hesablanıb ödənilməlidir. Tutaq ki, əlilliyi olan şəxslərdə 42 gündür və bu, onların əsas məzuniyyət günləri sayılır. Kompensasiya ödənişi də həmin günlərə uyğun həyata keçirilməlidir”.

Əsas və əlavə məzuniyyət

Məsələyə münasibət bildirən əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov qeyd edib ki, Əmək Məcəlləsinin 112-ci maddəsində işçinin əsas və əlavə məzuniyyətlərdən ibarət olan əmək məzuniyyəti hüququnun olması öz əksini tapıb: “Məcəllənin 144-cü maddəsində isə göstərilib ki, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməlidir. İşçinin işlədiyi dövrdə mövcud situasiyadan asılı olaraq bir neçə əlavə məzuniyyəti ola bilər. Maddədə müəyyən olunub ki, əmək müqaviləsinə xitam verilərkən yalnız əsas məzuniyyətlərə görə kompensasiya ödənilməlidir. Əlavə məzuniyyətlər Əmək Məcəlləsinin 115, 116, 117 və 118-1-ci maddələrində təsbit edilib”.

Bəs Əmək Məcəlləsinin 118, 119, 120 və 121-ci maddələrində müəyyən olunmuş məzuniyyət hüququ onların əsas məzuniyyəti hesab edilirmi? N.Xəlilov bu suala aydınlıq gətirərək bildirib ki, Əmək Məcəlləsinin 114.1-ci maddəsinə əsasən, əsas məzuniyyət işçinin əmək müqaviləsində göstərilmiş peşəsi (vəzifəsi) üzrə minimum müddəti bu maddənin ikinci və üçüncü hissələrində nəzərdə tutulmuş məzuniyyətdir: “Həmin maddənin 2-ci hissəsində göstərilib ki, işçilərə ödənişli əsas məzuniyyət 21 təqvim günündən az olmayaraq verilməlidir. 3-cü hissədə isə hansı işçilərə ödənişli əsas məzuniyyətin 30 təqvim günü müddətində verildiyi göstərilib. Deməli, əsas məzuniyyət yalnız 21 və 30 təqvim günü müddətinə müəyyən edilə bilər. Əmək Məcəlləsinin əlavə məzuniyyətlər hissəsində müvafiq olaraq Məcəllənin 118, 119, 120 və 121-ci maddələrinə diqqətlə nəzər yetirdikdə onlara bu məzuniyyətin əsas məzuniyyət kimi deyil, əmək məzuniyyəti kimi müəyyən olunmasını görə bilərik”.

Müəllim üçün kompensasiya necə hesablanacaq?

Ekspert hesab edir ki, Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin 2-ci hissəsində, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməsi nəzərdə tutulduğundan müəllimlərin əmək müqaviləsinə xitam verilərkən bütün iş illərinin əsas məzuniyyətinə (30 təqvim günü) görə pul əvəzinin verilməsi qanunvericiliyin tələblərinə uyğundur. Çünki Əmək Məcəlləsinin müvafiq maddələri ilə (118, 119, 120 və 121) ilə müəyyən edilmiş məzuniyyət onların əsas məzuniyyəti yox, əmək məzuniyyəti hesab edilir: “Tutaq ki, məşqçi müəllimin əmək məzuniyyətinin müddəti 42 təqvim günüdür. Onun iş ili 12.12.2023-12.12.2024-cü il tarixidir. 13.12.2024-cü il tarixdə onun əmək müqaviləsinə xitam verilir. Əmək Məcəlləsinin 118-cu maddəsinə əsasən, məşqçi müəllimlərə əmək məzuniyyəti 42 təqvim günü müddətində verilməlidir. Bu halda ona 30 təqvim günü əsas məzuniyyətə görə kompensasiyanın ödənilməsi qanunvericiliyə uyğundur. Düşünürəm ki, 42 təqvim gününə görə deyil, 30 təqvim gününə görə kompensasiyanın ödənilməsi qanunvericiliyin tələbinə zidd hesab edilməyəcək”.

Rəsmi mövqe

Məsələ ilə bağlı əmək münasibətləri sahəsində dövlət siyasətini həyata keçirən Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin mövqeyi öyrəndik. Nazirlik yanında Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətindən (DƏMX) verilən açıqlamaya görə, Əmək Məcəlləsinin 114-cü maddəsinin 1-ci hissəsinə əsasən, əsas məzuniyyət işçinin əmək müqaviləsində göstərilmiş peşəsi (vəzifəsi) üzrə minimum müddəti bu maddənin 2-ci və 3-cü hissələrində nəzərdə tutulmuş məzuniyyətdir: “Məcəllənin 143-cü maddəsinin 1-2-ci hissələrinə əsasən müvafiq iş ilinin (illərinin) məzuniyyətindən istifadə etməmiş işçi ilə əmək müqaviləsinə xitam verilərkən işçinin arzusu ilə həmin iş ili (illəri) üçün ona məzuniyyət verilir və işdənçıxma tarixi məzuniyyətin son günü hesab edilir. İşçi bu maddədə nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada məzuniyyətdən istifadə etmək istəmədikdə ona bu Məcəllənin 144-cü maddəsi ilə müəyyən edilmiş qaydada və şərtlərlə istifadə edilməmiş məzuniyyətə görə pul əvəzi ödənilir. Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməlidir”.

Bu müddəalara əsasən, DƏMX-dən bildirilib ki, əmək müqaviləsinə xitam verilərkən işçi öz arzusu ilə əmək məzuniyyətindən (42, 46, 56 təqvim günü və s.) istifadə edə bilər və məzuniyyətin son günü işçinin işdənçıxma tarixi hesab edilir. Məzuniyyətdən istifadə edilmədiyi halda isə əmək müqaviləsinə xitam verilərkən hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan bütün iş illərinin əsas məzuniyyətinə (çalışdığı peşəsi (vəzifəsi) nəzərə alınmaqla 21 və ya 30 təqvim günü) görə pul əvəzinin ödənilməsi qanunvericiliyin tələblərinə uyğundur.

Mənbə: vergiler.az

Mən fərdi foto, audio-video xidmətləri sahəsində fəaliyyət göstərirəm və sabit qəbz əsasında vergi ödəyirəm. Bilmək istəyirəm ki, vergi ödəyicisi kimi qeydiyyatda olan fiziki və hüquqi şəxslərə göstərdiyim xidmətlərə əsasən təqdim etdiyim elektron qaimə-fakturalara görə sabit qəbz ödəyicisi olmaq hüququmu itirirəm, ya yox? Ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manatdan artıq olarsa mən ƏDV ödəyicisi oluram?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, fərdi qaydada muzdlu işçi cəlb etmədən foto fəaliyyəti göstərib gəlir əldə edən şəxslər vergi öhdəliklərini “Sadələşdirilmiş vergi üzrə sabit məbləğin, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsi haqqında qəbz” almaqla yerinə yetirirlər.

Buna əsasən, həmin şəxslər vergi orqanında uçota alınmalı, VÖEN əldə etməli və bu fəaliyyəti həyata keçirməyə başlayanadək Dövlət Vergi Xidmətindən könüllü olaraq növbəti ay, rüb, yarımil və ya il üçün “Sadələşdirilmiş vergi üzrə sabit məbləğin, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsi haqqında qəbz” almalıdırlar. Bu sənəd vergi ödəyicisi yazılı müraciət etdikdə 2 iş günündən gec olmayaraq, elektron qaydada müraciət etdikdə isə real vaxt rejimində verilir. Həmin şəxslər sabit qəbz almaq üçün yazılı müraciət etdikdə sadələşdirilmiş verginin, məcburi dövlət sosial sığorta və icbari tibbi sığorta haqqının ödənilməsini təsdiq edən ödəniş sənədini müraciətinə əlavə edir, elektron qaydada müraciət etdikdə isə ödənişi müraciətin edildiyi zaman elektron qaydada həyata keçirir.

Əlavə olaraq qeyd edilib ki, Vergi Məcəlləsinin 218.5.10-cu maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisi kimi vergi orqanında uçotda olmayan şəxslərə (əhaliyə) görülən işlərdən və göstərilən xidmətlərdən başqa, işlərin görülməsini və xidmətlərin göstərilməsini həyata keçirən şəxslər (bu Məcəllənin 218.4.1-ci və 220.10-cu maddələrində nəzərdə tutulan şəxslər tərəfindən işlərin görülməsi və xidmətlərin göstərilməsi istisna olmaqla) sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququna malik deyillər.

Vergi Məcəlləsinin 218.4.4-cü maddəsinə əsasən, fəaliyyət zamanı işçi cəlb edən fiziki şəxslər istisna olmaqla, bu Məcəllənin 220.10-cu maddəsində nəzərdə tutulan fəaliyyət növləri ilə fərdi qaydada məşğul olan fiziki şəxslər sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi hesab edilirlər.

Sorğuya əsasən, fərdi qaydada foto, audio-video xidmətləri (foto studiyalar istisna olmaqla) sahəsində məşğul olan şəxslər (muzdlu işçi cəlb etmədən) mütləq qaydada sadələşdirilmiş vergi ödəyicisidir.

Bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 155.1-ci maddəsinə əsasən, sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən və ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manatdan artıq olan şəxslər, o cümlədən bu Məcəllənin 218.1-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş hüquqdan istifadə etməyən) ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər (bu Məcəllənin 218.4.1-ci, 218.4.2-ci və 218.4.3-cü maddələrində göstərilənlər istisna olmaqla) bu Məcəllənin 157.3.1-ci maddəsində göstərilən tarixdən 10 gün ərzində ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata dair ərizə verməyə borcludur.

Burada diqqət etməli olduğunuz məqam vergi tutulan əməliyyatlarının həcminin 200.000 min manatı keçməsidir. Sabit qəbz ilə fəaliyyət göstərən şəxslərin əldə etdikləri gəlirləri onların vergi tutulan əməliyyatları hesab edilmir.

Sorğuya əsasən, fərdi qaydada foto, audio-video xidmətləri (foto studiyalar istisna olmaqla) sahəsində məşğul olan şəxslər (muzdlu işçi cəlb etmədən) ƏDV ödəyici kimi ərizə verməyə borcu deyillər.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 155- ci ,218-ci, 220-ci maddələri.

Mənbə: vergiler.az

Azərbaycan Respublikasında istehsal olunan neft məhsullarına aksiz vergisi Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin müvafiq  qərarına əsasən tətbiq edilir. Aksiz vergisinin hesablanması zamanı yaranan çətinliklər və onların həlli  yollarını “muhasibat.az”-a vergi eksperti Azər Qənbərov şərh edir.

Aksiz vergisinin hesablanması zamanı yaranan çətinliklər

Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 185.1-ci maddəsinə görə aksiz vergisinə münasibətdə “Azərbaycan Respublikası ərazisində istehsal olunan neft məhsulları üçün vergi tutulan əməliyyatın məbləği vergi ödəyicisinin müştəridən və ya hər hansı digər şəxsdən, o cümlədən barter əsasında, aldığı və ya almalı olduğu haqqın topdansatış bazar qiymətindən (aksiz, yol vergisi və ƏDV çıxılmaqla) aşağı olmayan məbləğidir.”

Aksiz – qanunvericilikdə müəyyən edilən aksizli malların satış qiymətinə daxil edilən dolayı (istehlak) vergi növüdür. Bu səbəbdən də istehsal olunan aksizli mallar satılarkən onun satış qiymətində aksizin də məbləği əks olunur (VM, maddə 182). Təbii ki, burada vergidən azad edilən mallar istisnadır.

Lakin qiymətləri dövlət tərəfindən (Tarif Şrasının qərarına əsasən müəyyən edilən) tənzimlənən neft məhsullarından (nümunə üçün benzin Aİ-95, Aİ-92, dizel yanacağı üzrə qiymətlər sabit olduğundan aksizin hesablanması çətinlik yaratmır) başqa digər qiymətləri sərbəstləşən neft məhsullarının təqdimetmə qiymətlərinə görə aksiz vergisinin hesablanmasında, yəni aksiz məbləğinin müəyyən edilməsində çətinliklər yaranır. Belə ki, digər aksizli malların qiyməti hər bir partiya üzrə Vergi Məcılləsinin 14.6.1-ci maddəsinin tələblərinə uyğun bazar qiymətinə təsir edən amillər nəzərə alınmaqla müəyyən edilə bilər. Bu halda hər bir partiya üzrə topdansatış bazar qiymətindən yol vergisi və ƏDV çıxıldıqdan sonra qalan məbləğ aksiz dərəcəsi üzrə faizə bölünməklə (ƏDV-siz məbləğ/(100+faiz)) neft məhsulunun aksizsiz dəyəri müəyyənləşdirilir. Sonra isə həmin qiymət aksiz dərəcəsinə vurulmaqla aksiz vergisi müəyyənləşdirilir.

Gəlin qeyd edilmiş hal üçün aksiz vergisinin hesablanması ardıcıllığını aşağıdakı misal üzrə izah edək.

Qiymətləri tənzimlənməyən məhsullarda aksiz vergisi

Bilə bir misala baxaq. Tutaq ki, maye qaz istehsal edən müəssisə ay ərzində 8.000 ton maye qaz (aksiz dərəcəsi 22%-dir) istehsal edərək 1 partiya üzrə 5.000 ton, digər partiya üzrə 3.000 ton satış edib. Maye qazın 1-ci partiya üzrə topdansatış qiyməti ƏDV-li təqribən 620 manat, 2-ci partiya üzrə 600 manat olarsa, aksiz vergisinin hesablanması aşağıdakı qaydada həyata keçiriləcək:

1-ci satış partiyası üzrə:

Yol vergisi çıxılır: = (5000 x 620 – 5000 x 20) = 3000000 manat;

ƏDV-siz topdansatış qiymət müəyyən edilir: = 3000000 :1.18 = 2542372.88 manat.

Aksiz hesablanan məbləğ müəyyən edilir: 2542372.88 : 1.22 = 2083912.20 manat;

Aksiz dərəcəsinə uyğun aksiz vergisinin hesablanması: 2083912.20 x 22% = 458460.68 manat;

1 ton maye qaz üçün aksizsiz qiymət 416.78 manat olacaq:

2083912.20 : 5000 = 416.78 manat.

2-ci satış partiyası üzrə

Yol vergisi çıxılır: (3000 x 600 – 3000 x 20) = 1740000 manat;

ƏDV-siz topdansatış qiymət müəyyən edilir: 1740000 : 1.18 = 1474576.27 manat;

Aksiz hesablanan məbləğ müəyyən edilir: 1474576.27 : 1.22 = 1208669.08 manat;

Aksiz dərəcəsinə uyğun aksiz vergisinin hesablanması: 1208669.08 x 22% = 265907.20 manat;

Beləliklə, 1 ton maye qaz üçün aksizsiz qiymət 402.89 manat olacaq:

1208669.08 : 3000 = 402.89 manat.

Yekun olaraq 724367.88 manat aksiz vergisi hesablanır:

 (2083912.20 + 1208669.08) x 22% = 724367.88 manat.

Bu halda cəm olaraq maye qazın orta satış qiyməti 612.5 manat olaraq əks etdiriləcək:

 (3000 x 600 + 5000 x 620) = 4900000 manat:

4900000 : 8000 = 612,5 manat.

1 ton maye qaz üçün aksizsiz orta qiymət isə 411.57 manat olacaq:

(1208669.08 + 2083912.20) : 8000 = 411.57 manat.

Göründüyü kimi, ay ərzində bir neçə partiya satıldıqda hər partiya üzrə aksiz məbləği ayrıca hesablanmaqla ümumi nəticədə hesablanmış məbləğdən kənara çıxmamaqla aksiz vergi bəyannaməsində bir sətirlə göstərilir. Bu halda ay ərzində təqdim edilmiş aksizli neft məhsuluna görə bütün partiyaları nəzərə alsaq, aksiz vergisinin hesablanması üçün faiz dərəcəsinə uyğun aylıq orta bir məbləğ müəyyənləşdirilir.

Risklər və maliyyə sanksiyaları

Bəzən isə elə hallar olur ki, qiyməti tam müəyyənləşdirməkdə vergi ödəyicisi çətinlik çəkir. Məsələn, mallar istehsal binasının hüdudlarından kənara çıxarıldıqda və yaxud aksizli mallar olan neft məhsulları əvəzsiz olaraq digər vergi ödəyicisinə təqdim edildikdə qiyməti müəyyənləşdirmək mümkün olmadığından ən yaxın tarixdə təqdim edilmiş eynicinsli, eyni xüsusiyyətli mallara görə tətbiq edilmiş qiymətlər əsas götürülməklə, belə hallar olmadıqda isə ən yaxın tarixdə bazar qiyməti nəzərə alınmaqla topdansatış qiymət müəyyənləşdirilir və aksiz vergi hesablanır.

Qeyd edilən məqamları nəzərə alsaq, Azərbaycan Respublikasında istehsal olunan neft məhsullarına aksiz dərəcələrinin daha asan hesablanmasını təmin etmək üçün digər aksizli mallara görə tətbiq edilən aksiz dərəcələri anoloji qaydada (müəyyən əmsallar tətbiq etməklə və s.) istifadə edilə bilər. Lakin, belə hallar vergi qanunvericiliyi ilə tənzimlənir və Vergi Məcəlləsinə və ya digər normativ hüquqi aktlara dəyişiklik edilmədən aksiz vergisinin hesablanması qaydası dəyişdirilə bilməz. Bu halda aksizin məbləği düzgün hesablanmadıqda vergi ödəyicisi vergi yoxlamaları zamanı vergi risklərinə və əlavə maliyyə sanksiyalarına məruz qala bilər.