Blog Full

Dünyaya gələn yaxud dövlət sərhədlərini keçərək ölkəyə daxil olan istənilən fiziki şəxs müvafiq qurumlarda uçota alınır. Analoji olaraq hüquqi şəxslər də təsis edildikdən sonra dövlət qeydiyyatına alınır. Dövlət qeydiyyatı vacibdir, bu prosedura keçməmiş hüquqi şəxslər yaradılması, təsis edilməsi hüquqi cəhətdən tamamlanmamış sayılır.

Hüquqi şəxslərin qeydiyyat orqanları

Hüquqi şəxslərin yaradılması məqsədi müxtəlifdir. Onlar müxtəlif formalarda, fərqli təyinatlarla, ayrı-ayrı məqsədlərə xidmət etmək üçün təsis edilir, bu onları fərqləndirən əsas xarakteristik xüsusiyətlərdəndir. Belə xüsusiyyətlər onların hüquqi şəxslərin təşkilati-hüquqi təsnifatının əsasını təşkil edir. Hüquqi şəxslərin qeydiyyat orqanları məhz bu təsnifata uyğun olaraq dəyişir. Məsələn:

• kommersiya müəssisələrinin, habelə publik hüquqi şəxslərin qeydiyyatı Dövlət Vergi Xidmətində;
• dini istiqamətdə fəaliyyət göstərən qurumlar Dini Qurumlarla iş üzrə Dövlət Xidmətində;
• bəziləri Ədliyyə Nazirliyində aparılır.

Hüquqi şəxslər qeydiyyata alınarkən onlar müvafiq reyestrə  daxil edilir. Qeydiyyata alınma və reyestrə daxil edilmə xarici hüquqi şəxslərin filialları, nümayəndəlikləri ölkəmizdə fəaliyyətə başladıqda da aparılır.

Dövlət qeydiyyatına alınma hüquqi şəxsin ərizəsi əsasında aparılır, ərizəyə təsisçilər barədə müxtəlif məlumatları təsdiq edən sənədlər, həmçinin təsis sənədləri əlavə edilir.

“Bir pəncərə” sistemi

Əvvəllər qeydiyyat məsələləri nisbətən çətin, yorucu bir iş idi, lakin Azərbaycan Prezidentinin 25 oktyabr 2007-ci il tarixli sərəncamı ilə təsdiqlənmiş 2008-ci il yanvarın 1-dən tətbiq edilən  “Bir pəncərə” sistemi qeydiyyat prosedurunu  xeyli asanlaşdırmış oldu. Dövlət Vergi Xidmətində tətbiq edilən “Bir pəncərə” prinsipi biznesin qeydiyyatı zamanı tələb edilən prosedurların  həm sayında həm də qeydiyyata sərf edilən müddətin azalmasına səbəb oldu. Sistemin tətbiqi həm də kağız sənədlərin sayını azaltmağa kömək etdi. Bu sistemin davamı olaraq 2011-ci ildən “E-qeydiyyat” sistemi tətbiq edilməyə başlandı.

2019-cu ildən etibarən isə “Fin kod + mobil nömrə” üsulu ilə biznesi daha rahat qeydiyyata almaq olur. Hazırda ən çoxu 30 dəqiqə sərf etməklə şirkəti elektron formada, həm də heç bir rüsum, maliyyə sənədi təqdim etmədən dövlət qeydiyyatına almaq üçün müraciət etmək olar.

Qeydiyyata alınma başa çatdıqdan sonra vergi ödəyicisinin təsis sənədləri onlayn qaydada onun elektron kabinetinə göndərilir. Vergi ödəyicisinə təsis sənədlərinin kağız formasında verilməsinə ehtiyac qalmır.

Qeydiyyat vasitələri

Hazırda Bakı şəhərində fəaliyyət göstərən firmaların qeydiyyatı Milli Gəlirlər Baş İdarəsinin (MGBİ) “Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı idarəsində” həyata keçirilir. Regionlarda yaşayan şəxslər öz şirkətlərini qeydiyyata almaq üçün müvafiq bölgə üzrə ərazi vergi baş idarələrinə müraciət etməlidir.

Şirkətinizi təsis etdikdən sonra sizə mütləq şəkildə asan imza, yaxud elektron imza lazım olacaqdır. Təcrübədə “Asan imzanın” daha çox istifadə edilir. Bunun üçün mobil operatorlarının müvafiq şöbələrinə edə bilərsiniz.

Hazırda mövcud mobil nömrənin dublikatını çıxartmaqla da asan imza əldə etmək olar. Mobil operatorla müvafiq işləri bitirib ASXM-yə (Asan Sertifikat Xidmətləri Mərkəzi) müraciət edərək həmin nömrə üçün 3 illik verilən sertifikatı əldə edilir. Sertifikat alan gün “Asan imza” aktivləşir. Sertifikatın alınması ödənişlidir.

Asan İmza verilərkən 2 pin kod verilir. İlk pin kod girişləri təsdiqləmək üçündür. İkinci pin kod isə əməliyyatları təsdiqləmək üçündür.

Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatına alınması prosesi haqqında daha detallı məlumat Vergilər Nazirliyinin rəsmi saytında  da verilib. Hüquqi şəxsin növündən asılı olaraq qeydiyyatın necə aparılmasına oradan baxa bilərsiniz.

ƏMAS altsistemində işəgötürən və işçi arasında əmək müqaviləsinə dəyişiklik olduqda bütün hallarda elektron əmək müqaviləsinin imzalanması həyata keçirilir. Müqavilənin qüvvəyə minməsi ilə bağlı halları iqtisdaçı ekspert Anar Bayramov şərh edir. 

Əmək Məcəlləsinin 46-cı maddəsinin altıncı hissəsinə əsasən, elektron sənəd formasında bağlanılan əmək müqavilələrində dəyişiklik edildikdə, ilkin əmək müqaviləsi yenidən tərtib olunaraq təsdiq edilir. Bu səbəbdən də əmək müqavilələrinə dəyişiklik olduqda yenidən onlayn əmək müqaviləsi tərtib edilir. Əmək Məcəlləsinin 49-cu maddəsində qeyd edilir ki, əmək müqaviləsinə dəyişiklik tərəflərin gücləndirilmiş elektron imzası ilə imzalandıqda, son imzalanma tarixindən əmək müqaviləsi bağlanılmış və ya ona dəyişiklik edilmiş hesab olunur və hüquqi qüvvəyə minir.

Bir məqama xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Əmək Məcəlləsinin 1 saylı əlavəsində əmək müqaviləsinə dəyişikliyin hüquqi qüvvəyə minməsi üçün iki variant təklif edilir. Belə ki, əmək müqaviləsinin nümunəvi formasının 8.3-cü bəndində qeyd edilir ki, tərəfimizdən razılaşdırılmış dəyişikliklər və əlavələr imzalandığı tarixdən və ya ____ gündən gec olmayaraq qüvvəyə minir və bu Əmək müqaviləsinin tərkib hissəsini təşkil edir.

Bənddən göründüyü kimi, əmək müqaviləsinə dəyişikliklərin hüquqi qüvvəyə minməsi üçün 2 variant var:

– dəyişikliklər və əlavələr imzalandığı tarixdən və ya

– _____ gündən gec olmayaraq.

İkinci variant o halda mümkündür ki, işçi və işəgötürən arasında bağlanan əmək müqaviləsində tutaq ki, 2 sentyabr 2024-cü il tarixdə dəyişiklik edilsə də sənədin hüquqi qüvvəyə minmə tarixi – misal üçün, 15 sentyabr 2024-cü il tarixi olsun.

Əmək müqaviləsinə dəyişikliklə bağlı prosesin necə həyata keçirilməsini misalla izah edək.

Misal 1

İşəgötürən və işçi arasında bağlanan əmək müqaviləsinə edilən dəyişikliyə əsasən, işçi yeni vəzifəyə keçirilir. Bu zaman işəgötürən cari əmək müqaviləsi üzrə dəyişiklik həyata keçirdikdə, hər iki tərəfin imzaladığı tarixdən işçinin yeni vəzifəyə keçirilməsi təsdiqlənir. İşəgötürən dəyişiklik edilmiş elektron əmək müqaviləsini imza üçün işçiyə göndərir. İşçi elektron əmək müqaviləsini elektron imza ilə imzaladıqdan sonra işəgötürən tərəfindən də eyni proses həyata keçirilir. İşəgötürən elektron əmək müqaviləsini imzaladıqdan sonra işçinin yeni vəzifəyə keçməsinin hüquqi qüvvəsi olacaq. Əks halda, işəgötürən tərəfindən işçinin yeni vəzifəyə keçirilməsinin hüquqi əsası olmayacaq.

Bəs əmək müqaviləsinə dəyişiklik öncəki tarixdən qüvvəyə minə bilərmi?

Bəzi hallarda işəgötürən və işçi arasında bağlanan əmək müqaviləsinə dəyişikliklərin öncəki tarixdən hüquqi qüvvəyə minməsinə ehtiyac yaranır.

Misal 2

İşəgötürən 15 noyabr 2024-cü il tarixdə qərar verir ki, 1 noyabr 2024-cü il tarixdən etibarən işçilərin əmək haqları 20 faiz artırılsın. 15 noyabr 2024-cü il tarixdə işəgötürən və işçilər arasında bağlanan əmək müqavilələrinə dəyişiklik edildiyi zaman ƏMAS-da dəyişikliyin qüvvəyə mindiyi tarix 1 noyabr 2024-cü il kimi qeyd ediləcək. Bu səbəbdən elektron əmək müqaviləsinin 15 noyabr 2024-cü il tarixdə imzalanmasına baxmayaraq, əməkhaqqının yeni artımla hesablanması 1 noyabr 2024-cü il tarixdən həyata keçirilə bilər.

Amma yuxarıdakı misalda qeyd etdiyimiz kimi, əmək müqaviləsində dəyişiklik və əlavələr imzalandığı və ya razılaşdırımış müəyyən tarixdən sonra qüvvəyə minməsinə icazə verilir. O səbəbdən də işəgötürənlərə tövsiyə edirik ki, əmək müqaviləsinə dəyişiklik tarixini öncəki tarixlǝrǝ qeyd etməsinlər. Baxmayaraq ki, ƏMAS alstistemində dəyişiklik tarixinin öncəki tarixlərdə qeyd edilməsinə hər hansı məhdudiyyət yoxdur.

Mənbə: vergiler.az

Ölkənin birinci bankı Kapital Bank-ın depozit yerləşdirən müştərilər üçün həyata keçirdiyi stimullaşdırıcı “Depozit lotereyası” davam edir. Şərtlərə əsasən 31 oktyabr 2024-cü il tarixinədək minimum 500 AZN olmaqla istənilən məbləği banka əmanət edən müştərilər lotereyada iştirak etmək şansı əldə edirlər. Lotereya çərçivəsində faizləri müddətin sonunda götürmək şərti ilə 6, 12 və ya 18 ayadək depozit yerləşdirən müştərilər lotereyada qalib olmaq şansı qazanırlar.

Lotereyanın 7 noyabr 2024 tarixində keçiriləcək  final tirajında 60 qalibə maksimum 2000 AZN olmaqla ikiqat faiz ödənişi təqdim olunacaq. Bu isə illik 18%-dək gəlir deməkdir. Bir şanslı müştəri isə 2-ci tirajda 50 000 AZN-ə sahib olacaq.

Qeyd edək ki, filiallarda yerləşdirilən hər əlavə 1000 AZN depozit 10 şans, Birbank mobil tətbiqi üzərindən yerləşdirilən depozitlər isə hər əlavə 1000 AZN üçün 20 şans yaradır.

Ətraflı məlumat üçün: https://kbl.az/dll

Ölkənin birinci bankı olan Kapital Bank PAŞA Holding-ə daxildir və Azərbaycanda ən böyük filial şəbəkəsi, 119 filialı və 53 şöbəsi ilə müştərilərin xidmətindədir. Bankın məhsul və xidmətləri barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün https://kapitalbank.az saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya Bankın müxtəlif sosial şəbəkələrdə olan səhifələrinə müraciət edə bilərsiniz. Nağd pul krediti sifarişi üçün— https://kbl.az/prgtk, Birbank kartı sifarişi üçün — https://kbl.az/prcrc.

Hüquqi şəxsin yaradılması yolları

Hüquqi şəxslər sərəncamla (fərmanla), müvafiq qurumun icazəsi ilə yaxud normativ-təqdimedici qaydada yaradıla bilərlər. Dövlət qurumlarının, dövlətin adından yaratdığı publik hüquqi şəxslər birinci varianta nümunə kimi göstərilə bilər. İctimai, kooperativ təşkilatlar müvafiq dövlət orqanından icazə almaqla yaradılır. Normativ-təqdimedici qaydada yaradılan hüquqi şəxslərin üçüncü şəxslərdən icazə almasına gərək yoxdur.

Əksər mühasiblər öz təcrübəsində daha çox üçüncü variantla rastlaşır. Bu variantda hüquqi şəxsin yaradılması üçün aşağıdakı addımlar atılır:

1. onun təsisçilərinin yığıncağının keçirilməsi;
2. təsis müqaviləsinin hazırlaması;
3. yığıncağın nəticələrinin protokollaşdırılması;
4. təsis qərarın qəbul edilməsi.

Təsis qərarının qəbulu hüquqi şəxsin yaradılması deməkdir. Amma bununla iş bitmir, qeydiyyat üçün sənədlər (məsələn, nizamnamə) hazırlanmalı, hazırlanmalı, qeydiyyat üçün təqdim edilməlidir. Onun hüquqi qabiliyyətli olması üçün dövlət qeydiyyatının olması, dövlət reyestrinə daxil edilmə lazımdır. Əks təqdirdə yaradılan hüquqi şəxs qərarın çap edildiyi kağız üzərində qalaraq heç bir hüquqi əhəmiyyət kəsb etməyəcək, onun mövcudluğunu təsisçilərdən heç kəs bilməyəcək.

Hüquqi şəxsin qeydiyyatına hazırlıq

Dövlət qeydiyyatı prosesindən öncə təsis müqaviləsi ilə bağlı tələbələrə nəzər salaq. Düzdür, praktikada hüquqi şəxsin yaradılması zamanı təsis müqaviləsinin tərtib edilməsi bizə az rast gəlinir, hərçənd təsis müqaviləsi payçılar (səhmdarlar) tərəfindən öncədən tərtib edilməli olan, hüquqi şəxsin ləğvinə qədər qüvvədə qalan müqavilədir. Təsis müqaviləsində:

• hüquqi şəxsin nizamnaməsi;
• onun yaradılması üzrə birgə fəaliyyət mexanizmləri;
• həmin təsisçilərin əmlaklarını hüquqi şəxsə vermə qaydası;
• təsisçilərin hər birinin öhdəlikləri göstərilməlidir.

Hüquqi şəxsin yaradılması prosesində təsis müqaviləsi yazılı formada bağlanır və bütün təsisçilər tərəfindən imzalanır. Təbii ki, hüquqi şəxs tək təsisçi tərəfindən yaradılırsa (təcrübədə buna daha çox rast gəlirik) təsis müqaviləsinə, yaxud hər hansı protokola ehtiyac qalmır.

Hüquqi şəxs yaradarkən ən vacibi əsas məqsədi müəyyən etmək, bu məqsədə uyğun  təşkilati formanı seçməkdir. Əsas məqsədlər müxtəlif ola bilər, məsələn gəlir qazanmaq (kommersiya müəssisəsi),  xeyriyyə, maarifləndirmə (qeyri kommersiya müəssisəsi) və s. Belə ki, hüquqi şəxsin qeydiyyatı, qeydiyyatdan sonrakı addımlar bundan birbaşa asılıdır.

Hüquqi şəxsin dövlət qeydiyyatı üçün təsis müqaviləsi, təsis qərarını hazırlanması ilə yanaşı təsisçilər digər zəruri hazırlıq işləri də görməlidir. Hüquqi şəxsin fəaliyyət göstərəcəyi yeri seçmək, lazım olarsa torpaq sahəsinin əldə edilməsi istiqamətində danışıqlara başlatmaq bu sıradandır. Amma əsas məslə hüquqi şəxsin nizamnaməsinin hazırlanmasıdır. Hüquqi şəxsin nizamnaməsi onun təsis sənədi hesab edilir.

Hüquqi şəxsin nizamnaməsi

Hüquqi şəxsin yaradılması prosesində əsas mərhələlərdən biri olan nizamnamənin müqavilə hesab etmək olarmı? Bir çoxumuz buna bəlkə də “Xeyr” cavabı verəcək. “Niyə?” sualını versək, çox güman ki, “Axı müqavilənin tərəfləri var, müqavilədə öhdəlik olur” kimi cavab eşidəcəyik.

Amma əksər beynəlxalq yanaşmalara görə şirkətin nizamnaməsi müqavilə hesab edilir. Fərq nizamnamənin, bizim bildiyimiz klassik formalı alqı-satqı, podrat,  borc və s. bu kimi müqavilələrdə olduğu kimi, tərəflərin iradələrinin qarşı-qarşıya razılaşdıralması deyil, birgə fəaliyyət istiqamətinə uyğunlaşdırılmasıdır.  Nizamnamə  maraqların üst-üstə düşdüyü, eyni istiqamətli birləşmə müqaviləsidir. Əbəs deyil ki, türkiyə qanunvericiliyində nizamnaməyə “esas sözleşme” deyilir.

Öhdəliyə gəldikdə, nizamnamədə də təsisçilərin nizamnamə kapitalını formlaşdırmaq kimi öhdəlikləri qeyd olunur.

Qanunvericililiyin tələblərinə görə nizamnamə mütləq yazılı formada olmalı, təsisçilərin qərarları ilə təsdiqlənməldir. Bu iki hərəkət şirkətin dövlət qeydiyyatına alınması üçün təqdim edilmiş nizamnamənin müvafiq qurumlar tərəfindən qəbul edilməsi (mətninin qanunun tələblərinə uyğun olduğu halda) üçün kifayətdir.

Bəzi ölkələrdə nizamnamənin notarial qaydada təsdiqlənməsi tələb edilir. Notarial təsdiq edilmiş nizamnamə, əgər təsisçilər daşınmaz əmlakı nizamnamə kapitalı olaraq qoyulması müddəalar bu sənədə daxil ediblərsə, daşınmaz əmlak üzərində hüquqların dövlət qeydiyyatını həyata keçirən əlaqədar quruma təqdim edilir. Bununla da həmin daşınmaz əmlak şirkət yaradılan kimi onun mülkiyyətinə keçir.

Bizim respublikanın qanunvericiliyi hüquqi şəxsin yaradılmasına fərqli yanaşır. Belə ki, təsisçinin nizamnamə payı kimi müəyyən etdiyi, nizamnamə kapitalı olaraq qoymalı olduğu əmlak (məsələn, mənzil sahəsi) nizamnamədə qeyd edilməsindən, ona dəyişikliyin dövlət qeydiyyatına alınmasından asılı olmayaraq, yenidən əlavə müqavilə bağlanmadan hüquqi şəxsə keçə bilmir.

Nizamnamə kapitalının ödənilməsi

Kommersiya hüquqi şəxslərin bir forması olan məhdud məsuliyyətli cəmiyyətlərin (MMC) nizamnamə kapitalı nizamnamə ilə müəyyən edilmiş miqdarda paylara bölünür (Mülkü Məcəllə, maddə 87.1). Belə hüquqi şəxsin yaradılması zamanı hazırlanmış nizamnamədə nizamnamə kapitalının ödənilməsi üçün müddət göstərilə də bilər, göstərilməyə də. Nizamnamədə göstərilən vaxt qanunvericilikdə qeyd edilən müddətə uyğun olmalıdır, yəni 3 aydan çox olmamalıdır.

Əgər nizamnamədə ödənilmə vaxtı göstərilməyibsə MMC dövlət qeydiyyatına alınanadək nizamnamə kapitalını ödəməlidir.

Nizamnamə kapitalının ödənilməsi cəmiyyətin bank hesabı ilə yanaşı onun kassasına da (şirkət təsis edilibsə) ödənilə bilər.

Nizamnamə kapitalına qoyuluşlar və müxabirləşmə nümunələri haqqında buradan əlavə məlumat almaq olar.

Vaxtında ödənilməyən nizamnamə kapitalına görə cərimələr

Qanunvericilikdə hüquqi şəxsin yaradılması zamanı elan edilmiş nizamnamə kapitalının vaxtında ödənilməməsi üçün müəyyən cərimələr nəzərdə tutulub. AR İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 405-1.1.-ci maddəsinə görə MMC Mülki Məcəllədə nizamnamə kapitalının nəzərdə tutulmuş müddətdə tamamilə ödəməzsə, cəmiyyətin vəzifəli şəxslərinə 1000 manat, hüquqi şəxslərə isə 2000 manat məbləğində cərimə tətbiq edilir.

Eyni zamanda, həmin məcəllənin 405-1.2-ci maddəsinə əsasən MMC ödənilmiş nizamnamə kapitalı barədə məlumatı beş iş günü ərzində müvafiq orqana (hazırda bu orqan Dövlət Vergi Xidmətidir) təqdim etməzsə, cəmiyyətin vəzifəli şəxslərinə 500 manat, hüquqi şəxslərə 1000 manat məbləğində cərimə tətbiq edilir.

Nəzərə almaq lazımdır ki, nizamnamə kapitalına edilən dəyişikliyin qüvvəyə minməsinə dair qanunda hər hansı möhlət müddəti müəyyən olunmayıb, odur ki, inzibati xətalara dair ümumi qaydalar tətbiq edilməlidir.  Yəni 3 aydan çox, amma bir ildən az müddət ərzində nizamnamə kapitalını ödəməyən cəmiyyətlərə qeyd edilən cərimələr tətbiq edilə bilər.

Həm də nəzərə almaq lazımdır ki, hüquqi şəxsin yaradılması zamanı elan edilmiş nizamnamə kapitalını qanunvericilikdə müəyyən edilməyən vaxtda ödəməyən məhdud məsuliyyətli şəxsin statusu qeyri-müəyyəndir, bu, hətta cəmiyyətin ləğvi ilə də nəticələnə bilər.