Blog Full

Hüquqi öhdəliklər

Hüquqi öhdəlik (legal obligation) müqavilənin şərtlərindən və ya qanuni tələblərdən irəli gələn öhdəlikdir (bax: 37 №-li MUBS-un (IAS37) 10-cu bəndi). Bu standarta görə “öhdəlik keçmiş hadisələrdən yaranan, ödənməsi iqtisadi səmərələri təcəssüm etdirən resursların müəssisədən xaric olması ilə nəticələnəcəyi gözlənilən müəssisənin cari borcudur.” Müddətindən asılı olaraq borc öhdəlikləri qısamüddətli və uzunmüddətli olmaqla iki növə bölünür. Belə bölgü hüquqi öhdəliklərə də aiddir. 413 saylı “Uzunmüddətli hüquqi öhdəliklər” hesabı müəssisənin uzunmüddətli (12 aydan artıq) hüquqi öhdəliklərin uçotu üçün nəzərdə tutulub. Nümunə kimi, məhkəmə qərarlarından yaranan öhdəlikləri göstərmək olar.

413-cü hesab mühasibat uçotunun hesablar planının 41-ci “Uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” maddəsi üzrə açılan hesablardan biridir.

Uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər

Qiymətləndirilmiş öhdəliklərə ödəniş vaxtı, dəyəri qeyri-müəyyən olan yaxud da ödənilmə ehtimalı aşağı olan öhdəliklər aid edilir. Qiymətləndirilmiş öhdəliklər ehtimaldan yaranır, əsasən hesabat dövrünü əhatə edir. Onlar aşağıdakı şərtlərlə xarakterizə olunur:

• mühasibat uçotu subyekti keçmiş hadisələr nəticəsində yaranan cari öhdəliyə sahib olmalıdır;
• öhdəliyin ödənilməsi üçün iqtisadi səmərələri təzahür etdirən mənbələrin xaric olunmasının tələb ediləcəyi ehtimal olunmalıdır;
• öhdəlik üzrə dəyəri etibarlı qiymətləndirilə bilməlidir.

Uzunmüddətli öhdəliklərə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” vasitəsilə tənzimlənir.

Qaydaların 35.1-ci maddəsi aşağıdakı hesabları əhatə edir:

413 №li “Uzunmüddətli hüquqi öhdəliklər” hesabı

Öhdəlik yaradan hadisənin baş verməsinin səbəbi həm qanunla nəzərdə tutulduğu hallar, həm də təcrübədən irəli gələ bilər. Birinci halda öhdəlik hüquqi hesab olunur.

Beləliklə, müvafiq öhdəliyin əmələ gəlməsi ilə bağlı öhdəlik yaradan hadisə baş verməlidir. Amma bəzən nə obyektin alındığı zaman, nə də istismarı zamanı öhdəliklərin məbləğini dəqiq müəyyən etmək mümkün olmadığından, xərclər təxmin edilən kimi hesablanır və bu məbləğ əsasında illik diskontlaşdırma yolu ilə ehtiyat yaradılır. Ehtiyat məbləği obyekt (ehtiyat) tanındıqca onun dəyərinə əlavə edilir.

Məsələn, neft hasilatı üçün avadanlıq almaqla şirkət müəyyən ərazidə hasilat başa çatdıqdan sonra quyunu istismardan çıxarmağı, sökməyi, qalıqları utilizasiya etməyi və çirklənmiş ərazini təmizləməyi öhdəsinə götürür. Bu, obyektin əldə edilməsi ilə birlikdə hansı məbləğdə ehtiyat vəsaitin saxlanması ilə bağlı öhdəliklərin yaranmasına nümunədir. 37 №-li MUBS baxımından bu cür öhdəliklər hüquqi öhdəliklər adlanır.

413 №-li “Uzunmüddətli hüquqi öhdəliklər” hesabı öhdəlik (passiv) hesabıdır. Bu hesabda mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulmayan hüquqi öhdəlikləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. Hesab üzrə nizamlamalar aşağıdakı qaydada aparılır:

• uzunmüddətli hüquqi öhdəliklər yaradıldıqda, habelə onlar qısamüddətli kimi təsnifləşdirildikdə qeyd edilən qaydaların 35.13.-ci bəndi tətbiq edilir.
• belə öhdəliklər üzrə məzənnə fərqi yarandıqda mühasibat yazılışları qaydalarının 35.14.-cü bəndi ilə nizamlanır.
• uzunmüddətli hüquqi öhdəliklərin yerinə yetirilməsi zamanı görülən işlər və ya göstərilən xidmətlər üzrə müxabirləşmələr həmin qaydaların 35.15-ci, onlara görə hesablanmış əlavə dəyər vergisi ilə bağlı müxabirləşmələr isə 35.16.-cı bənd əsasında verilir.
• uzunmüddətli hüquqi öhdəliklər ilə əlaqədar görülən işlər və göstərilən xidmətlərin üçüncü şəxs tərəfindən ödənilməsi haqqında bəhs olunan qaydaların 35.17.-ci bəndi tətbiq edilir.

Uzunmüddətli öhdəliklər yaradıldıqda müxabirləşmə nümunələri

“A” MMC və “B” MMC arasında anlaşılmazlıq nəticəsində yaranan münaqişənin həlli üçün “A” MMC məhkəməyə müraciət etmişdir. Məhkəmə tərəfindən verilən qərar “A” MMC-nin lehinə olmuşdur və “B” MMC “A” MMC-ə cərimə ödəməlidir. Nəticədə yaranan 5000 manat dəyərindəki hüquqi öhdəliyin 3000 manatı “B” MMC tərəfindən qarşı tərəfin bank hesablaşma hesabına köçürüləcəkdir.

Xəbər verdiyimiz kimi Kapital Bank-ın 50 000 000 ABŞ dolları həcmində olan istiqraz emissiyasının birinci tranşı investorlar tərəfindən yüksək maraqla qarşılanıb. Belə ki, 30 000 000 ABŞ dollar həcmində emissiya olunan istiqrazlara investorlar tərəfindən 35 211 100 ABŞ dolları həcmində sifariş yerləşdirilib.

Qeyd olunan istiqrazların 20 000 000 ABŞ dolları həcmində olan ikinci tranşının abunə yazılışı 29 sentyabr 2024-cü il tarixində başlanılıb.

Kapital Bank-ın dollar istiqrazlarını əldə edən hər kəs gəlirini nə az, nə çox 7% artıra bilər. Maliyyə bazarının bu unikal təklifi müştərilərə aylıq gəlir qazandırır. Qeyd edək ki, istiqrazlar üzrə faiz ödənişləri vergidən azaddır. Eyni zamanda istiqrazların abunə yazılışı ilə bağlı bütün komissiyalar bank tərəfindən ödənilir.

Müştərilər dollar istiqrazlarını 29 okyabr 2024-cü il tarixinədək ən yaxın Kapital Bank filialından əldə edə bilərlər.

Ətraflı məlumat üçün: https://kbl.az/diit

Xatırladaq ki, təklif edilən istiqrazların hər birinin nominal dəyəri 100 dollar, illik faiz dərəcəsi 7%, ödəniş dövrü 30 gündən bir, tədavül müddəti 7 ildir. Sənədsiz, adlı, faizli, təmin edilməmiş istiqrazların yerləşdirmə üzrə anderrayteri “PAŞA Kapital İnvestisiya Şirkəti” QSC-dir.

Ölkənin birinci bankı olan Kapital Bank PAŞA Holding-ə daxildir və Azərbaycanda ən böyük filial şəbəkəsi, 119 filialı və 53 şöbəsi ilə müştərilərin xidmətindədir. Bankın məhsul və xidmətləri barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün https://kapitalbank.az  saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya Bankın müxtəlif sosial şəbəkələrdə olan səhifələrinə müraciət edə bilərsiniz. Nağd pul krediti sifarişi üçün— https://kbl.az/prgtk, Birbank kartı sifarişi üçün — https://kbl.az/prcrc.

Dövlət İmtahan Mərkəzinin (DİM) son məlumatına əsasən, Peşəkar Mühasib Sertifikatı (PMS) imtahanının II mərhələsi üçün planlaşdırılan tarix dəyişdirilib. İmtahanın 22 dekabr 2024-cü il tarixində keçirilməsi nəzərdə tutulsa da, yeni qərara əsasən imtahan bir həftə əvvəl, yəni 15 dekabr 2024-cü il tarixində baş tutacaq.

Namizədlərdən imtahana hazırlıq prosesində bu yeni tarixə uyğunlaşmaları və imtahan cədvəllərinə diqqət yetirmələri tövsiyə olunur.

Mənbə: mks.az

Vergi ödəyicilərinin fəaliyyətləri çoxşaxəli ola bilər. Məsələn, fiziki şəxs sahibkar həm icarə fəaliyyəti, həm də digər fəaliyyətlərlə məşğul ola bilər. Son zamanlar bu kimi kombinə edilmiş əməliyyatlar çoxalıb. Bəs, fiziki şəxslərin icarə fəaliyyətindən əldə etdiyi gəlirlər 200.000 manatı ötərsə, ƏDV ödəyicisi olurmu? Digər fəaliyyətlərdən əldə edilmiş gəlirlər 200.000 manatın hesablanması üçün necə nəzərə alınır? Bu və digər suallarına sərbəst auditor Altay Cəfərov aydınlıq gətirir. 

Məsələlərə tam aydınlıq gətirmək üçün müxtəlif hallara misallar üzərindən nəzər yetirək.

Misal 1

Fiziki şəxs sahibkarın daşınmaz əmlakı vardır və hər ay icarə haqqı kimi icarəyə götürənlərdən 18.000 manat vəsait əldə edir.

Misal 2

Fiziki şəxs sahibkarın daşınmaz əmlakı vardır və hər ay icarə haqqı kimi icarəyə götürənlərdən 18.000 manat vəsait əldə edir. Həmçinin, əhaliyə göstərdiyi xidmətlərdən də aylıq 5.000 manat xidmət haqqı əldə edir.

Misal 3

Fiziki şəxs sahibkarın daşınmaz əmlakı vardır və hər ay icarə haqqı kimi icarəyə götürənlərdən 18.000 manat vəsait əldə edir. Əhaliyə göstərdiyi xidmətlərdən isə aylıq standart olaraq 30.000 manat vəsait əldə edir.

Misal 4

Fiziki şəxs sahibkarın daşınmaz əmlakı vardır və hər ay icarə haqqı kimi icarəyə götürənlərdən 18.000 manat vəsait əldə edir. Sahibkar topdansatış fəaliyyəti ilə məşğuldur və bu fəaliyyətdən ortalama aylıq gəliri 10.000 manatdır.

Hansı hallarda fiziki şəxs sahibkar ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyata alınır?

Birinci misalda fiziki şəxs sahibkar hər ay 18.000 icarə haqqı aldığına görə 12-ci ayda artıq onun son 12 aylıq dövriyyəsi 200.000 manatı ötmüş olur. Bildiyiniz kimi, ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmanın əsas tələblərindən biri son 12 aylıq dövriyyənin 200.000 manatı ötməsidir.

Ancaq birinci misalda fiziki şəxs sahibkar ƏDV ödəyicisi kimi uçota alınmayacaq. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 218.1.-ci maddəsinə əsasən, aşağıda göstərilən şəxslər sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququna malikdir:

• bu Məcəllənin XI fəslinin müddəaları nəzərə alınmaqla, ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmamış və ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatların həcmi 200.000 manat və ondan az olan şəxslər;

Məcəllənin 218.5-ci maddəsində göstərilib ki, aşağıda göstərilən şəxslərin sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququ yoxdur:

• əmlakın icarəyə verilməsindən və royaltidən gəlir əldə edən şəxslər.

Yuxarıdakı maddələrdən aydın olur ki, əmlakını icarəyə verən fiziki şəxslər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilməzlər. Odur ki, əmlakını icarəyə verən fiziki şəxs gəlir vergisi ödəyicisi olacaq və ondan Vergi Məcəlləsinin 124.2.-ci maddəsinə əsasən, ödəmə mənbəyində 14% vergi tutulacaq.

Bəs dövriyyəsi 200.000 manatı ötdüyünə görə ƏDV ödəyicisi olmayacaqmı?

Bunun üçün Məcəllənin 155-ci maddəsinə nəzər yetirməliyik:

Vergi Məcəlləsinin 155.1-ci maddəsinə əsasən, sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən və ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manatdan artıq olan şəxslər, o cümlədən bu Məcəllənin 218.1-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş hüquqdan istifadə etməyən ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər (bu Məcəllənin 218.4.1-ci, 218.4.2-ci və 218.4.3-cü maddələrində göstərilənlər istisna olmaqla) bu Məcəllənin 157.3.1-ci maddəsində göstərilən tarixdən 10 gün ərzində ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata dair ərizə verməyə borcludur.

Məcəllənin 155.1-ci maddəsinə görə ancaq sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən ardıcıl 12 ayın dövriyyəsi 200.000 manatdan çox olduqda ƏDV ödəyicisi kimi uçota alınmaq öhdəliyi yaranır. Bəs fiziki şəxlər üçün əmlakın icarəyə verilməsi sahibkarlıq fəaliyyəti sayılırmı?

Vergi Məcəlləsinin 99.1-ci maddəsinə əsasən, muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən gəlirlər sahibkarlıq və qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlərdən ibarətdir.

Məcəllənin 99.3.3-cü maddəsinə əsasən, əmlakın icarəyə verilməsindən gəlir qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə etdiyi gəlirlər sayılır. Buna görə Məcəllənin 155.1.-ci maddəsinin tələblərinə uyğun gəlmir. Odur ki, fiziki şəxslərin əmlakın icarəsindən əldə etdiyi dövriyyələri ancaq 14% gəlir vergisinə cəlb edilir və ƏDV məqsədləri üçün nəzərə alınmır.

İkinci misalda göstərilən halda da fiziki şəxs ƏDV ödəyicisi olmayacaq. Qeyd etdiyim kimi, ƏDV məqsədləri üçün əmlakın icarəsidən əldə edilən gəlir nəzərə alınmır. Digər sahibkarlıq fəaliyyətindən aylıq gəliri 5.000 manat olduğundan ardıcıl 12 aylıq gəliri 60.000 manat təşkil edəcək:

5000 x 12 = 60000 manat.

Bu məbləğ də 200.000 manatdan aşağıdır.

Üçüncü misalda isə artıq fiziki şəxs ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınacaq. Çünki aylıq gəliri 30.000 manat olduqda 7 aydan sonra gəlir 200.000 manatdan çox olacaq. Bu halda ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınacaq. Belə olduqda fiziki şəxs olan sahibkar əmlak icarəsinə görə ödəmə mənbəyində 14% vergi, digər fəaliyyətinə görə isə 20% gəlir vergisi ödəyəcək. Əlbəttə ki, gəlir vergisinə görə müvafiq güzəştləri olsa istifadə edəcək.

Dördüncü misalda da fiziki şəxs ardıcıl 12 aylıq dövriyyəni gözləyəcəkdir ki, 200.000 manatlıq dövriyyəni ötdükdə ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınsın. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 218.5.9-cu maddəsinə görə, topdansatış fəaliyyəti ilə məşğul olan istənilən şəxs sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilməz. Ona görə də dördüncü misaldakı kimi dövriyyəsi olan fiziki şəxs sahibkar sadələşdirilmiş yox, gəlir vergisi ödəyicisi olur. Aylıq dövriyyəsi 10.000 olduğuna görə 12 aylıq gəliri 120.000 olacaq:

10000 x 12 = 120000 manat.

Bu halda ƏDV məqsədləri üçün uçota alınmaq öhdəliyi olmayacaq.

Mənbə: vergiler.az