Blog Full

Ölkənin ilk rəqəmsal bankı Birbank Yaşıl dünya naminə həmrəylik ilində “Yaşıl depozit” kampaniyasını təqdim edir. Kampaniya çərçivəsində oktyabr ayının sonunadək Birbank tətbiqində depozit yerləşdirən hər kəs qazanc əldə etməklə yanaşı, təbiətə də töhfə vermiş olacaq.

Belə ki, rəqəmsal depoziti seçən 18 yaşına çatan hər bir müştərinin adına bir ağac əkiləcək. Bundan əlavə həmin müştərilərə bu xoş addım üçün elektron sertifikat təqdim ediləcək. Layihə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Naziliyi ilə əməkdaşlıq çərçivəsində həyata keçirilir.

Kampaniyanın həyata keçirilməsində məqsəd təbiəti qorumaq və yaşıl dünya naminə yeni başlanğıclara imza atmaqdır. “Yaşıl depozit”i seçən müştərilər həm rəqəmsal bankçılığın üstünlüklərindən faydalana, həm də gələcək nəsillərə daha yaşıl dünya miras qoya bilərlər.

Xatırladaq ki, kamaniyaya qoşulmaq üçün depozit faizlərini müddətin sonunda almaq şərti ilə ən azı 500 manat olmaqla 6, 12 və 18 aylıq müddətdə depozit yerləşdirmək kifayətdir. Kampaniya 31 oktyabr tarixinədək keçərlidir.

Ətraflı məlumat üçün: https://b-b.az/ydd

Birbank kartı haqqında ətraflı məlumat üçün https://birbank.az saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya kartın Facebook və Instagram səhifəsinə müraciət edə bilərsiniz. Birbank kartını sifariş vermək üçün Birbank tətbiqini yükləyin, “1” yazıb 8196 qısa nömrəsinə SMS göndərin, WhatsApp vasitəsilə (+994 50) 999 81 96 nömrəsinə yazın və ya Birbank mərkəzlərinə müraciət edin.

Tarixə qısa baxış

Təsərrüfat əməliyyatları tarixən fiziki şəxslərin fərdi sahibkarlıq fəaliyyəti nəticəsində meydana çıxsa da, bəşər övladı tarixin inkişaf mərhələlərində onu daha da səmərəli edəcək iqtisadi qaydalar və münasibətlər toplusuna ehtiyac duymuşdur. Nəticədə yeni qurumlar, o cümlədən hüquqi şəxslər ortaya çıxmışdır. Təbii ki, belə bir sual meydana çıxır: “Hüquqi şəxs kimdir?”

Öz tarixi boyu belə qurumlara, onların mülki hüquq qabiliyyətlərinə, eləcə də bütövlükdə hüquqi vəziyyətlərinə müxtəlif, o cümlədən tənqidi yanaşmalar ortaya qoyulub.

Məsələn, ən qədim hüquq sistemi olan Roman-German hüquq sisteminin üstün olduğu cəmiyyətlərdə belə təsisatlara ehtiyac duyulmağa başlayanda, fiziki şəxslərin sahibkarlıq fəaliyyətini asanlıqla şərh edən bu hüquq sisteminin nümayəndələri hüquqi şəxslərə rəy verməkdə çətinlik çəkirdirlər. Buna səbəb kilsə hakimiyyəti , Roma Papalarının təsir imkanları idi. Kilsə ruh və onunla əlaqədar şeylərə dəyər verib, ruhu olmayan şeyləri hüquqi cəhətdən qəbul etmirdi. Bunu biz, xristian kilsəsinin qadınların ruha sahib olub-olmamaları, habelə onların statusu haqqında qaldırdıqları məsələlərdə də görə bilərik. Onlara ruha sahib olan fiziki şəxslərin hüquqi qabiliyyəti aydın idi, hansısa təsisata hüquqla status vermək isə onların ağıllarına sığmırdı.

Hər halda, bu məsələyə nə qədər tənqidi yanaşmalar ortaya atılsa da, müxtəlif nəzəriyyələr vasitəsi ilə hüquqi şəxslərin statusuna müəyyən aydınlıq gətirməyə cəhdlər edilirdi. Görünən odur ki, tarixin inkişaf mərhələlərində müxtəlif yanaşma ortaya qoyan dövlətlər (eləcə də onların varisləri), hazırda bu mövzuda, demək olar ki, vahid fikirdədirlər. Hazırda əsas müzakirələr hüquqi şəxsin hüquqda statusu üzərində deyil, onun bəzi formalarının (məsələn, publik hüquqi şəxslərin) hüquqi vəziyyəti barədə gedir.

“Hüquqi vahid” anlayışı haqqında

“Hüquqi şəxs kimdir?” sualına cavab vermək üçün öncə biz “hüquqi vahid” anlayışına nəzər salmalı, onu başa düşməyə çalışmalıyıq.

Hüquqi vahid fiziki və hüquqi şəxslərə, habelə qanunla müəyyən edilmiş qaydada hüquqlar, vəzifələr daşıyan vahidlərə verilmiş ümumiləşdirilmiş addır. Hüquqi vahidləri iki qrupa ayırmaq olar:

Digər dedikdə:

• filiallar;
• bölmələr;
• idarələr;
• nümayəndəliklər və s. bu kimi qurumlar başa düşülür.

Şəxslərə isə hüquqi və fiziki şəxslər aid edilir. Onlar da öz növbəsində bir neçə qrupa bölünür. Hüquqi vahidin təsnifatı haqqında daha ətraflı məlumatı Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin “Təşkilatı-hüquqi formaların statistik təsnifatı”  adlı rəsmi nəşrindən almaq olar.

Hüquqi şəxs kimdir?

Hüquqi şəxs anlayışı AR Mülki Məcəllənin  43.1-ci maddəsinə əsasən aşağıdakı şərtlərə cavab verən xüsusi yaradılan qurumdur:

• qanuna uyğun olaraq dövlət qeydiyyatına alınıb;
• mülkiyyətində əmlakı var;
• müstəqil balansa malikdir;
• şəxsi öhdəliklərinə öz əmlakı ilə cavabdehdir;
• öz adından əmlak, şəxsi qeyri-əmlak hüquqları əldə etmək, həyata keçirmək hüququ var;
• vəzifələr daşımaq hüququna malikdir;
• məhkəmədə iddiaçı, cavabdeh olmaq hüququ var.

Amma, yuxarıda qeyd edilənlərin heç də hamısı mütləq şərtlər deyil. Mülki Məcəllə həmin maddə ilə bizdə sadəcə təsəvvür formalaşdırmağa çalışır. Buna dəlil olaraq deyə bilərik ki, qurumun bank hesabı, yaxud əmlakı olmaya da bilər. Lakin əmlakı olarsa, yalnız həmin əmlak həddində cavabdehdir, təsisçilərinin əmlakı buraya daxil deyil.

Hüquqi şəxslər:

• fiziki şəxs;
• hüquqi şəxs;
• yaxud, hər ikisi tərəfindən yaradıla bilər.

Hüquqi şəxslərin bir neçə növü var. Onların müəyyən qismi sahibkarlıq fəaliyyətiylə məşğul olur (kommersiya), bir qismi isə yox.

Hüquqi şəxslər dövlət qeydiyyatına alındıqdan sonra mülki hüquqlara sahib olub mülki vəzifələr daşıyırlar. Hər kateqoriya hüquqi şəxs üçün qeydiyyata alınma, qeydiyyatın ləğvi konkret səlahiyyətli qurumda həyata keçirilir.

Beləliklə, biz “Hüquqi şəxs kimdir?” sualına qısa da olmasa, cavab verməyə çalışdıq. Saytımızda onlar haqqında daha çox məlumatları buradan tapa bilərsiniz.

Kreditor borcları (liabilities)

Uzunmüddətli kreditor borclar Hesablar Planının 43-cü maddəsi üzrə açılmış hesablarda uçota alınır. 431 saylı “Malsatan və podratçılar üzrə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı onlardan biridir.

Malsatanlar, podratçılar dedikdə müqavilə (sifariş) əsasında mal-material sərvətləri göndərən, müxtəlif növ işləri yerinə yetirən, xidmətlər göstərən müəssisələr başa düşülür. İnşaat üzrə podratçılar da belə təşkilatlardandır.

Beynəlxalq standartlara uyğun olaraq kreditor borcları maliyyə hesabatlarında aşağıdakı standartların tələblərinə uyğun əks etdirilir:

MUBS (IAS) 39 – “Maliyyə Alətləri: Tanınma və ölçülmə”

MHBS (IFRS) 9 – “Maliyyə Alətləri”;

MHBS (IFRS) 7 – “Maliyyə Alətləri: Məlumatların açıqlanması”.

Malsatan və podratçılar üzrə uzunmüddətli kreditor borcları da maliyyə öhdəlikləri kimi xarakterizə olunur.

“Malsatan və podratçılar üzrə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı tənzimləmələr

431-ci hesab üzrə müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir. Qaydaların 37.1-ci maddəsinə görə uzunmüddətli kreditor borcların uçotu məqsədi ilə aşağıdakı hesablar da açıla bilər:

Öhdəlik (passiv) hesabı  olan 431 №li “Malsatan və podratçılar üzrə uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunmayan əsas fondlar, qeyri-maddi aktivlər və ehtiyatların əldə edilməsi üzrə yaranan kreditor borcları barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Malsatan və podratçılar üzrə uzunmüddətli kreditor borcları yarandıqda yuxarıda qeyd edilən qaydaların 37.2.-ci bəndi, belə öhdəliklə qısamüddətli kimi təsnifləşdirildikdə isə 37.5.-ci bəndi tətbiq edilir.

Malsatan, podratçılar üzrə uzunmüddətli kreditor borclarına görə yaranmış məzənnə fərqi üzrə mühasibat yazılışları yarandıqda həmin qaydaların 37.6.-cı bəndinə uyğun aparılır.

Malsatan, podratçılar üzrə uzunmüddətli kreditor borcları ödənildikdə müxabirləşmələr həmin qaydaların 37.7.-ci bəndilə nizamlanır.

Mallar (iş, xidmət) alındıqda 431 saylı hesab üzrə müxabirləşmə nümunələri

 “A” MMC iyun ayında “B” MMC-dən 35000 manatlıq mal almışdır. Tərəflər arasında bağlanan müqaviləyə əsasən ödənişin cari ildə edilməsi nəzərdə tutulmayıb. Odur ki, “A” MMC-nin ödənişi həyata keçirmək üçün növbəti ilin dekabr ayına qədər vaxtı var.

Alınan mallara görə yaranan uzunmüddətli kreditor borclarının uçotu:

12 aydan uzun müddət keçdikdən sonra ödəniş edildikdə:

Uzunmüddətli kreditor borclar qısamüddətli kreditor borclara aid edildikdə

“A” MMC istehsal fəaliyyətini davam etdirmək üçün malların alışını həyata keçirmək məqsədilə “B” MMC ilə 2 illik müqavilə bağlamışdır. 105000 manat dəyərində mallar yanvar ayında təhvil alınmışdır. Borcun 50000 manatlıq hissəsi cari ildə ödənilmişdir.

Müqaviləyə əsasən uzunmüddətli kreditor borclarının uçotu:

Cari il ərzində ödənilmiş kreditor borcları qısamüddətli kreditor borclar kimi uçota alınaraq silindikdə:

Məzənnə fərqi üzrə uzunmüddətli kreditor borclarının 431 saylı hesabda uçotu 

“A” MMC satdığı məhsulların çeşidlərini artırmaq, fərqli keyfiyyətdə mallar əldə etmək məqsədilə xaricdən malları idxal edir. Malları satan ölkə Rusiya olduğundan malların alış qiyməti dollarla təyin olunmuşdur. Tərəflər arasında bağlanan müqaviləyə əsasən malların qiyməti 26000 dollar təyin olunmuşdur. Müqavilədə nəzərdə tutulan digər şərt isə ödənişi malları təhvil aldıqdan 1 il sonra etmək idi.

Qeyd etmək istəyirik ki, malların ödənişinin həyata keçirildiyi gün valyuta məzənnəsinə əsasən ödənilən pulların miqdarında artma yaxud azalma halları müşahidə oluna bilər.

Alış tarixinə 1 $ = 1.70 ₼

1-ci hal üzrə görürük ki, dolların məzənnəsi aşağı düşüb. Bu o deməkdir ki, müəssisə malların alış anına olan məbləği ilə ödəniş anına olan məbləğ arasındakı fərq qədər satışdankənar gəlir əldə edib.

1 $ = 1.70 ₼  →  26000 × 1.70 = 44200

1 $ = 1.67 ₼  →  26000 × 1.67 = 43420

Müsbət məzənnə fərqi  →  44200 – 43420 = 780

2-ci hal üzrə görürük ki, dolların məzənnəsi qalxıb. Bu o deməkdir ki, müəssisə malların alış anına olan məbləği ilə ödəniş anına olan məbləğ arasındakı fərq qədər zərər əldə edib.

1 $ = 1.70 ₼  →  26000 × 1.70 = 44200

1 $ = 1.72 ₼  →  26000 × 1.72 = 44720

Mənfi məzənnə fərqi  →  44720 – 44200 = 520