Blog Full

Əmək müqaviləsi tərəflərinin qarşılıqlı maddi məsuliyyəti

İşçi və işəgötürənin əmək münasibətlərinin müddətində birinin digərinə ziyan vurması mümkündür. Belə hallar yarandıqda onlar əmək qanunvericiliyinə müvafiq qaydada qarşılıqlı maddi məsuliyyət daşıyırlar. İşəgötürənin və işçinin qarşılıqlı maddi məsuliyyəti AR Əmək Məcəlləsinin VII bölməsinin otuzuncu fəslinin maddələri əsasında müəyyən edilir. İşəgötürən tərəfindən işçiyə vurulan ziyanın həlli qaydaları həmin bölmənin otuz birinci, işçi tərəfindən vurulan ziyanın həlli qaydaları həmin bölmənin otuz ikinci fəslində şərh olunub.

Tərəflərin qarşılıqlı maddi məsuliyyətinin yaranması üçün aşağıdakı şərtlər eyni zamanda olmalıdır:

• ziyanın həqiqətən vurulması aşkar olmalıdır;
• təqsirkarın əməli (hərəkəti yaxud hərəkətsizliyi) qanuna zidd olmalıdır;
• təqsirkar tərəfin qanunazidd əməli ilə bu əməlin nəticəsi arasında səbəbli əlaqə mövcud olmalıdır.

İşçinin maddi məsuliyyəti

Maddi məsuliyyəti işçinin hüquqi məsuliyyətinin bir növü olub Əmək Məcəlləsinə uyğun tənzimlənir və onun əsas məqsədi vurulmuş ziyanın ödənilməsidir. İşçinin işəgötürən qarşısında maddi məsuliyyəti əmək vəzifələrindən və yerinə yetirdiyi işin xarakterindən asılı olaraq iki növə ayrılır:

• məhdud maddi məsuliyyət, yaxud bir aylıq orta əməkhaqqı məbləğinədək maddi məsuliyyət;
• işçinin tam maddi məsuliyyəti.

Tam maddi məsuliyyət zamanı işçi aldığı əməkhaqqının məbləğindən asılı olmayaraq işəgötürənə vurduğu ziyanın bütün məbləğini tam həcmdə ödəməlidir. Bu məsuliyyət növü işçi və işəgötürən arasında bağlanmış maddi məsuliyyət müqaviləsi əsasında yaranır.

İşçinin maddi məsuliyyətə cəlb edilməsi qaydası bütün hallarda Məcəllənin 203-cü maddəsi nəzərə alınmaqla aşağıdakı ardıcıllıqla həyata keçirilir:

• aşkar edilmiş zərərin sənədləşdirilməsi;
• zərərin miqdarını, baş vermə səbəbini müəyyənləşdirmək və işçinin təqsirini qiymətləndirmək;
• işçidən yazılı izahat tələb edilməsi, belə izahat verməkdən yayındığı halda akt tərtib etmək;
• yoxlamanın nəticələrini əks etdirən sənəd tərtib etmək və təqsirkar işçini onunla tanış etmək;
• zərərin məbləğinin işçidən  tutulması barədə əmr vermək;
• işçi dəymiş ziyanı könüllü olaraq ödəmədikdə və orta əməkhaqqı dəymiş ziyanı ödəmək üçün kifayət etmədikdə, məhkəməyə müraciət etmək.

Vurulmuş ziyanın müəyyən edilməsi

İşəgötürən  dəymiş ziyanın ödənilməsi barədə qərar qəbul etməzdən əvvəl onun həqiqi miqdarını, baş vermə səbəblərini və işçinin əməlinin qanunauyğunluğunu müəyyən etmək üçün yoxlama aparmağa borcludur. Belə bir yoxlamanın aparılması üçün müvafiq mütəxəssislərdən ibarət  komissiyanın yaradılması mümkündür.  İşəgötürən zərərin səbəbinin müəyyən edilməsi üçün işçidən yazılı izahat tələb edə bilər. İşçi bu izahatı verməkdən imtina etdikdə, yaxud yayındıqda, müvafiq akt tərtib edilir. Lakin yazılı izahat verməkdən imtina işçini maddi məsuliyyətdən azad etmir. Komissiya (və ya maddi məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında qərar qəbul etməyə məsul şəxs) mühasibat uçotu və digər sənədləri qiymətləndirməli, zərurət yarandıqda inventarlaşdırma aparmalı, hər şeyi düzgün sənədləşdirməli və zərərin səbəblərini başa düşməli, onun həcmini, konkret olub-olmadığını müəyyən etməlidir. Daxili araşdırma başa çatdıqdan sonra komissiya akt tərtib edir, ziyanın vurulması faktı və onun miqdarı yoхlamanın nəticələri əsasında tərtib edilmiş sənədlə təsdiqlənir. İşəgötürən işçini yoxlamanın nəticələri ilə tanış etməyə borcludur.

Maddi məsuliyyət yarandığı halda zərərin məbləği faktiki itkilər əsasında, zərərin baş verdiyi gün ərazidə tətbiq olunan bazar qiymətləri əsasında müəyyən edilməlidir. Bu zaman qanunvericilik iki meyarı əsas götürməklə işəgötürənə vurulmuş ziyanın məbləğini müəyyən edir (ƏM, maddə 202):

• işəgötürənin əsas vəsaitləri hesab edilən əmlakın itirilməsi, korlanması və oğurlanması hallarında isə müvafiq aşınma normaları nəzərə alınmaqla maddi qiymətli əşyaların balans (maya) dəyəri;
• digər hallarda bazar qiymətləri əsas götürülməklə hesablanan faktiki itkilər.

Vurulmuş ziyanın ödənilmə qaydası

İşçi dəymiş zərəri könüllü olaraq  tam və ya qismən ödəmə ilə kompensasiya edə bilər. Bu zaman işçi ödənişlərin həyata keçirilmə dövrülüyü qeyd edilməklə, dəymiş ziyanın könüllü ödənilməsinə dair yazılı öhdəlik verir. Öhdəliyin icrası işəgötürənin razılığı ilə həyata keçirilir və işçi bu yazılı öhdəliyi yerinə yetirməkdən yayınarsa, işəgötürən məhkəməyə iddia qaldırmaq hüququna malikdir. Bundan əlavə, tərəflərin razılığı ilə  işçi dəymiş ziyanın müqabilində müəyyən əmlakı işəgötürənə verə  və yaxud zədələdiyi əmlakı öz vəsaiti hesabına təmir edə bilər. Zərərin ödənilməsi üçün bu prosedur da bütün zəruri şərtlərin göstərilməklə işçinin yazılı öhdəliyində qeyd edilməlidir. Vurulmuş ziyanın ödənilməsi üçün işçiyə onun xahişinə əsasən möhlət verilə bilər.

Maddi məsuliyyət daşıyan işçidən vurulmuş ziyan məbləğinin tutulması həm işəgötürənin əmri, həm də məhkəmə qərarı əsasında həyata keçirilir və bu, bilavasitə zərərin məbləğindən asılıdır. Əgər məbləğ işçinin orta əməkhaqqından çox deyilsə, mübahisəsiz qaydada işəgötürənin əmri ilə tutulur. İşçi ziyanın ödənilməsi barədə işəgötürənin əmri ilə razı deyilsə, o, ərizə ilə işəgötürənə və müəyyən edilmiş qaydada məhkəməyə müraciət edə bilər.

İşəgötürənin müraciətinə əsasən ziyanın məhkəmə qaydasında ödənilməsi aşağıdakı hallarda mümkündür( ƏM maddə 205):

• ziyan işçi tərəfindən tam maddi məsuliyyət daşıdığı hallarda vurulduqda;
• işəgötürənə vurulmuş ziyanın məbləği işçinin orta aylıq əməkhaqqından çoхdursa;
• işçi bu ziyanı könüllü olaraq ödəməkdən imtina edərsə.

İşəgötürən ona maddi ziyanın vurulması məsələləri ilə əlaqədar məhkəməyə ziyanın vurulması aşkar edilən gündən etibarən 1 il müddətində  müraciət edə bilər. Bu müddət üzrlü səbəblərdən ötürülərsə, fərdi əmək mübahisəsinə baхan orqan buraхılmış müddəti bərpa edərək mübahisəni mahiyyəti üzrə həll edə bilər. İşəgötürənin işçinin maddi məsuliyyətə cəlb edilməsi qaydasını pozması məhkəmənin gələcəkdə dəymiş ziyanı ödəməkdən imtina etməsi üçün əsas ola bilər.

Xəbər verdiyimiz kimi, Nazirlər Kabinetinin Qərarına əsasən, “Vergi ödəyicisinin vergi borcunu ödəmə qabiliyyətinin müəyyənləşdirilməsi Qaydası” təsdiq edilib. Qaydanın tələblərini və mövcud dəyişiklikləri maliyyə mütəxəssisi Vüqar Mirheydərov şərh edir.

Vergi Məcəlləsinin 85.1-ci maddəsinə əsasən, vergilərin müəyyən edilmiş ödənilmə müddətinin dəyişdirilməsi Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş qaydada həyata keçirilə bilər. Vergi Məcəlləsinin 85.10-cu maddəsinə əsasən, vergi öhdəliyinin yerinə yetirilməsi müddəti vergi orqanının qərarı ilə, vergi ödəyicisinin seçimindən asılı olaraq, aşağıdakı qaydada uzadıla bilər:

• borcun ödənilməsinə 6 aydan çox olmayan müddətə möhlət verilməsi;
• cari vergi ödəmələri üzrə borcun ödənilməsinə təqvim ili ərzində 6 aydan çox olmayan müddətə möhlət verilməsi;
• vergi öhdəliyinin razılaşdırılmış qrafik əsasında hissə-hissə icrası şərtilə borcun ödənilməsinə 1 ildən çox olmayan müddətə möhlət verilməsi.

Vergi Məcəlləsinin 85.6.2-ci maddəsinə əsasən, vergi borcunu birdəfəyə ödədiyi təqdirdə vergi ödəyicisinin iflasa uğramaq təhlükəsi olduqda və ya vergi ödəyicisinin vergi borcunu birdəfəyə ödəmə qabiliyyəti olmadıqda vergi öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi müddətləri müəyyən edilmiş müddətdən daha gec müddətə dəyişdirilə bilər. Həmçinin, vergi ödəyicisinin vergi borcunu ödəmə qabiliyyətinin müəyyənləşdirilməsi qaydası müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən müəyyən edilir.

Nazirlər Kabinetinin 3 sentyabr 2024-cü il tarixli 381 saylı Qərarı ilə məhz vergi ödəyicisinin vergi borcunu ödəmə qabiliyyətinin müəyyənləşdirilməsini tənzimləyən Qaydalar təsdiq edilib. Bu Qaydaların 2.4-cü bəndinə əsasən, vergi ödəyicisinin orta aylıq gəliri və orta aylıq xərci müəyyənləşdirilib onların fərqinin üzərinə vergi ödəyicisinin xəzinəsində, milli və xarici valyutada cari və ya digər hesablarında vəsaitlərin qalığı gəlinməklə vergi ödəyicisinin vergi borclarının ödənilməsi məqsədləri üçün sərbəst vəsait müəyyənləşdirilməlidir. Vergi ödəyicisinin vergi borcu həmin sərbəst vəsaitin 1,3 mislindən artıq olduqda bu hal vergi ödəyicisinin vergi borcunu birdəfəyə ödəmə qabiliyyətinin olmaması kimi qiymətləndiriləcək.

Sərbəst vəsaitin hesablanması üçün istifadə olunan orta aylıq gəlir və orta aylıq xərclər Qaydaların 2.1.1-ci və 2.1.4-cü bəndələrinə əsasən aşağıdakı qaydada hesablanır:

• gəlir (mənfəət) vergisi ödəyicisinin əvvəlki hesabat ili üzrə seçdiyi uçot metoduna uyğun olaraq təqdim etdiyi və kameral vergi yoxlaması keçirilmiş gəlir (mənfəət) vergisi bəyannaməsi üzrə ümumi gəlirlər və cəmi xərclər (amortizasiya xərcləri istisna olmaqla) kimi əks olunan məbləğlər 12-yə (vergi ödəyicisi əvvəlki hesabat ilində tam fəaliyyət göstərmədiyi halda fəaliyyət göstərdiyi ayların sayına) bölünməklə orta aylıq gəlir və xərcləri müəyyənləşdirilir;
• sadələşdirilmiş vergi ödəyicisinin əvvəlki hesabat rübü üzrə təqdim etdiyi və kameral vergi yoxlaması keçirilmiş sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsinə əsasən satışdankənar gəlirlər də daxil olmaqla təqdim edilmiş mallara (işlərə, xidmətə) görə əldə edilmiş hasilatın həcmi və vergi ödəyicisinin təqdim etdiyi xərc sənədləri əsasında müəyyən edilmiş xərcləri 3-ə (vergi ödəyicisi əvvəlki hesabat rübündə tam fəaliyyət göstərmədiyi halda fəaliyyət göstərdiyi ayların sayına) bölünməklə orta aylıq gəlir və xərcləri müəyyənləşdirilir;
• hesabat dövründə yeni fəaliyyətə başlayan vergi ödəyicisinin orta aylıq gəlir və xərcləri faktiki fəaliyyət göstəricilərinə (vergi ödəyicisi müraciətinə faktiki fəaliyyət göstəricilərini əks etdirən arayışı müvafiq bəyannamə (gəlir, mənfəət və ya sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsi) formasında tərtib etməklə və sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi üzrə vergi ödəyicisinin təqdim etdiyi xərc sənədlərini əlavə etməklə təqdim etməlidir) əsasən hesablanmaqla fəaliyyət göstərdiyi ayların sayına bölünərək orta aylıq gəlir və xərcləri müəyyənləşdirilir;
• hesabat dövründə yeni fəaliyyətə başlayan vergi ödəyicisinin gəlir və xərclərinin, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisinin xərclərinin doğruluğunun dəqiqləşdirilməsi məqsədilə vergi orqanında olan məlumat mənbələrindən (elektron qaimə-faktura, elektron alış aktı, nəzarət-kassa aparatı çekləri, bank hesablarındakı vəsaitlər, o cümlədən bank hesablarındakı vəsaitlərin hərəkəti və idxal-ixrac əməliyyatları barədə rəsmi məlumatlar və s.) istifadə olunur.

Mənbə: vergiler.az

Ümidsiz borc nədir?

Silinmiş ümidsiz borclar gəlirdən çıxılan xərclər kimi xarakterizə edilə bilər. Borcun ümidsiz silinməsi haqqında “Ümidsiz borclar silinərkən ƏDV hesablanamsı” adlı məqalədən ətraflı məlumat almaq olar.

Nəzərə almaq lazımdır ki, borcun ümidsiz hesab olunması, habelə ümidsiz kimi silinməsi vergi ödəyicisinin şəxsi mülahizəsi əsasında həyata keçirilmir, bunun üçün əsas olmalıdır. Belə hallarda müqavilənin şərtləri, Mülki Məcəllədə müəyyən olunmuş iddia müddəti, öhdəliklərin icrası, tələb hüququ və s. digər şərtlər nəzərə alınmalıdır. Bu Məcəllədə iddia müddətləri ilə bağlı tələblər aşağıda verilib.

Qeyd edək ki, əgər müqavilədə  daha aşağı yaxud yuxarı müddət nəzərdə tutulubsa, iddia həmin müddət ərzində irəli sürülə bilər. Bu o demək deməkdir ki, baxmayaraq ki,  Məcəllədə iddia müddəti, məsələn, 3 il nəzərdə tutulub, müqaviləyə görə bu dəyişə bilər. Odur ki, ilk növbədə müqaviləyə, daha sonra isə Məcəllənin 373-cü maddəsinin müəyyən etdiyi müddətlərə baxılmaq lazımdır.

Başqa hal da ola bilər: iddia müddəti bitməyib, lakin borc ümidsiz hesab edilə bilər. Məsələn, sizin debitor, debitor borcun yarandığı tarixidən bir il sonra müflis elan edilsin, yaxud məhkəmə hər hansı başqa səbəbdən ləğvi barədə qərar versin. Bu da həmin debitor borca ümidsiz borc kimi baxmağa əsas verir.

Öhdəliklərin xitamı üzrə müddətlər MM-in 551-ci maddəsi əsasında müəyyən edilir.  Məcəllədə iddia müddəti bəzi tələblər üzrə 5, bəziləri üzrə 10 il müəyyən edilib. Amma, nəzərə alın ki, xüsusi hallar üçün fərqli qanunvericilik aktlarında da iddia müddətləri verilə bilər. Odur ki, vergi orqanın vəzifəli şəxslərinin ümidsiz borc kimi mühasibat uçotunda qeyd alınaraq  gəlirdən çıxılan xərclərə görə məhkəmə qərarını tələb edilməsi anlaşılandır. Vergi əməkdaşlarının hər bir halı ayrıca bilməsi, borcun ümidsiz kimi qiymətləndirilməsi qərarını verməsi çətindir.

Ümidsiz borcların gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilməsi

VM-in 111-ci maddəsinə görə ümidsiz borc silinərkən, onu gəlirdən çıxılan xərclərə aid etmək üçün aşağıdakı 3 şərt yerinə yetməlidir.

Qeyd edilən tələblərdən birinciyə əsaslanıb deyə  bilərik ki,  silinmiş ümidsiz borcun gəlirdən çıxılması üçün, o daha əvvəl gəlir kimi tanınmalıdır, yəni  vergi ödəyicisinin gəlirinin, habelə xərcinin uçotu hesablama metodu ilə aparılmalıdır. Çünki yalnız bu metodda daxil olmamış pulu gəlir kimi tanımaq mümkündür.

Bəzən sual verilir: “Ümidsiz debitor borcu xərc kimi siləndə ƏDV hissəsini nə etməliyik?” Bu belə cavablandıra bilərik ki, əgər vaxtı ilə həmin debitor borca görə ƏDV hesablanıbmışdırsa, belə ƏDV müvafiq bəyannamədə azaldılan dövriyyə yerində göstərilməli və büdcədən qaytarılmalıdır.

ƏDV ilə bağlı digər məqam aşağıdakı nümunədə şərh edilib.

Nümunə 2: VM-in 166.1.3-cü maddəsinə görə iddia müddətinin bitməsi ƏDV məqsədləri üçün vergi tutulan əməliyyatın vaxtını müəyyən edir. Burada mübahisə yoxdur. Məcəllənin 166.1.3-cü maddəsində yer almış bu müddəada borcun ümidsiz olması barədə hər hansı tələb yoxdur.

Gəlin ümidsiz borc məbləği yarandıqda mənfəətin hesablanmasını başqa nümunədə şərh edək.

Nümunə 3: Rezident müəssisə malların təqdim edilməsi, işlərin görülməsi və xidmətlərin göstərilməsindən əldə etdiyi 43000 manat gəlirini əvvəllər sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə edilən ümumi gəlirinə daxil etmişdir. Vergi ödəyicisinin bu gəliri ilə əlaqədar 10200 manat ümidsiz borc məbləği yaranmışdır. Bu vergi ödəyicisinin həmin il üçün ümumi gəliri 110000, gəlirdən çıxılmasına yol verilən xərcləri isə 57000 manat olarsa, dövlət büdcəsinə ödəniləcək mənfəət vergisinin məbləği nə qədər olar? (Vergi ödəyicisi gəlirinin və xərcinin uçotunu aparan mikro sahibkardır)

Bu halda vergi ödəyicisinin dövlət büdcəsinə ödəniləcək mənfəət vergisinin məbləği aşağıdakı kimi hesablanır:

1) 110000 – (57000 + 10200) = 42800 manat

2) 42800 * 5% = 2140 manat.

Bilmək lazımdır ki, ümidsiz borcların heç də hamısının gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilmir. Ümidsiz borclar aşağıdakı səbəblərdən də yarana bilər:

• vaxtı ilə verilmiş borcların geri alına bilməməsi;
• vurulmuş zərərin əvəzinin alınmaması;
• cərimə məbləğinin alınmaması və s.

Nəzərə almaq lazımdır ki, gəlirdən çıxılmaya o vaxt yol verilir ki, gəlirə daxil edilmiş debitor borclar yalnız təqdim edilmiş mallar, görülmüş işlər, göstərilmiş işlərə görə yaranmış olsun.

Nümunə 4: “Abc” MMC ilə “Bcd” MMC arasında birgə əməkdaşlıq, daha dəqiq desək alqı-satqı müqaviləsi bağlanılır. Müqaviləyə əsasən “AAA” MMC qarşı tərəfə 8000 manatlıq tibbi ləvazimatlar təqdim edir. “Bcd” MMC müqaviləyə əsasən təhvil təslimdən sonra 1 ay ərzində malların dəyərini ödəməlidir. “Bcd” MMC müqavilə şərtinə əməl etmir, amma ödəyəcəyini bildirir. “Abc” MMC bu halla bağlı məhkəmədə iddia qaldırmır. Malların təqdim edildiyi hesabat ilində, həmin əməliyyat hesablama metoduna uyğun gəlirə daxil edilir. İddia müddəti bitməsinə bir qədər qalmış, hal məhkəmə qaydasında mübahisələndirilir, “Bcd” MMC-nin müflis olma prosesinə başladılır. “Abc” MMC əvvəl gəlirə daxil etdiyi məbləği ümidsiz borc kimi mühasibat uçotunda silir.

Kredit təşkilatlarının müvafiq qanunvericilik aktları əsasında yaratdıqları xüsusi ehtiyatlara aid məbləğlər, vergitutma məqsədləri üçün Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyən edilmiş qaydada gəlirdən çıxılan xərclər kimi qiymətləndirilə bilər. Belə çıxılmalar haqqında buradan daha geniş məlumat almaq olar.

Silinmiş məbləğ nə vaxt gəlirə aid edilə bilər?

Əvvəllər gəlirdən çıxılmış xərc, zərər və ya şübhəli borc ödənilirsə, əldə edilən məbləğ onların ödənildiyi vaxtda gəlir sayılır.

Nümunə 5: “A” firmasının 2017-ci ildə göstərdiyi audit xidmətinə görə qarşı tərəfdən 15000 manat ödəniş almaq hüququ formalaşır. Qarşı tərəf həmin il yalnız 5000 manat ödəniş edir. Geridə qalan məbləğ zamanla ümidsiz borc çevrilir, iddia müddəti də bitəndən sonra “A” firması ümidsiz borc kimi həmin məbləği silir. 2017-ci ildə müəssisə uçotunu hesablama metodu ilə aparırdı və sözügedən məbləği gəlirinə daxil etmişdi. Ümidsiz borc olduqda isə xərcə salır. 2022-ci ildə həmin məbləğ tam şəkildə qarşı tərəfdən alınır və əvvəllər xərcə salınmış bu məbləğ gəlirə təkrar daxil edilir.