Blog Full

Maya dəyərinə təsir edən amillər

Sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri üçün malların uçotu digər vergi növlərində aparılan uçotla oxşar olsa da, müəyyən fərqlər var. Maya dəyərinin formalaşmasına təsir edən bu fərqlər əsas etibarilə sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərinin ƏDV ödəyicilərindən mal alan zaman yaranır. Belə ki, sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri ƏDV ödəyicisi deyil (Vergi Məcəlləsi, maddə 219.5), odur ki, malları alarkən ödədikləri ƏDV-ni əvəzləşdirə bilmirlər. Nəticədə ödənilmiş ƏDV satılmış malların maya dəyərinə daxil edilir. Nəticədə sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərində ƏDV ödəyicilərindən fərqli olaraq, eyni müəssisədən alınmış malların maya dəyəri yüksək olacaq. Sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri nəzərə almalıdırlar ki, vergitutma məqsədi üçün aktivlərin dəyərinə  aşağıdakıları aid edir:

• onların gətirilməsinə, alınmasına, tikilməsinə, istehsalına, quraşdırılmasına, qurulmasına çəkilən xərcləri;
• vergi ödəyicisinin gəlirlərdən çıxılmağa hüququ olduğu xərcləri;
• aktivlərin dəyərininin artmasında iştirak edən digər xərclər.

Sonuncu xərclərin tərkibində əsas vəsaitlərin (vəsaitin) yenidən qiymətləndirilməsi nəticəsində əmələ gələn fərq (yenidən qiymətləndirilmədən sonra əmələ gələn müsbət fərq) istisnadır.

Həmçinin, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi:

• özünün satmaq;
• istehsalda istifadə etmək;
• bu qəbil işlərdə istifadə üçün saxladığı malları əmtəə-material ehtiyatı kimi uçotda göstərməlidir.

Uçot üçün dəyər olaraq isə malın, materialın ilkin dəyəri, məsələn alınmışdırsa alış dəyəri, istehsal edilmişdirsə hazır məhsula çevrilərkən formalaşan dəyər götürülür. Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi həmin malların saxlanması, daşınmasına çəkilən xərcləri onların dəyərinə əlavə etməlidir. Uçot zamanı ola bilər ki, hər hansı mallar köhnəlsin, dəbdən düşsün yaxud müəyyən səbəblərdən öz ilkin dəyərindən aşağı qiymətə satıla biləcək hala gəlsin. Həmin mallar real satıla biləcəkləri qiymətlə uçotda göstərilə bilər.

Mühasibatın olmaması maliyyə itkiləridir. Biz sizin vəsaitləri qoruyarıq!

Uçot zamanı tətbiq edilən qiymətləndirmə metodları

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi malların uçotunu hər bir mal üzrə ayrı ayrılıqda aparmasa, orta maya dəyəri ilə qiymətləndirmədən, yəni orta xərc metodundan (AVCO – Average Cost Method-un qısaldılmış forması) istifadə edərək əmtəə-material ehtiyatlarının uçotunu apara bilər.

AVCO – orta dəyər metodu hazır məhsulların maya dəyərini müəyyən etməyin ən geniş yayılmış üsullarından biridir. Bu metodun əsas üstünlüyü, hətta, qeyri-sabit iqtisadiyyatda belə ehtiyatları adekvat qiymətləndirməyə imkan verməsidir. Metodun mahiyyəti məhsulun orta dəyər vahidində ifadəsidir.

Xatırladaq ki, orta maya dəyəri metodu mühasibat uçotu dövrü aparıldığı hallarda dəyərin hesablanması üsuludur. Mühasibat uçotu davamlı aparılırsa, hər mədaxil və ya məsrəfdən sonra yenidən hesablama aparılır.

Bir sıra sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri malların idxalı zamanı maya dəyərinin hesablanmasında gömrük orqanı tərəfindən müəyyən edilmiş statistik dəyərdən istifadə edir. Lakin, bu tamamilə yanlışdır, malların maya dəyərinin əksər hallarda şişirdilməsi, nəticədə isə maya dəyəri xərcinin çox, mənfəətin isə az göstərilməsi ilə nəticələnir.

Düzdür, sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri vergi hesablayan zaman gəlirdən xərcləri çıxmırlar, onlarda vergitutma üçün mənfəət anlayışı yoxdur. Amma,  istənilən halda bu doğru deyil, çünki, gələcəkdə həmin sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi keçmiş tarixə ƏDV qeydiyyatına durarsa, bu onda ciddi çətinliklər yarada bilər.

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərinin mühasibatlığını aparan gənc mühasiblər bilməlidirlər ki, vergi uçotu baxımından mühasibatlığın mövcud LİFO, FİFO, AVCO metodlarından yalnız son ikisindən istifadə edilə bilər.

Nazirlər Kabinetinin Qərarına əsasən, “Vergi ödəyicisinin digər vergi ödəyicilərinin vergi orqanında olan məlumatlarına çıxış əldə etməsi Qaydaları” təsdiq edilib.

Qaydalar Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin 15.1.15-4-cü maddəsinə əsasən hazırlanıb və təsərrüfat əməliyyatları aparılan zaman vergi ödəyicisi tərəfindən malları (işləri, xidmətləri) ona təqdim edən digər vergi ödəyicilərinin vergi orqanında olan məlumatlarına çıxış əldə etməsi qaydasını, təqdim edilən məlumatların dairəsi və hədlərini, habelə məlumatların təqdim edilməsi üzrə verilən sorğuların uçotunun aparılması qaydasını müəyyən edir.

Qaydalarda istifadə olunan anlayışlar Vergi Məcəlləsində və digər normativ hüquqi aktlarda nəzərdə tutulmuş mənaları ifadə edir.

Məlumatlar dövlət hakimiyyəti orqanları, yerli özünüidarəetmə orqanları və büdcə təşkilatları istisna olmaqla yalnız sorğulanan və vergi ödəyicisi kimi uçota alınmış şəxslər üzrə təqdim edilir.

Qərara tam şəkildə nəzər yetirin: Vergi ödəyicisinin digər vergi ödəyicilərinin vergi orqanında olan məlumatlarına çıxış əldə etməsi Qaydaları

Mənbə: vergiler.az

Vergi Məcəlləsinin 142.1-ci maddəsinə əsasən, aktivlərin təqdim olunmasından əldə edilən gəlir – aktivlərin təqdim edilməsindən daxilolmalar və aktivlərin Vergi Məcəlləsinin 143-cü maddəsinə uyğun olaraq müəyyənləşdirilən dəyəri arasındakı müsbət fərq deməkdir. Aktivlərini əvəzsiz əsasla və ya güzəştli qiymətlə təqdim edən şəxsin gəliri bu qayda ilə təqdim edilən aktivin bazar qiyməti və onun Vergi Məcəlləsinin 143-cü maddəsinə uyğun olaraq müəyyənləşdirilən dəyəri arasındakı fərqdən ibarətdir.

Bəs bu zaman hesablamalar necə aparılır? Bu suala iqtisadçı ekspert İsmayıl Bağırov aydınlıq gətirir.

Misal 1

Müəssisə balans üzrə qalıq dəyəri 30.000 manat olan avadanlığını 35.000 manata (ƏDV-siz) satıb. Bu halda aktivlərin əldə edilməsindən gəlir aşağıdakı kimi olacaq:

35.000 – 30.000 = 5.000 manat.

Misal 2

Balans üzrə qalıq dəyəri 35.000 manat olan avadanlığını A müəssisəsi əvəzsiz əsasla B müəssisəsinə verib. Avadanlığın bazar qiyməti 40.000 manatdır. Burada iki halı nəzərdən keçirək:

1-ci hal: A müəssisəsi mənfəət vergisi ödəyicisidir. Bu halda 5.000 manat müəssisənin mənfəəti hesab olunur və mənfəət vergisi hesablanarkən nəzərə alınır:

40.000 – 35000 = 5000 manat.

Müəssisə eyni zamanda ƏDV ödəyicisidirsə, Vergi Məcəlləsinin 159.4-cü maddəsinə əsasən, büdcəyə 7.200 manat ƏDV ödəməlidir:

40.000 x 18% = 7.200 manat.

2-ci hal: A müəssisəsi sadələşdirilmiş verginin ödəyicisidir. Vergi Məcəlləsinin 219.1-ci maddəsinə əsasən, hesabat dövrü ərzində vergi ödəyicisi tərəfindən (Vergi Məcəlləsini 218.4-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş vergi ödəyiciləri istisna olmaqla) təqdim edilmiş mallara (işlərə, xidmətlərə) və əmlaka görə əldə edilmiş ümumi hasilatın, habelə satışdankənar gəlirlərin (ödəmə mənbəyində vergi tutulmuş gəlirlər istisna edilməklə) həcmi vergitutma obyektidir. Bu halda, aktiv əvəzsiz əsasla təqdim edildiyindən hasilat olmadığı üçün sadələşdirilmiş vergitutma obyekti də yaranmır.

Aktivi əvəzsiz əsasla əldə edən B müəssisəsində isə aktivin dəyəri, Vergi Məcəlləsinin 13.2.12-maddəsinə əsasən, satışdankənar gəlir hesab olunur və hansı sistem üzrə vergi ödəyicisi olmasından asılı olmayaraq, mənfəət və ya sadələşdirilmiş vergiyə cəlb edilir.

Vergi Məcəlləsinin 142.2-ci maddəsində göstərilib ki, aktivlərin təqdim olunmasından yaranan zərər – aktivlərin təqdim edilməsindən daxilolmalar və həmin aktivlərin Vergi Məcəlləsinin 143-cü maddəsinə müvafiq surətdə müəyyənləşdirilən dəyəri arasındakı fərqdən ibarətdir.

Misal 3

Balans üzrə qalıq dəyəri 3.000 manat olan istifadəyə yararsız avadanlığı müəssisə 2.000 manata (ƏDV-siz) satıb. Beləliklə, aktivlərin təqdim edilməsindən yaranan zərər 1.000 manat təşkil edib:

2.000 – 3.000 = -1.000 manat.

Mənbə: vergiler.az