Blog Full

Kapitalın əsas tərkib hissələri

Mühasibat uçotu subyektləri “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına  əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-na əsasən maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatı (balans hesabatını) tərtib edərkən kapitalın tərkibini aşağıdakı maddələr üzrə əks etdirməlidirlər (Qaydalar/Əlavə1):

• “Ödənilmiş nominal (nizamnamə) kapital”;
• “Emissiya gəliri”;
• “Kapital ehtiyatları”;
• “Bölüşdürülməmiş mənfəət (ödənilməmiş zərər)”.
• “Geri alınmış kapital (səhmlər)”;

Mühasibat uçotunun hesablar planında bu maddələrin uçot məlumatları 3 saylı “Kapital” bölməsi açılmış hesablarda aparılır.

Geri alınmış kapital (səhmlər)

Şirkətin bazar dəyəri onun bazara çıxarılan səhmlərinin ümumi bazar dəyəridir. Şirkətin səhmlərinin satışından gəlir əldə etmək niyyətində olan sehmdar üçün bu qiymətləndirmədə ən mühüm amildir.

Şirkətin səhmdar dəyərini artırmaq üçün sehmdar cəmiyyətlər öz sehmlərini geri ala bilərlər. Nizamnamə kapitalını formalaşmasında səhmlər mühüm rol oynayır. Onların geri alınması “Səhmdar cəmiyyəti haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun 18.4 maddəsində təsbit olunub: “Cəmiyyət öz səhmlərini yenidən satmaq, işçiləri arasında satmaq, yaxud dövriyyədən çıxarmaq məqsədi ilə onları geri satın ala bilər. Geri alınmış səhmlər bir il ərzində satılmalıdır. “

Geri alınmış kapital (səhmlər) üzrə uçot məlumatları hesablar planının  321 nömrəli hesabı üzrə qeydə alınır.

Səhmlərin geri alınmasından sonra sərbəst dövriyyədə olan səhmlərin sayı azaldığından, dövriyyədə olan sehm üzrə mənfəət artır və bu da səhm qiymətinin artmasına səbəb olur.

Mühasibat yazılışına nümunə

Qeyd etdiyimiz kimi, geri alınmış səhm kapitalı bir il ərzində satılmalıdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, bu müddət ərzində mənfəətin bölüşdürülməsində həmin səhmlər nəzərə alınmır.

Səhmdar cəmiyyət geri alınmış səhmlərlə nə edir, onları yenidən satır yoxsa tamamilə ləğv edir? Nizamnamə fondunun azaldılması məqsədi ilə geri alınmış səhmlər  qanunvericiliyin tələbləri nəzərə  alınmaqla ləğv edilə bilər.

Əgər səhmlər ləğv edilməyəcəksə, deməli nizamnamə kapitalına dəymək lazım deyil, nizamnamə kapitalı olduğu kimi qalacaqdır. Geri alınmış kapital (səhmlər) üçün  onların faktiki sahibinə ödəniş etmək lazımdır. Aşağıdakı nümunəyə baxaq:

Göründüyü kimi, əvvəllər əldə edilmiş emissiya gəlirlərinə geri yazılış verilir.

Səhmlərin geri alınması səbəbləri

Şirkət öz səhmlərini bir sıra səbəblərdən geri ala bilər:

• şirkətin sehmdarlarla bölüşə biləcəyi pul vəsaiti ver, lakin dividend ödəmək əvəzinə səhmləri geri almaqla bölüşdürməyi seçir. Yəni, sehmdarlar dividendlər deyil, səhm qiymətlərinin artması şəklində kapital gəliri alırlar. Belə əvəzetmə dividend ödənişinə və kapital artımına fərqli vergi dərəcələri tətbiq edildikdə baş verir;
• şirkət kapital strukturunun mülkiyyət hissəsinin çox olduğu qənaətinə gəlir. O, əlavə borc vəsaitləri cəlb edir və səhmləri geri alır. Borc kapitalının dəyəri kapitalın dəyərindən aşağı olduğundan, kapital strukturunda borcun payının optimal səviyyəyə yüksəldilməsi kapitalın orta çəki dəyərinin (WACC) azalmasına səbəb olur. Şirkətin kapitalın orta çəkili dəyəri nə qədər aşağı olarsa, şirkətin dəyəri də bir o qədər yüksək olar;
• buraxılmış opsionları öz işçiləri üçün realizə etmək məqsədi ilə.

Səhmlərin geri alınmasının üstünlükləri

Geri alınmış kapital (səhmlər) üzrə əməliyyatlar şirkətlərə aşağıdakı üstünlükləri verir:

• səhmlərin geri alınmasının elanı sehmdarlar tərəfindən müsbət siqnal kimi qəbul edilir, çünki bu səhmlərin qiymətinin artmasına səbəb olur.
• səhmlərinin geri alınması şirkətin kapital strukturunu dəyişir, onun optimal səviyyəsini təmin edir.
• şirkətlər işçilərinin opsionlarını həyata keçirmək üçün öz səhmlərini geri almaqla yeni səhmlər buraxmaq zərurətindən qaçır və beləliklə, mənfəətin azalmasının qarşısını alır.

Geri alınmış kapital (səhmlər) üzrə əməliyyatların 321 saylı eyni adlı hesabda mühasibat uçotu haqqında burdan oxuya bilərsiniz.

Bu məqalədə emissiya haqqında ümumi anlayış verilir, qiymətli kağızların emissiyası, səhmlərdən emissiya gəliri və onun mühasibat uçotu qaydaları şərh edilir.

Emissiya və onun növləri

“Emissiya” sözü latın mənşəlidir (emissio “buraxmaq” kimi tərcümə olunur). İqtisadi terminologiyada emissiya – bir qayda olaraq müxtəlif pul vəsaitlərinin dövriyyəyə buraxılması kimi başa düşülür, məsələn:

• qiymətli kağızlar emissiyası;
• pul emissiyası;
• kredit emissiyası;
• bank kartı emissiyası.

Bunu dövlət, kommersiya bankları, hüquqi şəxslər, dövlət orqanları və yerli özünüidarəetmə orqanları həyata keçirə bilər. Onlar emitent adlanır.

Qiymətli kağızların emissiyası. Hüquqi şəxslər tərəfindən səhmlərin, istiqrazların və digər qiymətli kağızların buraxılması investorlardan vəsait cəlb etmək məqsədi ilə həyata keçirilir və müvafiq qanunvericilik aktı ilə tənzimlənir. Səhmlərin buraxılışı zamanı emissiya gəliri səhmlərin emitent tərəfindən müəyyən edilmiş qiymətli kağızın nominal dəyəri ilə investorların qiymətli kağızı alacağı faktiki qiymət arasındakı fərqdir.

Pul emissiyasını ancaq dövlət, daha dəqiq desək, ölkənin Mərkəzi Bankı həyata keçirir. Nağd və nağdsız pulların emissiyası və dövriyyəsinin təşkili Mərkəzi Bankın əsas funksiyalarından biridir.

Kredit emissiyası ölkənin pul kütləsini bankın ondan kredit götürmüş müştərilər üçün yeni hesabları yaratmaqla artırmasıdır.

Bank kartı emissiyası banklar tərəfindən həyata keçirilir. Kartlar həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq ödəniş sistemlərində istifadə üçün buraxıla bilər. Bank kartlarının emissiyası pul kütləsini artırmır, çünki onlar ödəniş vasitəsi kimi xidmət edir və sahibləri üçün bank hesablarında yerləşdirilmiş vəsaitlərə çıxış imkanı verir.

Qiymətli kağızların emissiyası

Pul vəsaitlərinin ekvivalenti olan qiymətli kağızlar üzrə emissiya səhmlərin yaxud istiqrazların buraxılışıdır. Bunu dövlət və kommersiya müəssisələri edə bilər. Şirkətlərdə emissiya qərarı adətən direktorlar şurası tərəfindən verilir.

Biznes sahibləri nizamnamə kapitalını formalaşdırmaq məqsədilə səhm, borc vəsaiti əldə etmək üçün istiqrazlar buraxır. Səhmlərin emissiyası üçün şirkət səhmdar cəmiyyəti (SC) kimi qeydiyyatdan keçməlidir. MMC və SC-lər qanunvericiliyin tələblərinə əməl etməklə istiqraz buraxılışını həyata keçirə bilər.

Şirkətlər dövlət icazəsi olmadan qiymətli kağızların buraxılması barədə qərar qəbul etmək hüququ yoxdur. Qanun qiymətli kağızlar prospektinin dövlət qeydiyyatını ehtiva edən standart emissiya prosedurunu müəyyən edir.

Emissiya gəliri

Biz emissiya gəliri dedikdə müəssisəyə məxsus səhmlərin nominal dəyərindən artıq satılan hissəsini nəzərdə tuturuq. Səhmlərin dəyərinə nominal, bazar, satış dəyərləri aid edilir. Nominal dəyər dedikdə onun müəssisə tərəfindən müəyyən edilmiş, qanuni təsdiqlənmiş, dövlət tərəfindən tanınan dəyəri nəzərdə tutulur. Bununla belə səhm öz nominal dəyərindən aşağı, yaxud yuxarı qiymətə satıla bilər. Buna başlıca səbəb, şirkətin nüfuzu, perspektivliyidir.

Emissiya gəlirini səhm sahibinin öz səhmini baha qiymətə satmasıyla səhv salmaq olmaz. Səhmdar nominal dəyəri 6000 manat olan səhmini 8500 manata satıbsa bu onun qazancıdır, vergi qanunvericiliyinə əsasən vergiyə də cəlb edilir, lakin belə müsbət fərq müəssisənin aktivlərinə heç cür təsir etmir, o səbəbdən maliyyə hesabatlarında əks etdirilmir.

Səhmlər həm fond birjasında, həm də birjadan kənar alınıb satıla bilər. Fond birjasına düşməyin qanunla müəyyən edilən xüsusi şərtləri vardır.

Emissiya gəliri, kapitalda artımdır. Səhmdar cəmiyyətləri yeni səhmlər emissiya etməklə öz kapitallarını artırmaq hüququna malikdirlər. Emissiya gəlirini hesablamaq üçün səhmlərin satış dəyərindən nominal dəyərini çıxmaq kifayətdir.

Yuxarıdakı nümunədə qiymətli kağızların satışından əldə edilmiş məbləğ emissiya gəliri deyil, sahibkarın qazancıdır. Digər nümunəyə baxaq.

Emissiya gəlirləri dividend kimi verilə bilərmi?

Sual yarana bilər : səhmdarlar yeni səhmlərə sahib olduqdan sonra emissiya gəlirini də dividend kimi götürəcəklər, burada mahiyyət nə oldu ?

Məsələ ondadır ki, emissiya gəlirləri istisna olaraq dividend kimi verilə bilinməz. Emissiya gəlirləri ehtiyatından yalnız müəyyən hallarda istifadə edə bilər (bonus emissiyası və müəyyən emissiya (endirim/komisyon) məsrəflərini qarşılamaq üçün).

Bununla belə bəzi qanunvericiliklər imtiyazlı səhmlərin geri alınması zamanı emissiya gəliri hesabından istifadə etməyə icazə verir.

Ümumən səhmlər emissiya ediləndə ilk növbədə mövcud səhmdarlara təklif edilir, yalnız onların istəmədikləri hissə kənar investorlara təklif olunur.

Bonus emissiyası

Yuxarıda bonus emissiyası ifadəsini işlətdik. Bonus emissiyası yeni səhmlər buraxıb onu mövcud səhmdarlara heç bir pul qarşılığı gözləmədən verməkdir. Yeni səhmlər buraxılır, lakin nominal dəyər digər kapital hesabından müxabirləşmə verilərək əldə olunur. Nizamnamə kapitalı artır, bununla belə pul mədaxili baş vermir.

Bonus emissiyasının üstünlükləri :

• Bonus emissiyası səhmdarları mükafatlandırmaq üçün yaxşı üsuldur, çünki bu zaman onların satmaq üçün əllərində daha çox səhmləri olur.
• Dövrü olaraq elan edilən bonus emissiyası müəssisənin səhmdarlarını mükafarlandırmaq məqsədilə qazanılmış mənfəətdən kapital ehtiyatları ayırmış olmasında işarə edir.
• Bu səhmdarların və eyni zamanda bazarın likvidlik qabiliyyətini artırır. Səhmlərin sayı artdığından səhmdarlar onların bir hissəsini sata yaxud saxlaya bilərlər.

Qiymətli kağızlar üzrə bonus emissiyasının çatışmazlıqları:

• Mənfəətdə heç bir artım olmadan səhmlərin sayının artması səhm üzrə mənfəət göstəricisini azaldır.

Sonda qeyd edək ki, emissiya gəliri üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir. Buraya keçid etməklə bu haqda daha çox məlumat almaq olar.