Blog Full

Sosial müavinətlər dövlətdən birdəfəlik və ya ehtiyac olduğu müddətdə vaxtaşırı ödənilən pullardır. Məsələn, işiniz yoxdursa, ödəniş alırsınız, iş tapsanız, ödəniş başa çatır. Müavinət təkcə işsizlərə deyil, həm də səhhətində problem olanlara, ailəsində yeni övlad dünyaya gələnlərə ödənilə bilər.

Sosial müavinət nədir?

Vətəndaşların sosial təminat hüququ AR Konstitusiyasının 38-ci maddəsində təsbit olunub. Hər bir vətəndaşın qanunla müəyyən edilmiş qaydada, əmək pensiyası və müavinət formasında sosial təminat hüququ var. Bu hüquq sosial təminat, habelə əmək qanunvericiliyi çərçivəsində təmin olunur.

Əmək pensiyası hüquqlarının yaranmasının əsasları, bu hüquqların həyata keçirilməsi qaydaları və əmək pensiyası təminatı sistemi “Əmək pensiyaları haqqında” AR  qanunu ilə müəyyən edilir.

Sosial sığorta sahəsində münasibətlərin tənzimlənməsi, sosial sığortanın hüquqi, iqtisadi və təşkilati əsasları “Sosial sığorta haqqında” AR qanunu ilə müəyyən edilir.

İşçilərə sosial müavinətlər (müalicə, istirahət, məzuniyyət, məşğulluq üçün) kimi ayrılan vəsait stimullaşdırıcı və ya kompensasiya xarakteri daşımır, işçilərin ixtisasından, işin mürəkkəbliyindən, keyfiyyətindən, kəmiyyətindən, işin özünün yerinə yetirilməsi şərtlərindən asılı deyil. Sosial ödənişlər hüquqi normativ aktlar, kollektiv müqavilə, əmək müqaviləsi və digər yerli normativ aktla nəzərdə tutulur.

Müavinətlərin əksər hissəsi dövlətin təsis etdiyi sosial sığorta fondları tərəfindən, bir qismi isə işçinin iş yerində ödənilir. Ödəniş dövlətin məsul etdiyi qurumlar, o cümlədən işçinin əmək müqaviləsi bağlayaraq işlədiyi müəssisə və təşkilatlar tərəfindən, aylıq yaxud birdəfəlik qaydada həyata keçirilir.

Sosial müavinətlərdən kimlər faydalana bilər?

Qanunvericilikdə müəyyən edilmiş sosial sığorta hadisəsi (“Sosial sığorta haqqında” AR qanunu, maddə 4) baş verdiyi halların əhatə etdiyi şəxslər əmək pensiyası yaxud sosial müavinət almaq hüququndan yararlana bilər. Bu hüququn şamil edildiyi şəxslər aşağıdakılardır:

• pensiya yaşına çatanlar;
• səlahiyyətli orqan tərəfindən əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslər;
• ailə başçısını itirmiş ailənin üzvü (üzvləri);
• qanunvericiliklə müəyyən olunmuş dövrdə əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirənlər;
• hamiləlik və doğum üçün qadınlar;
• uşağın anadan olması və uşağa qulluq üçün ailə üzvü;
• vəfat etmiş şəxsin dəfnini həyata keçirən şəxs;
• sanatoriya-kurort müalicəsinə ehtiyacı olanlar;
• qanunvericiliklə müəyyən olunmuş dövrdə işsiz olanlar.

Ayrı-ayrı kateqoriyalar üzrə sosial ödənişlərin növləri, təyin olunması qaydası DOST agentliyinə məxsus elektron resursun əmək pensiyası və sosial müavinətlər səhifəsində verilib. Ödənişlər aylıq yaxud birdəfəlik həyata keçirilir.

Aylıq müavinətlər

Dövlət qulluqçularına, yaşa görə, ailə başçısını itirilmiş şəxslərə, əlilliyə, müddətli həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçularının uşaqlarına, bəzi kateqoriya şəxslərin kommunal, nəqliyyat və digər xidmətlərə görə xərclərini qarşılamaq məqsədi ilə, valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların qəyyumlarına (himayəçilərinə), 1 yaşınadək uşağı olan aztəminatlı ailələrə, 5-dən çox uşağı olan qadınlara və övladlığa götürülən uşağa görə sosial təminat məqsədi ilə dövlət tərəfindən pul formasında aylıq müavinətlə ödənir.

Birdəfəlik müavinətlər

Radiasiya qəzası nəticəsində zərər çəkmiş şəxslərə müalicə məqsədi ilə hər il, uşağın anadan olmasına görə, dəfn üçün, tibbi və sosial yardıma ehtiyacı olan cəza çəkməkdən azad edilmiş şəxslərə, valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqlara ilk dəfə işə düzələn zaman, habelə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə işləyən mütəxəssisə ilkin maddi-məişət şəraitinin dəstəklənməsi üçün birdəfəlik sosial müavinət verilir.

Yuxarıda qeyd edilən aylıq və  birdəfəlik müavinətlər dövlət büdcəsi və məcburi dövlət sosial sığortası hesabına həyata keçirilir.

Müəssisələrin iştirakı tələb olunan hallar

Qanunla müəyyən edilmiş hallarda vətəndaşlara müavinətlərin təyin edilməsi əmək münasibətində olduğu müəssisələrin iştirakı ilə həyata keçirilir. Bu halda sosial ödənişlər müəssisənin iştirakı ilə yaxud iştirakı olmadan səlahiyyətli orqanlar tərəfindən aparılır. Qanunvericilikdə ödənişində müəssisələrin iştirakı tələb olunan sosial müavinətlər əsasən birdəfəlik xarakter daşıyır və aşağıdakı növləri vardır:

• əmək qabiliyyətinin itirilməsinə görə müavinət;
• işdənçıxarma müavinəti;
• hamiləlik və doğuma görə müavinət;
• uşağın anadan olmasına görə müavinət;
• dəfn üçün müavinət.

İşçilərin əmək pensiyası üzrə hesablamalar sosial müdafiə fondu tərəfindən həyata keçirilir.

Yuxarıda qeyd edilən sosial ödənişlərin təyinatı, hesablanması və ödənilməsi haqqında buradan ətraflı məlumat almaq olar. “Uşağa qulluğa görə müavinət” aylıq ödənilən sosial müavinətlərə nümunədir.

Müəssisədə sosial ödənişlərin təyinatı müdiriyyətin müavinət təyin edən komissiyasının qərarı ilə təyin edilir. “Müavinət təyin edən komissiya necə yaradılır” adlı məqalədə komissiyanın təşkili, hüquq və vəzifələri haqqında ətraflı məlumat verilib.

Sosial sığorta nədir?

Sosial sığorta sosial müavinət, sosial yardım və sosial dəstək mərkəzləri ilə birgə dövlətin sosial müdafiə sisteminin əsasını təşkil edir ki, bu da öz növbəsində:

• bioloji, sənaye, iqtisadi və s. səbəblərdən yaranan sosial risklərin qarşısını alır və minimuma endirir;
• əhalinin maddi və sosial rifahının məqbul səviyyəsini təmin etmək məqsədi daşıyır;
• ictimai sərvət kimi tanınır və müxtəlif səviyyəli büdcələr və sosial ayırmalar hesabına maliyyələşdirilir.

Azərbaycan Respublikasında məcburi sosial sığorta XX əsrin 90-cı illərinin əvvəlində, dövlət büdcədənkənar fondlarının maliyyələşdirilməsi sisteminin yaradılması ilə eyni vaxtda meydana çıxıb.

Hazırda respublikamızda bu sahədə münasibətlər “Sosial sığorta haqqında” AR qanunu ilə tənzimlənir. Qanun sosial sığortanın iki formasını tanıyır:

• məcburi dövlət sığortası;
• könüllü (əlavə) sığorta.

Məcburi dövlət sosial sığortası əmək müqaviləsi (kontraktı) üzrə işləyənləri əhatə edir. Yuxarıda qeyd edilən qanunda digər şəxslərin də məcburi dövlət sosial sığortasına cəlb olunma şərtləri əks olunub.

Sosial sığorta fondu

Dövlət məcburi sosial sığorta ilə könüllü sosial sığorta bir-birindən aşağıdakılarla fərqlənir:

• onun maliyyə təminatı büdcədənkənar fondlara toplanmış sığorta haqları hesabına həyata keçirilir;
• sığorta haqlarının həcmi ilə göstərilən sosial xidmətlərin həcmi arasında əlaqə mövcuddur (məsələn, pensiya təminat halları);
• özündə eyni zamanda səmərəlilik, risklərin birləşdirilməsi və kollektiv həmrəylik prinsiplərini birləşdirir.

Sosial sığorta haqları fəaliyyəti qanunvericiliklə tənzimlənən fondlarda toplanır.

Dövlət Sosial Sığorta Fondu Azərbaycan Respublikasının büdcədənkənar fondları sistemində ən mühümdür. Fond sosial sığorta hadisəsi baş verdikdə sığortaolunanların müəyyən xərclərinin dövlət tərəfindən qarşılanması üçün yaradılıb. Belə sığorta hadisələrinin siyahısı yuxarıda qeyd edilən Qanunun 4-cü maddəsində təsbit olunub. Pensiya yaşına çatmaq, əlillik, xəstəlik, hamiləlik və doğum uşağın anadan olması, uşağa qulluq, ölüm belə hadisələrdəndir.

Məcburi dövlət sosial sığorta haqqı

Məcburi dövlət sosial sığortasında sığorta haqqı əmək ödənişinə (gəlirə) nisbətdə faizlə müəyyən olunur, bir hissəsi sığortaedənin, digər hissəsi isə sığortaolunanın vəsaitindən ödənir.

Muzdlu işdən əldə edilən gəlirlərdən məcburi dövlət sosial sığorta haqqı:

• sığortaedənin ödədiyi hissə – əməyin ödənişi fonduna və məcburi dövlət sosial sığortasına cəlb olunan digər gəlirlərə – 22%:
• sığortaolunan tərəfindən ödənilən hissə – işçinin əməkhaqqısına və məcburi dövlət sosial sığortasına cəlb olunan digər gəlirlərinə 3 faiz tətbiq olunmaqla hesablanır.

Bu zaman nəzərə almaq lazımdır ki, neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektorunda muzdlu işdən 01.01.2019-cu il tarixdən aşağıdakı dərəcələr tətbiq edilir:

Muzdlu işə aid olmayan gəlirlərdən məcburi dövlət sosial sığorta haqqı “Sosial sığorta haqqında” Qanunun 14.5 maddəsi ilə müəyyən olunub.

Sosial sığorta haqları hesabına ödəmələr

Sığorta hadisəsi baş verdikdə xeyrinə sığorta fəaliyyəti həyata keçirilən şəxslərə (sığortaolunana) qanunvericilikdə müəyyən edilmiş pul ödənişləri verilir. Belə ödənişlərə pensiya, pensiyaya əlavələr, sosial müavinətlər və digərləri aiddir. Ödəniş dövlətin məsul etdiyi qurumlar, o cümlədən işçinin əmək müqaviləsi bağlayaraq işlədiyi müəssisə və təşkilatlar tərəfindən, aylıq yaxud birdəfəlik qaydada həyata keçirilir.

Sosial müavinətlər formasında ödənilən vəsait onu alan şəxsin:

• ixtisasından;
• görülən işin mürəkkəbliyindən;
• keyfiyyət və kəmiyyət göstəricilərindən;
• işin görülmə şərtlərindən asılı deyil.

Sığortaolunanların hüquqları sosial təminat və habelə əmək qanunvericiliyi çərçivəsində təmin edilir.

Müavinətlərin təyini, hesablanması və verilməsi AR Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq edilməsi Əsasnamə əsasında aparılır.

İxtisar nədir?

Müəssisədə əmək münasibətlərini tənzimləyən əmək müqaviləsi yalnız işçi üçün deyil, həm də işəgötürən üçün zəmanətdir. Düzgün tərtib edilmiş bu hüquqi sənəd işəgötürən tərəfindən əmək müqaviləsinin ləğvi zamanı bir çox problemlərin həllinə kömək edir. AR Əmək Məcəlləsi işəgötürən tərəfindən əmək müqaviləsinə xitam verilməsi hallarını (maddə 70), habelə bu zaman görülməli olan tədbirləri (maddə 71) şərh edir.

İşçilərin sayı və ya ştatları ixtisar etmək əmək müqaviləsinin ləğvinə əsas səbəblərdən biridir.

İxtisar, işçinin işdən çıxarıldığı və vəzifəsinin ləğv edildiyi bir prosesdir. Adi işdən çıxarılma zamanı vəzifə ştat cədvəlində qala bilər və şirkət işçini əvəz etmək üçün başqa bir mütəxəssis işə götürmək hüququna malikdir. İşçilərin ixtisarı zamanı bu mümkün deyil.

İşəgötürən işçilərin sayı və ya ştatları ixtisar edərkən aşağıdakı əmək müqavilələri ləğv edilə bilməz:

• hamilə, habelə üç yaşınadək uşağı olan qadınların, üç yaşınadək uşağını təkbaşına böyüdən kişilərin;
• yeganə qazanc yeri işlədiyi müəssisə olub məktəb yaşınadək uşağını təkbaşına böyüdən işçilərin;
• əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirilməsi zamanı;
• işçinin şəkərli diabetlə və ya dağınıq sklerozla xəstə olması səbəbinə görə;
• həmkarlar ittifaqları təşkilatının və ya hər hansı siyasi partiyanın üzvü olması motivinə görə;
• öhdəsində 18 yaşınadək əlilliyi müəyyən edilmiş və ya orqanizmin funksiyalarının 81-100 faizi pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş ailə üzvü olan işçilərin;
• məzuniyyətdə, ezamiyyətdə olduğu vaxtda, habelə kollektiv danışıqlarda iştirak etdiyi müddətdə.

İşəgötürən bütün hallarda əmək müqaviləsinin ləğv edilməsinin zəruriliyini əsaslandırmalıdır.

İşçilərin ixtisarı zamanı müavinət

Müəyyən səbəblərə görə əmək müqaviləsinin ləğvi zamanı işəgötürən işçiyə işdən çıxma müavinətini ödəməyə borcludur. Müavinətlərin ödənilməsi üçün əsaslar əmək qanunvericiliyi ilə müəyyən edilərək işəgötürənin yerli aktlarında, kollektiv və əmək müqavilələrində də nəzərdə tutula bilər.

Müəssisə və təşkilatlarda işçilərin sayı və ya ştat tərkibi işəgötürən tərəfindən müəyyən olunur. Buna görə də ştat tərkibinin tez-tez dəyişməsi mümkündür. İxtisarın aparılması istehsalın təşkilini təkmilləşdirmək, artıq xərclərin qarşısını almaq məqsədilə işəgötürənin əmrinə əsasən həyata keçirilir. İşçilərin sayı və ya ştatları ixtisar olunan zamanı aşağıdakı şərtlər təmin edilməlidir:

• işçinin işgüzar keyfiyyətləri nəzərə alınmalı;
• işçiyə əvvəldən rəsmi xəbərdarlıq edilməli;
• işçinin peşəkarlığı nəzərə alınmaqla onun müvafiq işə keçirilməsi imkanı hökmən araşdırılmalı;
• işdə saxlanmaq üçün üstünlük hüququna əməl edilməlidir və s.

İşçilərin sayı və ya ştatları ixtisar edildikdə işçilərin təminatı

Müəssisələrdə ştatların azaldılması zamanı işçi  işəgötürən tərəfindən aşağıdakı müddətlərdə rəsmi məlumatlandırılmalıdır (AR ƏM, maddə 77):

• bir ilə qədər iş stajı – ən azı 2 təqvim həftəsi;
• bir ildən 5 ilədək iş stajı – 4 təqvim həftəsindən az olmayaraq;
• 5 ildən 10 ilə qədər iş stajı – 6 təqvim həftəsindən az olmayaraq;
• 10 ildən çox iş stajı – 9 təqvim həftəsindən az olmayaraq.

Staj işçinin işlədiyi müəssisədə bağlanmış əmək müqaviləsi əsasında müəyyən olunur.

Əmək müqaviləsinin ləğvi haqqında xəbərdarlıq müddəti ərzində işçi məşğulluq mərkəzinə, başqa işəgötürənlərə iş üçün müraciət edə bilər. Buna görə də  işçiyə hər iş həftəsində əməkhaqqı saxlanmaq şərtilə ən azı bir gün işdən azad olunaraq iş axtarmasına imkan yaradılmalıdır.

İxtisar zamanı işdənçıxarma müavinəti

İşdənçıxarma müavinəti işçinin əmək stajından asılı olaraq aşağıdakı məbləğdə ödənilir:

• bir ilədək əmək stajı – orta aylıq qazanc məbləğində;
• bir ildən 5 ilədək əmək stajı – orta aylıq əməkhaqqının 1,4 mislindən az olmayaraq;
• əmək stajı 5 ildən 10 ilədək – orta aylıq əməkhaqqının 1,7 mislindən az olmayaraq;
• 10 ildən artıq əmək stajı – orta aylıq əməkhaqqının azı iki misli.

Ştatların azalması ilə bağlı əmək müqaviləsinin ləğvi zamanı müavinətlər hesablanan  zaman işçinin ümumi əmək stajı deyil, yalnız onun çalışdığı  müəssisədə qazandığı  staj nəzərə alınır.

İşdənçıxarılma müddətinin əvəzlənməsi

İşçilərin sayı və ya ştatları ixtisar edilən zaman işəgötürən işdən çıxarılma barədə xəbərdarlıq müddətinin əvəzinə işçinin razılığı ilə aşağıda qeyd olunan əməkhaqqını birdəfəyə ödəyərək müqaviləni ləğv edə bilər:

• orta aylıq qazancın 0,5 misli – azı 2 təqvim həftəsi üçün;
• orta aylıq qazancın 0,9 misli – azı 4 təqvim həftəsi üçün;
• orta aylıq qazancın 1,4 misli – azı 6 təqvim həftəsi üçün;
• orta aylıq qazancın iki misli – ən azı 9 təqvim həftəsi üçün.

ƏM-nin 77-ci maddəsində  əmək müqaviləsinə işçilərin ixtisarı ilə əlaqədar xitam verildikdə işçiyə xəbərdarlıq müddətinin əvəzinə əməkhaqqı  və işdənçıxarma müavinətinin ödənilməsi nəzərdə tutulur. Deməli, xəbərdarlıq müddəti bitmədən müqavilə əmək müqaviləsinin ləğvi ilə bağlı bu ödənişlərin hər ikisinin işçiyə verilməsi təmin edilməlidir. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, xəbərdarlıq müddəti əvəzinə edilən ödəniş xəbərdarlıq müddətinin ötmüş hissəsinə mütənasib olaraq azaldılır.

İxtisarla bağlı əmək müqaviləsinə xitam verilmiş işçi Məşğulluq mərkəzində işsiz kimi qeydiyyyata alına bilər. Ən azı 1 illik sığorta stajına malik olan işçi qeydiyyata alındıqdan sonra işsizlikdən sığorta ödənişi almaq hüququna malikdir. Sığorta ödənişi ilkin müraciət zamanı 6 ay, təkrar müraciət zamanı isə 3 ay müddətinə müəyyən olunur.

İşçilərin sayı və ya ştatları ixtisar edilən zaman əmək müqaviləsinin ləğvi ilə bağlı ödənilən müavinətlər gəlir vergisindən və məcburi dövlət sosial sığorta haqqından azaddır.