Blog Full - Muhasibat.Az

Oxunma sayı: 163. 389

20 Dek 2023

Mühasibatın tarixi: müasir dövr

by | posted in: muhasibat, Xəbər | 0

Mühasibatın inkişaf mərhələləri

Mühasibatın tarixi çox vacibdir. Mühasibat uçotunun inkişaf mərhələləri, onun yaşı mütəxəssisləri valeh edir. O, paleolit dövründə, insanın cəmiyyətdə özünü tanımağa başladığı zamanda yaranmışdır. Cəmiyyət inkişaf etdikcə mühasibat uçotu da inkişaf edirdi. Bəzən bu inkişaf uğurlu, bəzən də uğursuz olurdu, insanlar səhvə yol verirdilər, lakin bunu anlayıb yenidən axtarışa başlayırdılar. Zaman-zaman mühasibat uçotuna müxtəlif yanaşmaları, uçotun metodologiyasında müxtəlif istiqamətləri təsvir edən fundamental kitablar nəşr olunurdu. Amma mühasiblər uçotun tarixi ilə maraqlanmırdı, çünki bunu çətin və lazımsız məsələ hesab edirdilər. Mühasibat uçotunun tarixinə elmi maraq yalnız 20-ci əsrin əvvəllərində yaranmışdır.

Tarix bizə imkan verir ki:

gedən proseslərin dinamikasını üzə çıxa raq və onların qanunauyğunluqlarını təsvir edək;
uçotda istifadə olunan metodların təkamülünü və kateqoriyaların formalaşmasını nəzərdən keçirək;
təcrübədə artıq həll edilmiş problemlər haqqında ümumi məlumata malik olaq, belə olmasa mühasib eyni problemləri təkrar-təkrar həll etməyə məcbur olur;
gələcək nəsillər üçün elmi irs ötürək və bununla da onların yeni ideyalar axtarışını asanlaşdıraq.

Müasir mühasibatın mənbəyi

Müasir mühasibat uçotunun kökü qədimlərə gedib çıxır: onun çoxsəviyyəli tarixi digər elmlərin tarixi kimi öz inkişafında bir sıra mərhələlərdən keçmişdir. Hər bir elm kimi mühasibat uçotunun da öz tarixi və ənənələri var. Mühasibatın tarixi ilə bağlı problemin həllinə çoxlu yanaşmalar mövcuddur. Eyni sözləri mühasibat uçotunun metodologiyası haqqında da demək olar. Y.V. Sokolov iqtisad elmləri doktoru, professor, Beynəlxalq Mühasibat Uçotu Tarixçiləri Akademiyasının həqiqi üzvü mühasibatın metodoloji inkişafının 6 texnoloji mərhələsini fərqləndirir. Bunlardan ilk üçünü praktik uçotun formalaşması, mühasibata elm kimi yanaşmanın əsasının qoyulduğu dövr kimi xarakterizə etmək olar. Mühasibat metodologiyasının inkişaf tarixində “cızıqlardan ikili yazılışa qədər” olan dövr kimi ümumiləşdirə biləcəyimiz bu dövrlər aşağıdakılardır:

natural uçot mərhələsi;
uçotun dəyər dövrü;
diaqrafik (ikili yazılış) mərhələsi.

Nəzəri-praktik mərhələdə artıq müxtəlif nəzəriyyələr yaranır, praktik mühasibatlıqla paralel inkişaf edirdi. Mühasibatın tarixi inkişafının bu mərhələsinin məntiqi davamı kimi formalaşan uçot metodologiyasının inkişafının elm mərhələsi, mühasibat uçotunda elmin yerini müəyyən etdi, bu sahədə geniş elmi araşdırmalar aparılmağa başlandı.

Mühasibatın tarixi inkişafının müasir dövrü

Mühasibatın tarixi inkişafında 1950-ci ildən başlayan altıncı, müasir mərhələ balansın dinamik və statik şərhlərinin inkişafına və onların qismən sintezi istiqamətində cəhdlərə səbəb oldu. Balansın dinamik şərhi və hesablama metodlarının təkamülü idarəetmə uçotunun, statik şərh isə Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarının (IFRS) və milli uçot sistemlərinin meydana gəlməsi ilə nəticələndi. Hər iki şərh vergi uçotunun formalaşmasına təsir etdi.

Bu mərhələ aşağıdakı proseslərlə xarakterikdir:

ümumilikdə hesabların xarakteri dəyişir, müəssisələr üzrə mühasibat uçotundan bütün xalq təsərrüfatı üzrə uçota keçid baş verir;
hesablar kifayət qədər dəqiq hüquqi hadisələri əks etdirməyi dayandırır və məlumatların hərəkətini toplamağa başlayır;
hər bir hesab girişi (debet) və çıxış (kredit) olan “qara qutu”-ya çevrilir.

Mühasibat uçotunun tarixi inkişafının müasir mərhələsində aydın oldu ki, uçot biznes proseslərində iştirak edən müxtəlif qrupların maraqları naminə aparılır və vahid uçot müxtəlif formalarda təqdim edilir:

vergi uçotu dövlətin;
maliyyə uçotu – cari və potensial mülkiyyətçilərin;
idarəetmə – menecerlərin ehtiyaclarını təmin etmək məqsədi ilə aparılır.

Müasir dövrdə mühasibat uçotunun inkişafı XX əsrin sonu, XXI əsrin başlanğıcında uçotda baş verən əsaslı dəyişikliklərə bağlıdır. Məhz bu dəyişikliklər nəticəsində hesabdarlığın geniş yayılmış formaları tədricən iqtisadi kibernetikanın özünəməxsus hissəsinə – vergi ödənişlərini optimallaşdırmaq və mümkün olan maksimum mənfəət əldə etmək üçün müəssisənin iqtisadi fəaliyyətinin idarə edilməsi elminə çevrildi.

Mühasibatın tarixi inkişafının əvvəlki mərhələlərində əsası qoyulmuş modelləşdirmə elementləri tədricən iqtisadi proseslərin öyrənilməsi üçün praktik alətə çevrildi.

Mühasibat uçotunun rolu və konsepsiyası Azərbaycan iqtisadiyyatının bazara keçidi ilə dramatik dəyişikliklərə məruz qaldı. Müasir mühasibat uçotu sisteminə keçid elan olundu.

Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının 30 yanvar 2017-ci il Q-01 saylı qərarı ilə təsdiq edilmiş “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması qaydaları” qəbul edildi, mühasibat uçotunda beynəlxalq standartlarına uyğunlaşdırılması məqsədi ilə islahatlara başlanıldı.

Mühasibatın tarixi inkişafının bu mərhələsi yeni informasiya texnologiyalarının, mühasibat uçotu proqramlarının (1C-Mühasibatlıq, Best, Galaxy və s.) və idarəetmə uçotu proqramlarının (SAP, AXART, ORACLE və s.) tətbiqi və inkişaf etdirilməsi ilə də xarakteridir.

Mühasibat uçotunun müasir tərkib strukturları

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, mühasibat uçotu metodologiyasının tarixi inkişafının 6 mərhələyə bölünməsi ideyası Y.V. Sokolova məxsusdur. Amma institusional nəzəriyyənin mühasibat elminə təsiri altında yeni – yeddinci, institusional mərhələnin mövcudluğu barədə də fikirlər mövcuddur.

Mühasibat uçotunun təşkilinin müasir istiqamətləri sosial-iqtisadi mühitin təsir riskləri və qeyri-sabitlik şəraitində təsərrüfat subyektinin davamlı gəlirli fəaliyyətini təmin etməyə yönəlib. İqtisadi təhlükəsizliyin təminat vasitəsi kimi mühasibat, öz struktur tərkibində aşağıdakı seqmentləri formalaşdırır:

maliyyə uçotu;
vergi uçotu;
idarəetmə uçotu;
strateji uçot;
statistik uçot.

Mühasibatın tarixi inkişafının və maliyyə hesabatlılığının təklif edilən institusional mərhələsi 2008-ci ildən başlayır və bu günə qədər davam edir. Bu mərhələ mühasibat uçotunun yuxarıda qeyd etdiyimiz beş seqmentə bölünməsini özündə ehtiva edir.

19 Dek 2023

Xeyriyyə fondlarına ianənin vergiyə cəlb olunan mənfəətdən azaldılması qaydası

by | posted in: Xəbər | 0

Vergi ödəyicilərini maraqlandıran məsələlərdən biri də xeyriyyə fondlarına ianə edilmiş vəsaitlərin müəssisənin gəlirindən çıxılması, daha doğrusu, vergiyə cəlb olunan mənfəətdən azaldılması ilə bağlıdır. İqtisadçı ekspert Mahmud Abasquliyev bununla bağlı aydınlıq gətirir.

Vergi Məcəlləsinin 106.1.18-ci maddəsinə əsasən, dövlətin adından yaradılmış publik hüquqi şəxslər istisna olmaqla, vergi ödəyicisinin hesabat ilinin mənfəətinin 10 faizindən çox olmayan hissəsinin müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən müəyyən edilən meyarlara cavab verən elm, təhsil, səhiyyə, idman və mədəniyyət sahəsində fəaliyyət göstərən müəssisə, idarə və təşkilatlara köçürülən hissəsi – 2019-cu il 1 yanvar tarixdən 10 il müddətinə, siyahısı müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən təsdiq edilən ictimai və sosial məqsədlər üçün yaradılmış fondlara köçürülən hissəsi üzrə isə – 2021-ci il 1 yanvar tarixdən 8 il müddətinə vergidən azaddır. Bu maddənin müddəaları yalnız nağdsız qaydada ödənilən xərclərə münasibətdə tətbiq edilir.

Dövlət başçısının sərəncamı ilə xeyriyyə fondlarının adları açıqlanıb: Heydər Əliyev Fondu; Qarabağ Dirçəliş Fondu; YAŞAT Fondu.

Müəssisələr bu fondlara cari il ərzində köçürmə etdikləri zaman mənfəətdən 10% azalma verilir. Bundan sonra köçürülən məbləğlə 10% hissə arasında ən kiçik olan məbləğ nəzərə alınmaqla yerdə qalan məbləği mənfəət vergisinə cəlb edilir.

Misal 1

“BX” şirkəti 2023-cü il ərzində Qarabağ Dirçəliş Fonduna 50.000 manat məbləğində vəsait köçürüb. Cari ildə şirkətin ümumi vergiyə cəlb olunan gəliri 300.000 manat, gəlirin əldə edilməsi ilə bağlı xərci isə 170.000 manat təşkil edib. Bu halda, vergiyə cəlb olunan mənfəət 130.000 manatdır:

300.000 – 170.000 = 130.000 manat.

Fonda köçürülməni nəzərə alsaq, o zaman məbləğ 13.000 manat olacaq:

130.000 x 10% = 13.000 manat.

Burada 10% hissə köçürülən məbləğdən kiçik olduğu üçün əsas götürüləcək. Beləliklə, mənfəət vergisinə cəlb edilən məbləğ 23.400 manat olacaq:

130.000 – 13.000 = 117.000 manat;

117.000 x 20% = 23.400 manat.

Misal 2

“AA” şirkəti 2023-cü il ərzində YAŞAT Fonduna 50.000 manat məbləğində vəsait köçürüb. Cari ildə şirkətin ümumi vergiyə cəlb olunan gəliri 700.000 manat, gəlirin əldə edilməsi ilə bağlı xərci isə 190.000 manat olub. Bu halda, vergiyə cəlb olunan mənfəət 510.000 manat təşkil edir:

700.000 -190.000 = 510000 manat.

Fonda köçürülməni nəzərə alsaq, o zaman məbləğ 51.000 manat olacaq:

510.000 x 10% = 51.000 manat.

Burada 10% hissə köçürülən məbləğdən böyük olduğu üçün faktiki köçürülən məbləğ nəzərə alınacaq.

Beləliklə, mənfəət vergisinə cəlb olunan rəqəm 92000 manat təşkil edəcək:

510.000 – 50.000 = 460.000 manat;

460.000 x 20% = 92.000 manat.

Mənbə: vergiler.az

Vergi Məcəlləsinin 151.2-ci maddəsinə uyğun metod seçilərkən hesablama necə həyata keçirilir?

19 Dek 2023

Keyfiyyətli mühasibin 10 əlaməti (II hissə)

by | posted in: Mühasib, Xəbər | 0

Keyfiyyətli mühasibin 10 əlaməti (II hissə)

I hissəyə nəzər yetirmək üçün daxil olun

Mühasibləri qorxutmağa ehtiyac yoxdur, qorxu hissi çoxdan onların daxilinə nüfuz edib. Bu ağır yükü hər il getdikcə daha çox üzücü hesabatlar dərc edən kadr bazarının mütəxəssisləri öz üzərlərinə götürüblər: xatırladırlar ki, mühasib sayına görə dünyada yüksək səviyyəli rəqabət olan üçüncü peşədir.

Milyonlarla mütəxəssis – əlbəttə, təsirli səslənir. Lakin gəlin dürüst olaq: bu milyonlardan nə qədəri, işəgötürənlər və müştərilərin onlardan ötrü növbəyə dayana biləcəkləri keyfiyyətli, mükəmməl mütəxəssisdirlər?

Belə mühasibi necə tanımalı? Çox asan. Onun 10 fərqləndirici xüsusiyyəti var.

II hissədə digər 5 əlamət ilə tanış olun.

6-cı əlamət. Müddəti qabaqlayır

Mühasibin işi tarixlər (müddət) ətrafında qurulur. Əməkhaqqı, vergilər, icarə haqqı, hesabatlar – hər biri konkret bir tarixdə hazır olmalıdır.

Təəssüf ki, bir çox işlərdə olduğu kimi bu məsələyə bizim öz “milli yanaşmamız” vardır – hər şeyi lap son dəqiqədə yerinə yetirmək. Və əlbəttə, yaramazlıq qanununu üzrə kontragentlər elə son dəqiqədə yoxa çıxır, saytlar sıradan çıxır, kompüterlər xarab olur, bir sözlə hər şey bir-birinə qarışır.

Müddətin pozulması isə cərimələr şəklində nəticələnir

Təbii ki, bütün bunlar gündəlikdə və ya sizə bunu xatırlada biləcək bir proqramda qeyd olunur: Google təqvimi, Bitrix, Megaplan və ya hər hansı digər elektron planlaşdırıcı.

7-ci əlamət. Tükənmir və lazımi vaxtlarda fasilələr etməyi bilir

“12 saat deyil, başla işləmək lazımdır” – mükəmməl mühasiblərin əməl etdikləri bu qızıl prinsipdir. Bir çoxları nədənsə hesab edirlər ki, yaxşı mühasiblər iş yerində yaşayırlar, lakin, bu heç də elə deyil. Neçə saatınızı işə sərf etməyiniz önəmli deyil, önəmli olan nə qədər məhsuldar olmağınızdır.

Dincəlmiş və diqqətli mütəxəssis bir saat ərzində tükənmiş əməkdaşın 8 saat ərzində yerinə yetirdiyi işdən daha çox iş görəcək.

Odur ki, “batareyalarınızı” doldurmağı unutmayın. İnsan diqqətinin cəmləşdirilməsinin həddi – 45 dəqiqədir. Bundan sonra hökmən qısa fasilə vermək lazımdır.

Yaxud da bu formada işləməyi sınaqdan keçirmək olar: taymer üzrə 25 dəqiqə işləmək, sonra 5 dəqiqə fasilə etmək. Dörd dəfə bu cür, sonra – 15 dəqiqə fasilə. Bu sistem dəfələrlə öz effektivliyini sübut edib.

Fasilələrlə yanaşı məzuniyyəti də unutmaq olmaz. İdealda – hesabatlar arasında istirahət tarixlərini seçmək: I və II rüblərarası dövr və ya II və III rüblərarası dövrdə.

Təcrübədən məsləhət

Əlbəttə, hamımız bilirik ki, mühasib istədiyi vaxt “məzuniyyət istəyirəm” deyib, istirahətə gedə bilməz. Əvvəlcə bundan ötrü nələrin qayğısına qalmaq lazım gəldiyinə baxaq:

əgər siz vergilər və sığorta haqları üzrə ödəniləcək məbləği artıq bilirsinizsə, onları əvvəldən ödəmək mümkündür;
təchizatçılarla hesablaşmaları aparın;
əgər məzuniyyət haqqının hesablanması məlumatlarını dəqiq bilirsinizsə, o zaman sizinlə paralel olaraq məzuniyyətə getməli olan işçilərə məzuniyyət pulunu verməyə çalışın.

8-ci əlamət. Analitik qabiliyyətləri artırır

Mühasibin işi bir də o səbəbdən çətindir ki, bu işdə fasiləsiz və çox genişmiqyaslı informasiya axını mövcuddur. Yəni, həmin məlumat axını emal edilməli, daha vacibi isə həmin informasiya axınından ən mühüm olanlar ayrılmalıdır, eləcə də qərarların qəbulu zamanı interpretasiya etmək lazım gəlir.

Bütün bu vəzifələr kəskin analitik ağıl tələb edir. Lakin bu heç də ilahidən gələn hər hansı bir qabiliyyət deyil, sadəcə bacarıqdır. nİstənilən bir bacarıq kimi, o da daimi iş və təcrübə tələb edir. Analitik qabiliyyətlər də əgər onların üzərində daim çalışılarsa, əzələlər kimi yetişdirilir.

9-cu əlamət. Mühasiblərin beynəlxalq dilində danışır

Beynəlxalq standartları bilmək mühasibin inkişafı üçün bir çox imkanlar açır: o, beynəlxalq bazara çıxa, xaricdən investisiyaları cəlb edə, ən yaxşı mütəxəssislərlə bərabər miqyaslı rəqabət apara bilər. Bəs, dünyanın bütün maliyyə mütəxəssisləri hansı dildə danışırlar? Əlbəttə, MHBS dilində.

Bu səviyyədən olan mühasiblərin maaşları da yüksək olur. Bəzən bu əmək haqqının 50 faiz yüksəlməsinə səbəb olur.

Təcrübədən məsləhət

MHBS üzrə kurslar qeyri-rəsmi vaxtda keçirilə bilər və nəticədə siz sertifikat ala bilərsiniz. Təlimin müddəti mövcud bilik və bacarıqlarınızdan asılı olaraq dəyişə bilər, lakin adətən 40 ilə 360 saat arasında dəyişir.

10-cu əlamət. Bacarıqların çevikliyinin mühümlüyünü başa düşür və onları inkişaf etdirir

Hard skills – peşəkar bacarıqlar-əlbəttə ki, mühasib üçün əsas bacarıqlardır, lakin müasir dünyada işəgötürənlər daha çox çevik və ya qeyri-peşəkar bacarıqlara diqqət yetirirlər. Budur, mühasiblər üçün lazım olan soft skills top-üçlüyü:

Ünsiyyət bacarıqları və komandada işləmək bacarığı. Mühasib daim ünsiyyətdə olmalıdır: işçilərlə, rəhbərliklə, qarşı tərəflərlə, yoxlama orqanları ilə, səhmdarlarla. Belə ki, ünsiyyət bacarıqları mənimsənilməsi lazım olan siyahıda yerləşir. Pis xarakterli mütəxəssislə işləməyə heç kim dözmək istəməz.
Mürəkkəb, çətin şeyləri sadə dillə izah etmək bacarığı. Mühasib daim nələri isə izah etməli olur: rəhbərliyə, əməkdaşlara və müştərilərə. Əgər mürəkkəb olanı sadə sözlərlə necə çatdırmağı, barmaqlarınızla aydın izah etməyi və göstərməyi bilirsinizsə, o zaman özünüz və başqaları üçün işi sadələşdirəcəksiniz. Heç kim mühasibat uçotunu və sənədlərin doldurulmasının xüsusiyyətlərini başa düşməyə borclu deyil, amma, necə öyrətməyi bilirsinizsə, bunu bir çox mühasiblərin etməli olduğu kimi yüzlərlə dəfə deyil, yalnız bir dəfə etməli olacaqsınız.
Stresə davamlılıq və dözüm. Daimi dəyişikliklər, tükənmə müddətləri, işçilər və müştərilərlə problemlər – təəssüf ki, bu, orta statistik mühasibin reallığıdır. Bütün bunlarla necə davranmağınız peşəkarlığınızın birbaşa göstəricisidir. İşə qəbul üzrə agentliklərin bütün vakansiyalara saldıqları bədnam “stresə davamlılıq” bacarığı mühasib üçün həqiqətən həyati əhəmiyyət kəsb edir.

Çevik bacarıqlar sadə səslənir, lakin vaxt və təcrübə tələb edir. Onları məşq etdirmək lazımdır, çünki indi müsahibələr zamanı hard skills deyil, soft skills, baza intellekti deyil, emosional intellekt qiymətləndirilir.

Müxtəlif regionlarda mühasibatın tarixi inkişafı

19 Dek 2023

Mühasibatın tarixi inkişafı: elm mərhələsi

by | posted in: muhasibat, Xəbər | 0

Mühasibat işi və onun komponentləri

Mühasibat işi bütün təzahürlərində mühasibin peşəkar fəaliyyətidir. Bu fəaliyyətə uçotun təşkili və aparılması, təşkilatın maliyyə hesabatlarının və uçot siyasətinin formalaşdırılması, hesabat məlumatlarına nəzarət, təhlil, mühasiblərin və auditorların peşəkar təşkilatlarında iştirakını nümunə göstərə bilərik.

Mühasibatın əsas komponentlərinə bunları aid etmək olar:

mühasibat uçotunun nəzəriyyəsi (elmi fəaliyyət);
tətbiqi mühasibat fəaliyyəti (praktik fəaliyyət);
zəruri etik və peşəkar səviyyəyə malik mühasibin özü.

Bu komponentlər mühasibatın tarixi inkişafının müəyyən mərhələlərində təşəkkül taparaq, bir-birinə təsir edərək inkişaf ediblər.

Mühasibat uçotunun tarixi

Mühasibat işinin təşəkkülü və inkişafı uçotun inkişafı ilə birbaşa bağlıdır. Mühasibat uçotunun tarixi inkişafının mərhələlərin müəyyən edilməsi olduqca şərtlidir, çünki müasir elm onun vaxt, hansı tarixi anda yarandığına və “mühasibat uçotu”, “hesabatlılıq”, “audit” kimi anlayışların necə meydana çıxmasına birmənalı cavab verə bilməz. Məhz bu səbəbdən uçotun tarixinə yanaşma da müxtəlifdir. Belə yanaşmalardan biri professor T.V. Sokolova məxsusdur. Mühasibat işinin metodologiyasının tarixi inkişafına əsaslanan bu yanaşmada uçotun inkişafının altı mərhələsi fərqləndirilir.

Natural uçot mərhələsi

Birinci tarixi mərhələ natural uçot dövrü (e.ə. 4 min – e.ə. V əsr) əhatə edir və uçotun yaranması ilə bağlıdır. Bu mərhələdə mühasibin uçot ideyası olduqca primitivdir: o, nəyi görürsə, nə ilə işləyirsə, onları uçotda əks etdirmək istəyir. Uçotun inkişafının bu mərhələsində “təsərrüfat fəaliyyəti faktı”, “inventar” kimi anlayışlar yarandı.

Mühasibatın tarixi inkişafının dəyər dövrü

Mühasibat işinin inkişafının ikinci tarixi mərhələsi (e.ə. V əsr – 1300-cü illər) dəyər dövrü adlanırdı və pulun əmələ gəlməsi ilə bağlı idi. Bu mərhələdə uçot pulun dəyər ölçüsü və ödəniş vasitəsi kimi funksiyalarına uyğun olaraq iki istiqamətdə inkişaf edirdi:

patrimonal – əmlakın uçotu;
kameral – pulun hərəkətinin əks etdirilməsi.

Bu mərhələdə mühasibat həm natural, həm də dəyər ölçüsündə aparılırdı.

Uçotun ikili yazılış mərhələsi

Üçüncü mərhələ – uçotun diqrafik mərhələsi (1300-1850) Luca Pacioli tərəfindən unikal ikili yazılış metodunun təklif edilməsi ilə əlamətdar oldu. İkili yazılış yaxud diqrafik uçot digər Avropa ölkələrində də yayıldı və uçotun nəzəri əsaslarının inkişafına yol açdı. İkili yazılışa əsaslanan mühasibat uçotu nəzəriyyəsi XV əsrin sonlarında İtaliyada tam formalaşdı. Hazırda da İkili yazılış metodu öz aktuallığını itirməyib, bütün dünya ölkələrinin, o cümlədən Azərbaycanın mühasibat uçot sisteminin əsasını təşkil edir.

Mühasibat işinin metodologiyasının tarixi inkişafının üçüncü mərhələsində patrimonal uçot:

uniqrafik (sadə uçot);
diqrafik (ikili yazılış) uçota bölündü.

Bu mərhələdə həm də uçot hesablarının tipologiyası aparıldı, diqrafik mərhələnin alimləri tərəfindən bir sıra nəzəri əsaslar irəli sürüldü.

Nəzəri-praktiki mərhələ

1850-1900-cü illəri əhatə edən bu mərhələ diqrafik uçotun hüquqi və iqtisadi istiqamətlərdə inkişafı ilə xarakterizə olunur. Mühasibat uçotunun tarixi inkişafının nəzəri-praktiki mərhələsində hesabların elmi təsnifatı aparıldı, uçot nəzəriyyələri inkişaf etdirilərək onun elmi mərhələsi üçün istiqamətlər inkişaf etdirildi.

Mühasibatın tarixi inkişafında elm mərhələsi

Uzun əsrlər boyu mühasibat işi praktiki fəaliyyət növü (hesabdarlıq) kimi mövcud olmuşdur. O özündə səhv edilə-edilə öyrənilənlər sırasından seçilmiş proseduraları birləşdirirdi.

19-cu əsrin ortalarında mühasibat elminin (hesabdarlığın) əsasları qoyulmuş, onun kateqoriyaları formalaşmış və əsaslandırılmışdır.

19-cu əsrin sonlarına qədər mühasibat uçotunun hüquqi şərhi üstünlük təşkil edirdi, 20-ci əsrin əvvəllərindən o, iqtisadi anlayış kimi tanındı. Hər iki elmi istiqamət birlikdə mövcud idi, zaman-zaman birinin təsiri artır, digəri zəifləyirdi, lakin heç bir doktrina dominant əhəmiyyət kəsb etmədi və heç biri tarixin səhifələrində itib-batmadı.

Eyni zamanda, şərti kateqoriyaların meydana gəlməsi əvvəlcə kortəbii xarakter daşıyırdı. Amma müəyyən məqamda onları anlamaq zərurəti yarandı. Bu proses mərkəzi kateqoriyanın – balansın təfsiri ilə başladı. Balansın anlamına fərqli yanaşmalar var idi:

bəziləri bunu ikili yazışın nəticəsi (dinamik şərh);
digərləri isə sadələşdirilmiş inventar siyahısı (statik şərh) kimi başa düşürdü.

Sonuncu təsdiq tələb edirdi ki, bu da müasir auditin yaranmasına səbəb oldu.

Mühasibat işinin tarixi inkişafının bu mərhələsində məsrəflərin uçotu, habelə iş və xidmətlərin maya dəyəri mühüm əhəmiyyət kəsb etməyə başladı. Məsrəflərin uçotu patrimonial və kameral uçotu bir-biri ilə bağlayırdı. Sonuncu xərcləri smetaya uyğun, birinci isə – yarandıqca qeydə alırdı.

Maya dəyərinin kalkulyasiyası nəzəriyyəsi XX əsrin əvvəllərində meydana çıxdı. Bu, tam dəyərin hesablanmasını əhatə edirdi. Buraya:

həm birbaşa;
həm də dolayı xərclər daxil idi.

Kameral uçotun sonrakı təsiri, qarşıdan gələn xərclərin ilkin hesablanmasını və ciddi normativ nisbəti təmin edən standart-xərc (“standart-kost”) sistemini yaratdı. Bu uçotda inqilab idi.

30-cu illərin ortalarında (söhbət XX əsrdən gedir) məsrəflərin hesablanmasının “direkt-kost” prinsipləri formalaşdırıldı. Maya dəyərinə yalnız birbaşa xərclərin daxil edildiyi bu üsul tam olmayan maya dəyəri hesabınadək satış qiymətlərini endirməklə istehsal həcmini genişləndirməyə imkan verdi.

50-ci illərin əvvəllərində xərclərin məsuliyyət mərkəzləri, yəni xərclərin formalaşdığı yerlər üzrə uçot metodu təklif edildi. Nəhayət, XX əsrin sonlarında ABC (activity based costing) – hər bir idarəetmə funksiyası üçün xərclərin hesablanması metodu təklif edildi. Sonradan bu metod mühasibat işində yeni istiqamətin – idarəetmə uçotunun yaranmasına səbəb oldu.

19-cu əsrin ortalarından səhmdar cəmiyyətlərin çoxalması, vergitutmada dəyişikliklər vergi qanunvericiliyinin kəskin güclənməsinə səbəb oldu. Bir sıra Avropa ölkələrində (Almaniya, Fransa, İsveç, Belçika, Danimarka, Lüksemburq və s.) ciddi və çox təfərrüatlı mühasibat uçotu qaydaları tətbiq edilir ki, bu da cəmiyyətdə xüsusi hüquq sahəsinin – mühasibat (maliyyə) hüququnun yaranması gözləntilərinə səbəb oldu.

Beləliklə, mühasibat uçotunun tarixi inkişafının beşinci (elmi) mərhələsində (1900-1950) mühasibat işinin keyfiyyətcə transformasiyası baş verir:

balans hesabatı ayrıca inkişaf etməyə başladı;
elmi tədqiqatın hesabdarlıq və balansın öyrənilməsi kimi iki sahəsi meydana çıxdı;
məsrəflərin uçotu və maya dəyərinin hesablanması əhəmiyyət kəsb etməyə başladı;
kalkulyasiya nəzəriyyəsi yarandı.

Mühasibat elminin yaranmasına və inkişafına D. Xarris, Q. Emerson, P. Kaştan, X.L. Lkark, D.A. Xiqqins və başqaları böyük töhfə verdilər. Müasir audit də mühasibatın tarixi inkişafının beşinci mərhələsində baş verdi.

Mühasibat işinin müasir mərhələsi

Müasir (1950-ci ildən indiyədək) dövrü əhatə edən altıncı mərhələdə mühasibat uçotu öz fənninə, metoduna, nəzəri və metodoloji əsaslarına malik olan iqtisadi elm kimi meydana çıxmışdır. Müasir müəssisənin (təşkilatın, firmanın) təsərrüfat idarəetmə sistemində mühasibat uçotunun rolu bu mərhələdə müəyyən edildi.