Oxunma sayı: 140. 691
20 Yan 2023

Vergi qanunvericiliyinin sistemləşdirilməsi: vergi məcəlləsi

by | posted in: Xəbər | 0

Məcəllə nədir?

İş həyatımızda tez-tez Vergi Məcəlləsi, Əmək Məcəlləsi kimi ifadələrə rast gəlirik. Bəs, ümumiyyətlə məcəllə nədir? “Məcəllə” sözü ərəb mənşəlidir, hüququn hər hansı bir sahəsini əhatə edən sistemləşdirilmiş qanunvericilik aktıdır. Bəzən latın mənşəli olan “kodeks” anlayışından da istifadə edilir. Kodeks kağız, perqament və ya papirus kimi yazıla bilən materiallar dəstini birləşdirən kitaba deyilib. Tarixi inkişaf mərhələsində bu söz bir çox məna daşıyıb, məsələn:

  • romalıların kassa kitabları kodeks adlanırdı.
  • Roma imperatoru tərəfindən hazırlanmış konstitusiya (hüquqi bəyannamələr) toplusu Qreqorian kodeksi qanunvericilik aktı kimi uğur qazanmışdı.

Hansı mənada işlənməsindən asılı olmayaraq, onun strukturu aid olduğu sahənin sistemini kodlaşmış formada əks etdirir. Kodlaşma bir-birindən fərqli, parçalanmış normaların vahid normativ kompleksdə toplanmasına yönəlmiş prosesdir.

Orta əsrlərdə “kodeks” ifadəsi unuduldu, yalnız 16-cı əsrdən bərpa edildi, o vaxtdan daha çox istifadə olunmağa başladı. Xüsusilə 18-ci əsrin sonlarına aid bir sıra qanunlar toplusu kodekslər adlanmağa başlandı.

Azərbaycanda məcəllədən normativ hüquqi akt kimi müstəqillik dövründə istifadə edilməyə başlanıb. Onlardan biri, Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsidir.

Vergi məcəllələri

Bir çox ölkələrdə qəbul edilmiş vergi məcəllələri vergi qanunvericiliyinin əsasını təşkil etməklə vergitutmanın müxtəlif aspektlərinin hüquqi tənzimləməsin həyata keçirir. Vergi qanunvericiliyi dövlətin vergi hüququnu tənzimləyən normativ hüquqi aktlarının məcmusudur. Vergi məcəlləsi:

  • vergilərin növlərini;
  • vergi dərəcələrini;
  • vergilərin tutulması qaydasını;
  • vergi güzəştlərini müəyyən edir.

Vergi məcəlləsi vergi öhdəlikləri, onların yaranması, dəyişdirilməsi və xitam verilməsi ilə bağlı münasibətləri də tənzimləyir. Tənzimləyici orqanlar, onların vəzifəli şəxslərinin vergi nəzarətinin həyata keçirilməsində səlahiyyət və vəzifələri, habelə vergi qanunvericiliyinin pozulması zamanı məsuliyyət də vergi məcəlləsi ilə müəyyən edilir.

Xüsusi normativ akt kimi kodekslərin tətbiqi daha çox kontinental hüquq ölkələri, məsələn, Fransa, Almaniya, İtaliya, İspaniya, Polşa, Belçika və başqaları üçün xarakterikdir. Anglo-Sakson hüquq ailəsinə daxil olan ölkələr üçün belə aktlar tipik deyil.

Vergi məcəllələri vergi hüququnun sonrakı inkişaf mərhələlərində daha geniş tətbiq edildi. Müxtəlif ölkələrin vergi məcəllələri arasında ziddiyyəti aradan qaldırmaq üçün Beynəlxalq  Valyuta Fondunun (İMF) Hüquq Departamenti tərəfindən hipotetik Taxastan Respublikasının Vergi Məcəlləsini hazırladı.

Azərbaycanda Vergi Məcəlləsinin tətbiqini zəruri edən şərtlər

1991-ci ildə müstəqillik əldə edən Azərbaycan Respublikası sovet tipli vergi sistemini miras aldı. Həmin sistem aşağıdakı əsas xüsusiyyətlərə malikdir:

  • dövlət və kooperativ müəssisələrə differensial yanaşma;
  • dövriyyə vergilərinin üstünlük təşkil etməsi;
  • vergi daxilolmalarında fiziki şəxslərdən vergilərin əhəmiyyətsiz rolu;
  • inzibati üsulların  üstünlük təşkil etməsi.

Sovet sisteminin dağılması bazar iqtisadiyyatına əsaslanan yeni iqtisadi münasibətləri meydana çıxardı. Azərbaycan iqtisadiyyatının bazar münasibətlərinə keçidi müəssisələr və vətəndaşlar (hüquqi və fiziki şəxslər) üçün vergitutma sisteminin yaradılmasın, vergi münasibətlərinin hüquqi tənzimlənməsi sahəsində əsaslı dəyişikliklər tələb edirdi.

90-cı illərin əvvəllərini bazar münasibətlərinə istiqamətlənən müstəqil Azərbaycan Respublikasının vergi sisteminin formalaşması dövrü kimi xarakterizə etmək olar. 1990-cı illərin əvvəllərində vergi sahəsində tətbiq edilən əsas yeniliklərə nümunə kimi aşağıdakıları göstərmək olar:

  • vergi metodu dövlətin büdcə gəlirlərinin formalaşmasında əsas metoda çevrildi. əvvəllər dövlət müəssisələrinə tətbiq edilən müxtəlif qeyri-vergi ödənişləri (mənfəətdən ayırmalar, fondlar üzrə ayırmalar və s.) vergilərlə əvəz olundu.
  • mülkiyyət formasından asılı olmayaraq vergi sisteminin unifikasiyası prosesi başladıldı.
  • vergilər səviyyələr  üzrü bölündü: dövlət, muxtar respublika, yerli vergilər. vergilər büdcədən əlavə büdcədənkənar məqsədli fondlara daxil edilməyə başlandı.
  • vergi növləri artdı, fiziki və hüquqi şəxslər üçün ümumi olan yeniləri əlavə edildi.
  • əhalinin vergi ödənişləri də unifikasiya edildi: təşkilati-hüquqi və sahə mənsubiyyətindən asılı olmadan ödəyiciləri ümumi yanaşma tətbiq edildi.

Aparılan islahatlar qanunvericilik aktları ilə möhkəmləndirildi, bir sıra qanunlar qəbul edildi. Tətbiqinə 90-cı illərin əvvəlindən başlanılan və Azərbaycan üçün tamamilə yeni olan vergi sisteminin formalaşması, vergi hüququ sahəsində davamlılığın olmadığı sərt siyasi, iqtisadi və struktur dəyişiklikləri şəraitində baş verdi.

Azərbaycanda siyasi və iqtisadi arenada baş verən dəyişikliklər, hakimiyyətin qolları arasında hüquqi və büdcə münasibətlərinin dəyişməsi, respublika iqtisadiyyatının dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyası prosesi effektiv və ədalətli sabit vergi siyasətinin aparılmasın tələb etdirdi. Vergi siyasəti sahəsində əsas vəzifələrin həyata keçirilməsi üçün bir vasitə olaraq, vergi hüququnun aktual problemlərinin həllinə kompleks yanaşmanı təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş sistemləşdirilmiş kodeksin  – Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin hazırlanması  xüsusi əhəmiyyət kəsb etməyə başladı. Məcəllədə vergitutma prosesini tənzimləyən mövcud norma və qaydalar:

  • vergi sisteminin inkişafı üçün seçilmiş prioritetlərə və istiqamətlərə uyğun olaraq işlənir;
  • nizamlı, vahid, məntiqi ardıcıl və əlaqələndirilmiş bir sistemə gətirilir.

Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi 01 yanvar 2001-ci ildən qüvvəyə mindi. Sonrakı illərdə dəyişikliklər, əlavələr və düzəlişlər edilərək təkmilləşdirildi. Bu proses indi də davam etdirilir.

19 Yan 2023

İnsan resurslarının istifadəsi və inkişafında xarici təcrübə (II hissə)

by | posted in: Xəbər | 0

insan resurslarının istifadəsiİnsan resurslarının istifadəsi və inkişafında xarici təcrübə (II hissə)

I hissəyə nəzər yetirin

İnsan resurslarının idarə edilməsi sahəsində Avropa təcrübəsinə nümunə olaraq Tapani Alkulanın Finlandiyada tətbiq etdiyi əmək motivasiyası təcrübəsini göstərmək olar.

Müəllifin sözlərinə görə, əməkdaşlar üçün işləmək istədikləri əhəmiyyətli bir mühit çox mühümdür və onların buna gözləntiləri var, çünki onların çalışdığı təşkilat öz vaxtlarının böyük bir hissəsini keçirdikləri yerdir.

Müəllif bu cür gözləntilərin məcmusuna “iş oriyentasiyası” (“work orientation”) anlayışı ilə istinad edir. Bu problemin iki aspekti var: kəmiyyət və keyfiyyət.

Kəmiyyət aspekti həyatda işin hansı yer tutduğunu və ya “işin mərkəziliyini” (centrality of work) müəyyən edir. Alkula onu müəyyən edən bir neçə dominantı vurğulayır:

  • iş vaxtı (iş vaxtı ilə işin həyatda tutduğu yer arasında asılılıq mövcuddur);
  • ailə statusu (ailənin əhəmiyyəti nə qədər böyükdürsə, işə daha az diqqət yetirilir və əksinə);
  • gender amili (cinsin təsiri).

Keyfiyyət aspekti “mükafatlandırma üçün iş” anlayışı ilə xarakterizə olunur və burada hansı növ mükafatın üstünlük təşkil etməsi vacibdir.

Alkula işdən gözləntilərin üç əsas növünü fərqləndirir – instrumental, dəyərli və sosial. Instrumental – müxtəlif növ maddi həvəslər (normal mövcudluq şəraitini təmin edən), dəyər – ümumiyyətlə, mənəvi məmnunluq kimi təsvir edilə bilən müxtəlif növ istəklər və sosial – işləyərək, cəmiyyətdə müəyyən bir rolu yerinə yetirmək istəyi.

İşçilərin motivasiya üsullarını nəzərdən keçirək. ABŞ və Qərbi Avropa müəssisələrində işçinin fəaliyyətinin effektivliyinə və aldığı məvacibin miqdarına uyğun problemlərin həllindən ötrü “icra üçün ödəniş haqqı” –  “Pay for Performance” (PFP) sistemindən istifadə edilir.

PFP dedikdə, işçinin aldığı mükafatın fəaliyyətlərin icrasında fərdi və qrup fərqlərindən asılı olduğu hər hansı bir mükafatlandırma metodunun istifadəsi başa düşülür.

Təşkilatda insan resurslarından istifadənin xarici təcrübəsini təhlil edərək belə nəticəyə gəlmək olar ki, şirkət və firmaların insan resurslarının idarə edilməsinin motivasiya aspektləri Qərbi Avropanın bir çox ölkələrində və ABŞ-da böyük əhəmiyyət kəsb edir.

19 Yan 2023

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə çalışan hansı işçilərə 600 manat müavinət ödəniləcək?

by | posted in: Xəbər | 0

Sosial müavinət“Sosial müavinətlər haqqında” Qanunda dəyişiklik edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikasının 2022-ci il 9 dekabr tarixli 683-VIQD nömrəli Qanununun tətbiqi, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Sosial müavinətlərin məbləğinin artırılması haqqında” 2013-cü il 29 avqust tarixli 973 nömrəli və “Dayanıqlı və Operativ Sosial Təminat Agentliyinin fəaliyyətinin təmin edilməsi haqqında” 2018-ci il 10 dekabr tarixli 387 nömrəli fərmanlarında dəyişiklik edilməsi barədə” 28 dekabr 2022-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanına əsasən “Sosial müavinətlər haqqında” Qanuna yeni müavinət növü – Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssisə ilkin maddi-məişət şəraitinin dəstəklənməsi üçün müavinət əlavə edilib. Həmin müavinətin məbləği, kimlərə veriləcəyi ilə bağlı suallara iqtisadçı ekspert Anar Bayramov aydınlıq gətirib.

“Sosial müavinətlərin məbləğinin artırılması haqqında” 29 avqust 2013-cü il tarixli, 973 saylı Prezident Fərmanına edilmiş dəyişiklik nəticəsində Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssisə ilkin maddi-məişət şəraitinin dəstəklənməsi üçün 600 manat məbləğində birdəfəlik müavinət müəyyən edilib. Bununla yanaşı, Əmək Məcəlləsinə “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəsis” anlayışi əlavə edilib. Məcəllənin 3-cü, “Bu Məcəllədə istifadə edilən əsas anlayışlar” bölməsinə əlavə edilən yeni anlayışa əsasən, Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssis dedikdə peşə, orta ixtisas və ali təhsil haqqında dövlət sənədi və son 60 ay ərzində ən azı 24 ay əmək stajı olan və Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində əmək müqaviləsi (kontraktı) əsasında işləyən şəxs (xüsusi rütbəli şəxslər istisna olmaqla) başa düşülür.

Göründüyü kimi, işğaldan azad edilmiş ərazilərində çalışan işçilərə fərqli yanaşma tətbiq edilir. Qanunun tələbinə əsasən, həmin mütəxəssis üç şərtə cavab verməlidir:

  • peşə, orta ixtisas və ali təhsil haqqında dövlət sənədinə malik olmalıdır. Yəni işçi yalnız orta məktəbi bitiribsə, o zaman işğaldan azad edilmiş ərazilərdə işləyən mütəxəssis sayılmayacaq;
  • işçinin əmək stajı nəzərə alınır. Onun son 60 ay ərzində (son 5 ildə) fasiləli və ya fasiləsiz ən azı 24 ay əmək stajı olmalıdır;
  • işçi Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində əmək müqaviləsi (kontraktı) əsasında işləyən şəxs olmalıdır.

Müharibə iştirakçılarının əmək məzuniyyətləri necə tənzimlənir?

Əmək Məcəlləsinə Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssislə bağlı tələblərlə yanaşı, onun işinin xüsusiyyətlərindən bəhs edən maddə də əlavə edilib.

Məcəllənin “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssislərin işinin xüsusiyyətləri” maddəsinin 21-1.1-ci bəndinə əsasən, Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində işləyən mütəxəssislər aşağıdakı şərtlər birgə mövcud olduğu hallarda bu Məcəllədə və Azərbaycan Respublikasının digər qanunlarında nəzərdə tutulan güzəştlərdən və imtiyazlardan istifadə etmək hüququna malikdirlər:

  • mütəxəssislərin əmək müqaviləsi (kontraktı) bağladıqları işəgötürən (o cümlədən, hüquqi şəxs olduqda onun Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin 33.2-ci maddəsinə uyğun olaraq vergi uçotuna alınmış filialı, nümayəndəliyi) Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində vergi uçotunda olduqda (Maddə 21-1.1.1.);
  • mütəxəssislərin əmək müqaviləsi (kontraktı) üzrə iş yeri Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində yerləşdikdə (Maddə 21-1.1.2.);
  • mütəxəssislər Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində məskunlaşdıqda (Maddə 21-1.1.3.).

Əmək Məcələsinin 21-1.2-ci maddəsinə əsasən, bu Məcəllənin 21-1.1.1 və 21.1.1.3-cü maddələrində nəzərdə tutulan şərtlər pozulduqda güzəştlərin və imtiyazların tətbiqi dayandırılır.

Göründüyü kimi, işəgötürən həm özü Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində vergi uçotunda olmalıdır, həm də işçinin əmək müqaviləsi (kontraktı) üzrə iş yeri işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yerləşməlidir.

Misal: Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində vergi uçotunda olan işəgötürən həmin ərazidə istehsal fəaliyyəti ilə məşğul olur. İstehsal üzrə mütəxəssis Laçın şəhərində məskunlaşıb, mühasib vəzifəsində çalışan işçi isə əmək funksiyasını Gəncə şəhərində yaşamaqla həyata keçirir. Bu zaman istehsal üzrə mütəxəssisə birdəfəlik 600 manat müavinət ödəniləcək. Digər işçiyə – mühasibə isə müavinət ödənilməyəcək. Cünki müavinətin məqsədi ilkin maddi-məişət şəraitinin dəstəklənməsidir. Təbii ki, birdəfəlik müavinət alması üçün istehsal üzrə mütəxəssis Əmək Məcəlləsinin 3-cü maddəsindəki tələblərə də cavab verməlidir.

Mənbə: vergiler.az

Gəlir anlayışı və onun növləri

18 Yan 2023

Aksiz vergisi bəyannaməsinin təqdim edilməsi

by | posted in: Vergi | 0

Aksiz vergisi bəyannaməsi,Vergi qanunvericiliyində vergi tutulmanın ən geniş yayılmış forması onun elə ödəyicinin özü tərəfindən bəyan edilməsi metodudur. Verginin bəyan edilərək tutulması qarşılıqlı etimadın  göstəricisi olmaqla yanaşı, vergi orqanlarını yoxlama keçirtmək hüququndan da məhrum etmir.

Verginin bəyan edilərək hesabat formasında tutulması az vaxt itkisi ilə daha dəqiq məlumatlara sahib olmaq, büdcəyə verginin daxil olmasını təmin etmək üçün zəruridir. Qeyd edək ki, hesabat və bəyannamə eyni şeydir. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 72.1-ci maddəsinə əsasən vergi hesabatı vergi bəyannaməsindən ibarətdir.

İstehsalçılar hesabat dövrü olan hər hesabat ayı üçün mövcud olmuş vergi tutulan əməliyyatlar barədə bəyannaməni növbəti ayın 20-dən gec olmayaraq vergi orqanına bilavasitə, poçt və ya elektron formatda İnternet vasitəsilə təqdim etməlidirlər. Hesabat ayı ərzində vergi tutulan əməliyyat olmadıqda vergi orqanına müvafiq arayış forması təqdim olunmalıdır.

Vergi ödəyicisinin ləğvi (onun fəaliyyətinə xitam verilməsi) zamanı hesabat ayının əvvəlindən fəaliyyəti dayandırılan günə qədər olan dövrü əhatə edən bəyannamə vergi orqanına növbəti ayın 20-dən gec olmamaqla 30 gün müddətində təqdim olunmalıdır.

“Accounting.Az” konsaltinq şirkətinin təlim və kurslarında bəyannamə tərtibatını öyrənin

İdxalçılar idxal edilən malları gömrük qanunvericiliyinə uyğun olaraq gömrük orqanlarında bəyan edirlər. Əks təqdirdə, yəni ödəniş aparmadıqda ödəyicinin malları istehsal binasının hüdudlarından kənara çıxartmağa hüququ yoxdur. Malların idxalı zamanı aksiz gömrük orqanları tərəfindən gömrük rüsumlarının tutulduğu qaydada tutulur. Gəlir və mənfəət vergilərindən fərqli olaraq aksiz vergisi bəyannaməsinin təqdim edilmə müddətinin uzadılması qanunvericiliklə nəzərdə tutulmamışdır. Vergi ödəyiciləri Vergi Məcəlləsinin 57.1-ci maddəsinin müddəalarıyla maliyyə sanksiyasına məruz qalmaq istəmirlərsə, bəyannamənin vaxtında təqdim edilməsinə diqqət yetirməlidirlər.

Bəyannamələr həm kağız daşıyıcıda həm də elektron formada tərtib edilə bilər. Aksiz vergisinin elektron formada tərtibatı BTP proqramı vasitəsi ilə mümkündür.

Bəyannamənin elektron formada BTP proqram təminatı vasitəsi ilə təqdim edilməsi həm rahatdır, həm də mühasib üçün əlavə vaxt şansıdır.

Aksiz vergisi bəyannaməsini BTP proqramı vasitəsi ilə təqdim edərkən, təqdim etmənin sonuncu gününün son saatının axırına kimi (yəni 24:00-a qədər) bəyannaməni göndərə bilərsiniz. Kağız daşıyıcıda təqdim edilmə zamanı isə həm iş gününü, həm də vergi ödəyicilərinə xidmət mərkəzlərinin iş reqlamentini, vergi ödəyicilərinə xidmət göstərdikləri son saatı nəzərə almalısınız.

İstənilən halda bəyannamənin təqdim edilməsinin sonuncu günü qeyri-iş gününə düşərsə müddət Vergi Məcəlləsinin 68-ci maddəsinə əsasən ondan sonrakı iş gününün sonu bitir.

Kağız daşıyıcılarda bəyannamələrin formaları və onların doldurulma qaydalarını buradan yükləyib tanış olmaq olar.

1 … 576 577 578 579 580 581 582 … 2. 686