Blog Full

Azərbaycan qanunvericiliyində hərbi xidmətə gedən işçilərin əmək hüquqları ilə bağlı müəyyən təminatlar nəzərdə tutulur. Mövzu ilə əlaqədar sual doğuran məsələləri sərbəst auditor Altay Cəfərov şərh edib.

Əmək Məcəlləsinin 74-cü maddəsinə əsasən, tərəflərin iradəsindən və ya istəyindən asılı olmayaraq əmək müqaviləsinə aşağıdakı hallarda xitam verilir:

a) işçi hərbi və ya alternativ xidmətə çağırıldıqda;
ə) əvvəllər həmin müəssisədə çalışan işçi müddətli həqiqi hərbi xidmətdən ehtiyata buraxıldıqdan sonra öz iş yerinə (vəzifəsinə) qayıtmaq hüququndan istifadə etdikdə.

Əmək Məcəlləsinin 77-9-cu maddəsində isə əmək müqaviləsinə xitam verilən işçilərin təminatları təsbit edilib. Həmin maddədə göstərilir ki, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada müəssisənin ləğvi istisna olmaqla, işçinin müddətli həqiqi hərbi xidmətdə olduğu müddət ərzində mülkiyyət növündən və təşkilati-hüquqi formasından asılı olmayaraq müəssisədə iş yeri və vəzifəsi saxlanılır. Müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılanadək müvafiq müəssisədə işləmiş şəxslər, hərbi xidmətdən buraxıldıqdan ən geci 60 təqvim günü keçənədək həmin müəssisədə əvvəlki və ya buna bərabər vəzifəyə (peşəyə) qayıtmaq hüququna malikdirlər.

Beləliklə:

– işçi hərbi xidmətə çağırıldıqda əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 74(a) maddəsinə əsasən xitam verilir;
– hərbi xidmət məsələləri “Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında” Qanunla tənzimlənilir;
– hərbi xidmətin növlərindən biri də müddətli həqiqi hərbi xidmətdir;
– müddətli həqiqi hərbi xidmət hər il 4 dəfə 18 yaşına çatmış Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının hərbi xidmətə çağırılmasıdır;
– Əmək Məcəlləsinin yuxarıda istinad etdiyimiz maddələrinə görə, ümumi hərbi xidmətə çağırılanlara yox, müddətli həqiqi hərbi xidmətə getmiş işçilərə xüsusi təminatlar verilir;
– müddətli həqiqi hərbi xidmətə gedən işçilərin iş yeri və vəzifəsi saxlanılır;
– həmin işçilər hərbi xidmətdən sonra 60 təqvim günü müddətində həmin vəzifəyə və ya analoji vəzifəyə qayıda bilər.

---

Sosial ödənişlərin (pensiya və müavinət) təyin edilməsi qaydası

---

Bəs işəgötürən işçinin həqiqi hərbi xidmətdə olduğu müddətdə həmin vəzifəyə başqa bir şəxsi işə qəbul edə bilərmi?

Həmin vəzifəyə başqa bir şəxs müddətli və ya müddətsiz işə qəbul edilə bilər. Əsgərlikdə olan işçinin yerinə müddətsiz işçi qəbul edildikdə əsgərlikdən qayıdan işçi analoji vəzifəyə təyin edilir.

Bəs Əmək Məcəlləsinin 74(ə) maddəsi digər maddələrlə – 74(a) ilə və 77.9-cu maddələrlə uyğunuzluq təşkil etmirmi?

Qeyd eədk ki, Məcəllənin 74-cü maddəsi tərəflərin iradəsindən asılı olmayaraq əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin əsaslarını təsbit edir. Odur ki, 74(ə) maddəsi də əmək müqaviləsinin xitamı ilə bağlıdır və xitamın nəyə əsaslandığını bildirir.
Əmək Məcəlləsinin 77.9-cu maddəsinə görə, müddətli həqiqi hərbi xidmətə gedən işçinin iş yeri və vəzifəsinin saxlanılması işəgötürənin öhdəliyidir. Eyni zamanda, işçi hərbi xidmətdən qayıdan zaman öz iş yerinə və vəzifəsinə qayıtmaq istədikdə işəgötürən əmək müqaviləsinə xitam verə bilər. Bu hal işəgötürən həmin vəzifəyə başqa bir şəxsi təyin etdikdə və həmin vəzifədə başqa bir şəxsin işləməsinə israrlı olduqda baş verir.

Həmin vəzifənin ümumiyyətlə ştatda olmadığı hal da mümkündür. Yəni ola bilər ki, işəgötürən həmin vəzifəyə başqa bir işçini qəbul etdiyinə görə müddətli hərbi xidmətdən qayıdan işçinin həmin vəzifəyə yenidən qayıtmasını istəməsin. Bu halda işəgötürən müddətli həqiqi hərbi xidmətdən qayıdan işçini analoji bir vəzifəyə təyin etməlidir. Hərbi xidmətdən qayıdan işçi bununla razılaşmadıqda isə digər təminatlarla, Əmək Məcəlləsinin digər maddələrinə əsasən işdən azad edilə və ya öz razılığı ilə başqa bir vəzifəyə keçirilə bilər.

Nəzərə almaq lazımdır ki, Əmək Məcəlləsinin 74 (ə) maddəsi işəgötürənə işçi iş yerində olmadığı müddətdə onun vəzifəsinə daha yaxşı bir mütəxəssis cəlb etmək və həmin mütəxəssisi saxlamaq hüququnu verir. Bununla yanaşı, vəzifə ümumiyyətlə olmadıqda işəgötürənin işçini yenidən işə qəbul etməmək hüququ da saxlanılır.

Yaxşı olardı ki, işəgötürənlər əmək hüquqları ilə bağlı mübahisələrə yol verməmək üçün müddətli həqiqi hərbi xidmətdə olan işçilərin iş yerlərini və vəzifələrini saxlasınlar.

Mənbə: vergiler.az

---

Əmək qanunverciliyinin pozulmasına görə məsuliyyət

---

Mövcud qanunvericiliyə əsasən şəxsin sosial statusu və bir sıra digər amillər nəzərə alınmaqla gündəlik xərcləri baxımından təyin edilən bir sıra sosial ödənişlər nəzərdə tutulmuşdur. Bununla əlaqədar olaraq hazırki qanunvericilik baxımından müvafiq tənzimləmələri təqdim edirik.

1. Əmək pensiyaları haqqında qanunvericiliyə görə aşağıdakı hallarda əmək pensiyasının verilməsi nəzərdə tutulur:

• yaşa görə əmək pensiyası;

Hazıra 65 yaşına çatmış kişilərin və 60 yaşına çatmış qadınların (qadınların yaş həddi 2017-ci il iyulun 1-dən başlayaraq 2027-ci il iyulun 1-dək hər il 6 ay artırılır) fərdi hesablarının sığorta hissəsində qeydə alınmış pensiya kapitalı əmək pensiyasının minimum məbləğindən (2022-ci il yanvarın 1-dən 240 manat) az olmayan pensiya təminatına imkan verdikdə sığorta stajından asılı olmayaraq, bu pensiya təminatına imkan vermədikdə isə azı 25 il sığorta stajı olduqda (2017-ci il iyulun 1-dək yaşa görə əmək pensiyası təyin edilmiş şəxslər istisna olmaqla) yaşa görə əmək pensiyası hüququ vardır. Onu da qeyd edək ki, xüsusi statuslu şəxslərin (prokurorluq, ədliyyə, miqrasiya, fövqəladə hallar işçilərinin, incəsənətin xüsusi sahələrinin, yeraltı, əmək şəraiti xüsusilə zərərli və ağır olan iş yerlərinin) yaşa görə əmək pensiyası hüququ güzəştli şərtlərlə müəyyən edilir.

• əlilliyə görə əmək pensiyası;

Bu növ pensiya orqanizmin funksiyalarının 81-100 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə ümumilikdə sığorta stajı 5 ildən az olmamaq şərtilə, əmək qabiliyyətli yaş dövrünün (15 yaşından başlanmaqla sayılır və şəxsin mövcud yaşından 15 yaş çıxılır və 4 aya vurulur) hər tam ili üçün 4 ay sığorta stajı olduqda təyin edilir. Orqanizmin funksiyalarının 31-80 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə əlilliyə görə əmək pensiyası fərdi hesabın sığorta hissəsində qeydə alınmış pensiya kapitalı 240 AZN məbləğindən az olmayan pensiya təminatına imkan verməsi şərtilə, yuxarıda göstərilən sığorta stajı olduqda təyin edilir.

• ailə başçısını itirməyə görə əmək pensiyası

Vəfat etmiş şəxslərin övladları (18 yaşına çatmamış, 18 yaşına çatanadək əlilliyi müəyyən olunmuş 18 yaşından yuxarı əlilliyi olan, təhsil müəssisələrinin əyani şöbəsində təhsil alanlar, lakin ən çoxu 23 yaşına çatanadək), ata, ana, ər, arvad (müəyyən edilmiş pensiya yaşına çatmışdırsa, yaxud orqanizmin funksiyalarının 61-80 faiz və ya 81-100 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxsdirsə), yaşından və əmək qabiliyyətindən asılı olmayaraq valideynlərdən biri və ya ər (arvad), yaxud baba, nənə, qardaş, bacı (vəfat etmiş və ya həlak olmuş ailə başçısının 8 yaşına çatmamış uşaqlarına, qardaşlarına, bacılarına, nəvələrinə baxırsa və işləmirsə) bu pensiyanı almaq hüququnu əldə edir. Həmin şəxslər ölüm gününədək vəfat edən ailə başçısının tələb edilən sığorta stajı (əlilliyi olan şəxslərdəki kimi) olduqda pensiya hüququna malik olur.

2. Həmçinin qanunvericiliklə sosial müavinətlərin də verilməsi nəzərdə tutulur ki, bu pensiya hüququ olmadığı halda yaranır. Sosial müavinətlər aylıq və birdəfəlik olur. Aylıq müavinətlərdən bir neçəsini almaq hüququ olan şəxslər öz arzusuna əsasən bir növ aylıq müavinət seçə bilərlər. Aşağıdakı müavinətlər aylıq təyin olunur.

– dövlət qulluqçularına ömürlük müavinət;

Bu müavinət inzibati və yardımçı vəzifələri tutan dövlət qulluqçuları pensiya yaşına çatmasına və ya əlilliyinə görə könüllü işdən çıxdıqda və dövlət qulluğu vəzifəsində minimum qulluq stajına (15 il) və əmək pensiyası almaq hüququna malik olmadıqda verilir.

– yaşa görə müavinət;

Əmək qabiliyyəti olmayan şəxsin əmək pensiyası hüququ olmadıqda və işləmədikdə verilir.

– əlilliyə görə müavinət;

Əlilliyi müəyyən edilmiş şəxsin əmək pensiyası hüququ olmadıqda bu müavinət verilir.

– ailə başçısını itirməyə görə müavinət;

---

---

əmək qabiliyyəti olmayan şəxsin əmək pensiyası hüququ olmadıqda, yaşından və əmək qabiliyyətindən asılı olmayaraq valideynlərdən, qardaş, bacı, baba və nənələrdən biri vəfat etmiş şəxsin 8 yaşınadək uşaqlarına baxdıqda və işləmədikdə bu müavinəti almaq hüququna malikdir.

– bəzi kateqoriya şəxslərə kommunal, nəqliyyat və digər xidmətlərə görə müavinət;

Bu müavinəti almaq hüququ müəyyən edilmiş şəxslərin əmək pensiyası hüququ olmadıqda verilir. Bu hüquqa malik olan şəxslərin kateqoriyası müvafiq qaydalarla tənzimlənir. https://e-qanun.az/framework/2879

– 3 yaşınadək uşağa qulluğa görə müavinət;

3 yaşınadək uşağa qulluq göstərən, müvafiq tələblərə cavab verən şəxs qismən ödənişli sosial məzuniyyətdə olduqda bu müavinəti almaq hüququna malik olur.

– müddətli həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçularının uşaqlarına müavinət

Şəxs müddətli həqiqi hərbi xidmətdə olduqda övladlarına bu müavinət verilir.

– valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların qəyyumlarına (himayəçilərinə) müavinət;

Qəyyum (himayəçi) təyin edilmiş şəxslərin ünvanlı sosial yardım almaq hüququ olduqda və barəsində qəyyumluq (himayəçilik) təyin edilmiş uşaqlar tam dövlət təminatında olmadıqda bu müavinət verilir.

– 1 yaşınadək uşağı olan aztəminatlı ailələrə müavinət;

Ailənin ünvanlı ünvanlı sosial yardım almaq hüququ olduqda bu müavinət ödənilir.

– beşdən çox uşağı olan qadınlara müavinət

Beşdən çox uşaq doğub tərbiyə edən qadınlara, uşaqların sağ olması şərti ilə, bu hüququn yaranmasına səbəb olmuş uşağı bir yaşına çatdıqda bu müavinət verilir.

– övladlığa götürülən uşağa, o cümlədən 18 yaşınadək əlilliyi müəyyən edilmiş uşağa görə müavinət

Yaşa, əlilliyə, ailə başçısını itirməyə görə, həmçinin dövlət qulluqçularına verilən ömürlük və bəzi kateqoriya şəxslərə kommunal, nəqliyyat və digər xidmətlərə görə müavinət almaq hüququ olan şəxslər, eyni zamanda bu müavinəti də almaq hüququna malikdir. Valideynlərini itirmiş və ya valideyn himayəsindən məhrum olmuş 3-18 yaş arası uşağı, o cümlədən 18 yaşınadək əlilliyi müəyyən edilmiş uşağı övladlığa götürən şəxsə 2021-ci il yanvarın 1-dən sonra övladlığa götürülən uşaq üçün (uşağın övladlığa götürülməsi haqqında məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qətnaməsi təqdim edildikdə) bu müavinət verilir.

Bu müavinətlər isə birdəfəlik nəzərdə tutulur.

– radiasiya qəzası nəticəsində zərər çəkmiş şəxslərə hər il müalicə üçün müavinət;

Şəxsin radiasiya qəzası nəticəsində əlilliyinin müəyyən edildiyini və Çernobıl AES qəzası nəticəsində zərər çəkmiş şəxslərin 18 yaşınadək uşaqlarının qəza nəticəsində əlilliyini təsdiq edən qanunvericiliyə uyğun olaraq qəbul edilmiş qərar təqdim edildikdə bu müavinət verilir.

– uşağın anadan olmasına görə müavinət:

Səlahiyyətli orqan tərəfindən verilmiş arayış təqdim edildikdə verilir.

– dəfn üçün müavinət

İşsizlikdən sığorta ödənişini alan, yaşa, əlilliyə, ailə başçısını itirməyə görə, həmçinin dövlət qulluqçularına verilən ömürlük müavinətlərdən biri təyin edilmiş şəxs vəfat etdikdə bu müavinət verilir.

---

Əmək qanunverciliyinin pozulmasına görə məsuliyyət

---

Mövcud qanunvericiliyə əsasən əmək müqaviləsinə xitamın bir neçə əsası olsa da, işəgötürənin xitam zamanı son haqq-hesabdan irəli gələn öhdəlikləri dəyişilməz qalır. Belə ki, işəgötürən son haqq-hesab zamanı həyata keçirəcəyi prosedurların doğruluğuna görə məsuliyyət daşıdığı üçün bu prosedurların dəqiqləşdirilməsi zəruridir.

• Əmək müqaviləsinin xitamı barədə əmrin surəti ilə işçini tanış etdirməlidir;
• Müqaviləyə işçinin təşəbbüsü ilə xitam verilməsi halında işəgötürən yeni işçi cəlb etmə barədə işçini məlumatlandırmalıdır. Əks halda müqavilənin xitamı gününədək işçi ərizə ilə müraciət edib, işinə bərpa olunmalıdır;
• İşəgötürənin təşəbbüsü ilə əmək vəzifələrinin kobud pozuntusu əsası üzrə müqaviləyə xitam verilərkən bu pozuntu və onun işəgötürənə vurduğu zərərin əsaslandırılması təmin edilməlidir;
• Əmək müqaviləsi müddətli xarakter daşıdığı halda, müddətin bitməsindən sonrakı 1 həftə ərzində işçiyə yazılı qaydada müqavilənin xitamı barədə bildiriş verməlidir;
• Əmək müqaviləsinə xitam verildiyi gün əmək kitabçası işçiyə verilməlidir. Əks halda işçiyə işə düzələ bilmədiyi bütün müddət üçün orta əmək haqqı ödənilməlidir;
• Xitam zamanı işçinin işlədiyi günlərə görə aylıq əmək haqqı, istifadə etmədiyi məzuniyyətə görə orta aylıq əmək haqqı hesablanmaqla müqavilənin xitamı günü – sonuncu iş günü ödənişlər həyata keçirilməlidir;
• İşəgötürənlər iş yeri boşaldığı gündən ən geci 5 (beş) iş günü müddətində əməkhaqqı göstərilməklə bu barədə məlumatları müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilmiş qaydada və formada elektron informasiya sisteminə daxil etməlidirlər. Elektron-informasiya sistemində müqavilənin xitamı ilə bağlı düzəlişlərin qeyd edilməməsi müvafiq məsuliyyət tədbirlərinin tətbiqinə səbəb olur.

---

Məhkəmə iclasında cərimələnməmək üçün bunları bilmək lazımdır

---