Blog Full

331 saylı “Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyatlar” hesabı müəssisənin aktivlərinin bazar dəyərinə uyğun uçotunu təmin edən mühüm bir hesabat alətidir. Onun düzgün, həm IFRS, həm də yerli qanunvericiliyə uyğun tətbiqi maliyyə hesabatlarının obyektivliyini artırır. Bu məqalədə accounting.az saytının redaktoru Cəmil Əsədov 331 saylı hesabın tətbiqi istiqamətlərini şərh edir.

Kapital ehtiyatları üzrə uçotun əsasları

Kapital ehtiyatları – müəssisənin balansında əsas kapitalla yanaşı təqdim olunan və birbaşa gəlir kimi tanınmayan, lakin yenidən qiymətləndirmə, səhmdar töhfələri və müəyyən qanunvericilik aktları əsasında aparılan digər oxşar əməliyyatlar nəticəsində  formalaşan maliyyə mənbələridir.

Belə ehtiyatlar mənfəətdən asılı olmadan formalaşır və o:

• müəssisənin maliyyə sabitliyini artırmaq;
• riskləri qarşılamaq;
• investisiya imkanlarını genişləndirmək üçün istifadə olunur.

Mühasibatlıqda kapital ehtiyatlarının uçotu AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-da mühasibat uçotu subyektləri üçün müəyyən edilmiş hesablar planının 33-cü maddəsinə aid olan hesablar üzrə aparılır. Yeri gəlmişkən, bu qaydalarda, “mühasibat uçotu subyektləri” anlayışı, kredit təşkilatları istisna olmaqla, kommersiya təşkilatlarını, habelə hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslər və publik hüquqi şəxsləri əhatə edir. Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı və illik maliyyə hesabatlarını İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartları əsasında tərtib edən publik hüquqi şəxslər istisna təşkil edir.

33-cü “Kapital ehtiyatları” maddəsinin uçot hesabları

Hesablar Planının 33-cü “Kapital ehtiyatları” maddəsində mühasibat uçotu subyektinin kapital ehtiyatlarının hərəkəti üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim edilir. Bu maddə üzrə aşağıdakı hesablar açılır:

• 331 saylı “Yenidən qiymətləndirilmə üzrə ehtiyat”;
• 332 saylı “Məzənnə fərqləri üzrə ehtiyat”;
• 333 saylı “Qanunvericilik üzrə ehtiyat”;
• 334 saylı “Nizamnamə üzrə ehtiyat”;
• 335 saylı “Digər ehtiyatlar”.

Bu ehtiyatlar sahibkarlıq fəaliyyətində risklərin qarşılanması, uzunmüddətli sabit maliyyə siyasətinin həyata keçirilməsi və aktivlərin real dəyərinin uçota alınması baxımından vacib rol oynayır. Xüsusilə, maddi aktivlərin (torpaq, tikili və avadanlıqlar) yenidən qiymətləndirilməsi nəticəsində yaranan kapital ehtiyatları müəssisənin maliyyə hesabatlarında aktivlərin və kapitalın daha obyektiv əks olunmasına şərait yaradır.

Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyatların iqtisadi təyinatı

331 saylı hesab özündə müəssisənin aktivlərinin – xüsusilə torpaq, tikili və avadanlıqların – yenidən bazar dəyərinə uyğun qiymətləndirildikdə yaranan müsbət fərqi əks etdirir. Bu fərq gəlir kimi tanınmır, kapitalın bir hissəsi kimi “Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyatlar” hesabında toplanır. Bu vəsait səhmdarlar arasında bölüşdürülmək üçün deyil, sadəcə kapitalın artırılması məqsədilə istifadə olunur.

Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyatlar müəssisənin:

• aktivlərinin real dəyərini göstərməsi,
• kapital strukturunun gücləndirilməsi,
• əlavə dividend və ya kapital artımı üçün baza yaradılması məqsədilə istifadə edilir.

Yenidən qiymətləndirmə nəticəsində yaranan müsbət fərqlər, mənfəət kimi qəbul edilmədiyi üçün vergi öhdəliyi yaratmır. Lakin həmin ehtiyatların gələcəkdə bölüşdürülməsi zamanı vergiyə cəlb olunması mümkündür.

331 saylı hesabın xüsusiyyətləri və istifadəsi

331 saylı “Yenidən qiymətləndirilmə üzrə ehtiyat” hesabında mühasibat uçotu subyektinin aktivlərinin yenidən qiymətləndirilməsi nəticəsində yaranmış kapital ehtiyatları barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Mühasibat uçotu standartlarına uyğun olaraq tətbiq edilən 331 saylı hesab, kapital bölməsində yerləşir və yalnız müsbət saldo ilə (kredit qalığı) uçota alınır.

Müəssisə yenidən qiymətləndirmə zamanı iki modeldən birini seçməlidir:

• ilkin dəyər modeli (aktivin alınma qiyməti ilə uçotu);
• yenidən qiymətləndirmə modeli (dövri olaraq bazar dəyərinə uyğunlaşdırma).

Seçilmiş model həmin aktivlərin bütün növünə eyni şəkildə tətbiq edilir.

Torpaq, tikili və avadanlıqlar yenidən qiymətləndiriləndə:

1. Əvvəllər hesablanmış amortizasiya (köhnəlmə) sıfırlanır, yəni aktivin köhnəlmə dəyəri balansdan silinir.
2. Daha sonra aktivin yenidən qiymətləndirilmiş xalis dəyəri balansda əks etdirilir.
3. Bu yeni dəyərlə əvvəlki dəyər arasındakı müsbət fərq, yəni artım 331 saylı hesabın kreditinə yazılır.

Yenidən qiymətləndirmə nəticəsində aktivin dəyəri artarsa, bu birbaşa kapitalın artırılması kimi 331-ci hesaba daxil edilir.

Əgər həmin aktiv əvvəlki illərdə dəyər itirmişdisə və bu azalma mənfəət və zərər hesabatında zərər kimi göstərilmişdisə, sonradan bu aktivin dəyəri artarsa:

• o zaman bu artım, əvvəlki zərərin yerini bərpa etmək üçün, gəlir kimi tanınır (yəni zərər balanslaşdırılır).
• yalnız əvvəlki zərər tam ödəndikdən sonra qalan artım 331-ci hesaba yazıla bilər.

331 saylı “Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyatlar” hesabında uçotun tənzimlənməsi

331 saylı hesab üzrə uçot zamanı müstəqil subhesablar açıla bilər, məsələn:

• 331-1: Torpaqlar üzrə yenidən qiymətləndirmə ehtiyatı
• 331-2: Binalar üzrə ehtiyat
• 331-3: Avadanlıqlar üzrə ehtiyat və sair.

Bu bölgü müəssisəyə aktivlər üzrə ayrı-ayrı yenidən qiymətləndirmə mənbələrini izləməyə və analiz aparmağa imkan verir.

Hesab üzrə uçot AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-nın uyğun bəndləri əsasında aparılır:

• yenidən qiymətləndirmə nəticəsində aktivin balans dəyərinin artımı – 31.2-ci bənd;
• əvvəlki yenidən qiymətləndirmələr nəticəsi və sonrakı yenidən qiymərləndirmələr – 31.3 və 31.4 -cü bənd;
• aktivlər üzrə yenidən qiymətləndirmələr nəticəsində kapital ehtiyatlarında əks etdirilmiş artımlar üzrə – 31.5-ci bənd.

331 saylı “Yenidən qiymətləndirmə üzrə ehtiyatlar” hesabında uçot zamanı MUBS1 “Maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi” (IAS1) və MUBS16 “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” (IAS 16) standartları bu istiqamətdə tənzimləmələr üçün əsas normativ sənədlərdir.

331 saylı hesab üzrə müxabirləşmə nümunələri

Mühasibat uçotunda 331 saylı hesab üzrə müxabirləşmə aşağıdakı şəkildə aparıla bilər:

Nümunə 1: Əsas vəsaitin yenidən qiymətləndirilməsi nəticəsində dəyər artımı (maddə 31.2-ci bəndin tətbiqi)

Nümunə 2: Əvvəlki yenidən qiymətləndirmələr nəticəsində yaranmış 5000 manat artımlar kapital ehtiyatlarında əks etdirilib. Sonrakı qiymətdəndüşmə zərərləri 6500 manatdır (maddə 31.3-ci bəndin tətbiqi)

Nümunə 3: Əsas vəsaitlərin əvvəlki yenidən qiymətləndirmələri nəticəsində yaranmış qiymətdəndüşmə zərərləri Mənfəət və ya zərər və digər məcmu gəlir haqqında hesabatda əks etdirilib (20000 manat). Sonrakı yenidən qiymətləndirmə zamanı aktivin dəyəri 35000 manat artımla müəyyən edilib.(31.4-cu bəndin tətbiqi)

 

Yeni qaydalara uyğun olaraq məzuniyyətə gedərkən işçiyə veriləcək əməkhaqqının hesablanma qaydasına aydınlıq gətirilib.

Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin Əmək siyasəti şöbəsinin müdiri Fuad Heydərov ARAZ FM-ə müsahibəsində Əmək Məcəlləsinin 111-ci maddəsinə edilən dəyişikliyi şərh edib.

Onun sözlərinə görə, dəyişiklik ondan ibarətdir ki, əmək məzuniyyətində olarkən işçinin iş yeri vəzifəsi və sonuncu əməkhaqqıdan az olmamaqla orta əməkhaqqının saxlanılmasını nəzərdə tutur.

“Burada əsas məsələ “sonuncu əməkhaqqı”ya aydınlıq gətirilməsi ilə bağlıdır. Sonuncu əməkhaqqı dedikdə şəxsin tariflər çıxılmaqla əldə etdiyi maaşdan yox, əmək müqaviləsində müəyyən edilmiş məbləğdən (tarif maaşı, əlavələr və mükafatlar daxil olmaqla-red.) söhbət gedir.

Misal üçün, əgər işçinin rəsmi maaşı 1000 manatdırsa və fevralın 1-dən məzuniyyətə çıxmağı planlaşdırırsa, bu zaman məzuniyyət vaxtı üçün orta əməkhaqqı hesablanır. Ödəniləcək vəsait 1000 manatdan az olduğu təqdirdə işəgötürən ona ən azı 1000 manat ödəməyə borcludur”, – deyə o əlavə edib.

Mənbə: banker.az

Əmək Məcəlləsinin yeni redaksiyasında işçilərin və işəgötürənlərin hüquqları ilə bağlı dəyişikliklər, yeni anlayışlar, hüquqlar təsbit edilib. Onlardan biri də əsas və əlavə iş yerlərində çalışan işçilərin ezamiyyətə göndərilməsinin tənzimlənməsi ilə bağlıdır.

Yeniliyi əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Kəmalə Yusifova şərh edir.

İşçinin əmək funksiyalarından biri də ezamiyyətdir. Əmək Məcəlləsinin 3-cü maddəsinin 9-1-ci hissəsinə əsasən, ezamiyyət – işəgötürənin əmri (sərəncamı, qərarı) ilə işçinin müəyyən olunmuş müddətə iş yerindən başqa yerə işəgötürənin qanunauyğun tapşırığını yerinə yetirmək üçün getməsidir. Ezam olunan işçinin əsas hüquqlarından biri də müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən təsdiq edilmiş ezamiyyə xərcləri normalarından az olmayan məbləğdə ezamiyyə xərclərini almaqdır. Bütün bunlar Əmək Məcəlləsi və Nazirlər Kabinetinin müvafiq qərarları ilə tənzimlənir.

Bu ildən Əmək Məcəlləsinin 130-cu maddəsində edilmiş dəyişiklik qüvvəyə minib. 30 dekabr 2025-ci il tarixli 332-VIIQD nömrəli Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə 130-cu maddəyə yeni məzmunda “j” və “k” bəndləri əlavə edilib.

Məcəllənin yeni qüvvəyə minmiş 130-cu maddəsinin “j” bəndinə əsasən, əsas iş yerindən ezamiyyətə gedən işçiyə əlavə iş yerində əsas iş yeri üzrə ezamiyyə müddətində ödənişsiz məzuniyyətlər verilir. Həmin maddənin “k” bəndində isə göstərilib ki, əlavə iş yerindən ezamiyyətə gedən işçiyə əsas iş yerində əlavə iş yeri üzrə ezamiyyə müddətində ödənişsiz məzuniyyət verilir.

Yəni işçi əsas və ya əlavə iş yerlərindən birindən ezamiyyətə göndərilirsə, digər iş yerində ona ezamiyyə günləri qədər ödənişsiz məzuniyyət verilməlidir.

Misal

Tutaq ki, işçi əsas iş yeri üzrə 26 yanvar 2026-cı il tarixdən 31 yanvar 2026-cı il tarixədək ezamiyyətə göndərilir. Bu halda, əlavə iş yerində işçinin ərizəsinə (əsas iş yerindən ezamiyyətə göndərildiyinə dair sənəd təqdim etməklə) əsasən, 26 yanvar 2026-cı il tarixdən 31 yanvar 2026-cı il tarixədək ödənişsiz məzuniyyət verilir. Eyni hal əlavə iş yerindən ezam olunduqda əsas iş yeri üçün keçərlidir.

Əmək Məcəlləsinin 10-cu maddəsinin “f” bəndinə əsasən, bu Məcəllədə müəyyən edilmiş məhdudiyyətlər nəzərə alınmaqla, işəgötürənin tapşırığı ilə ezamiyyətə getmək işçinin əmək müqaviləsi üzrə əsas vəzifəsi sayılır. Həmçinin, Məcəllənin 11-ci maddəsinin “h” bəndində göstərilib ki, işəgötürənin əsas hüquqlarından biri də müəyyən edilmiş məhdudiyyətlər nəzərə alınmaqla, işçiləri ezamiyyətə göndərməkdir.

Göründüyü kimi, Əmək Məcəlləsinin bu müddəalarına əsaslanan işəgötürənin işçini ezamiyyə göndərmək hüququ vardır. Bəs bütün kateqoriyalardan olan işçiləri işəgötürən ezamiyyətə göndərə bilərmi?

Əmək Məcəlləsinin 242-ci maddəsində bəzi işçilərin ezamiyyətə göndərilməsində məhdudiyyətlər yer alıb. Onlardan biri də hamilə qadınlardır. Maddənin 1-ci bəndində göstərilib ki, hamilə, 14 yaşınadək uşağı olan, həmçinin əlilliyi olan uşağı olan qadınların gecə vaxtı yerinə yetirilən işlərə, iş vaxtından artıq işlərə, istirahət, iş günü hesab edilməyən bayram və digər günlərdə işə cəlb edilməsinə və ezamiyyətə göndərilməsinə yalnız onların yazılı razılığı ilə (hamilə və 3 yaşınadək uşağı olan qadınlara münasibətdə onların, habelə uşağın həyat və ya sağlamlığına təhlükə yaranmaması barədə həkim rəyi olduqda) yol verilir.

Əmək Məcəlləsinin 254-cü maddəsinə görə, yaşı 18-dən az olan işçilərin ezamiyyətə göndərilməsi də qadağandır.

Mənbə: vergiler.az