Blog Full

Sair qısamüddətli maliyyə aktivləri

231saylı aktiv hesabı üzrə uçota alınan satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar Hesablar Planının 23-cü maddəsinin (“Sair qısamüddətli maliyyə aktivləri”) tərkibinə daxildir.

Maliyyə qoyuluşları müddətinə görə uzunmüddətli və qısamüddətli olur. Qısamüddətli maliyyə investisiyaları dövriyyəsi yaxud ödəmə müddəti bir il və ya daha az olan investisiyalardır. Müəssisə tərəfindən investisiya edilən aktivlər, digər müəssisə və təşkilatların qiymətli kağızları, kredit təşkilatlarının müddətli depozit hesabdarındakı maliyyə vəsaitləri və s. ola bilər. Belə aktivlər likvid və ən asan satıla bilən aktivlər kimi xarakterizə olunur.

Maliyyə aktivləri, o cümlədən sait qısamüddətli maliyyə aktivləri üzrə uçot və hesabatların təqdimatı zamanı aşağıdakı beynəlxalq standartların tələbləri nəzərə alınmalıdır:

• “Maliyyə alətləri: Təqdimat” adlı 32 saylı MUBS (IAS 32);
• “Maliyyə alətləri” adlı 9 saylı MHBS (IFRS 9);
• “Maliyyə alətləri: Məlumatın açıqlanması” adlı 7 saylı MHBS (IFRS 7).

Qoyuluşların hansı kateqoriyaya aid olduğu müəssisə tərəfindən dəqiq təyin edilməlidir. “Sair qısamüddətli maliyyə aktivləri“  asılı və birgə müəssisələrdən başqa digər müəssisələrə qoyulan qısamüddətli borclar, investisiyalar, və maliyyə aktivləri ilkin dəyərinə əsaslanaraq uçota alınır.

Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar

Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar dedikdə hesabat dövründən sonrakı 12 aylıq müddətdə satılması gözlənilən qısamüddətli maliyyə aktivləri başa düşülür. Yəni, aktiv o vaxt “Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar“ hesabında uçota alınır ki:

• müəssisə qısa müddətdə satılması mümkün olan investisiyaya sahib olsun, və;
• onu 12 aydan artıq saxlamamağı nəzərdə tutsun.

Haqqında bəhs edilən hesaba daxil olan aktivlər ədalətli dəyərlə yenidən qiymətləndirilir. Bu zaman mənfəət (zərər) hesabında ədalətli dəyərlə müəyyən edilən maliyyə aktivlərindən fərqli olaraq, yenidən qiymətləndirilmənin nəticəsi müəssisənin balansında öz əksini tapır.

Bir ildən artıq müddətə saxlanılması nəzərdə tutulmuş belə investisiyalar uzunmüddətli investisiyalar kateqoriyasına edilməklə uçotu 183 saylı “Digər uzunmüddətli investisiyalar” hesabında aparılır.

231 saylı hesab üzrə uçot

“Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar” hesabı üzrə subhesablarının açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir.

232 №li “Satış məqsədilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar“ hesabı aktiv hesabdır.

Qeyd edilən Qaydaların 25.1-ci maddəsi aşağıdakı hesabları əhatə edir.

231 saylı “Satış məqsədi ilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar” hesabında mühasibat uçotu subyektinin satış məqsədi ilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalarının hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Sözügedən qaydaların bəndlərinə uyğun gələn hallar aşağıdakı kimidir:

Satış məqsədi ilə saxlanılan qısamüddətli investisiyaların əldə edilməsi qeyd edilən Qaydaların 25.2-ci bəndi, debitor borclarının müqabilində əldə edilməsi halı 25.3-cü bəndi vasitəsilə nizamlanır.

Qaydaların 25.5-ci bəndi belə investisiyaların dəyərinin azalmas, 25.6 bəndi onların satılması və ya əvəzsiz verilməsi zamanı tətbiq edilir.

“Satış məqsədi ilə saxlanılan qısamüddətli investisiyalar” hesabı üzrə müxabirləşmə

Aşağıda müəssisə tərəfindən səhmlərin əldə edilməsi zamanı müxabirləşmə nümunəsi verilib.

Nümunə: “A” MMC gələcəkdə satmaq üçün “B” MMC-dən hər birinin qiyməti 20 manat olmaqla ümumilikdə  20000 manata 2000 ədəd səhm alıb. Alınan səhmlər “B” MMC-nin səhmlərinin 10%-ni təşkil edir. Bu, deməkdir ki, “A” MMC-nin “B” MMC üzərində heç bir təsiri yoxdur. “A” MMC-nin direktoru qısa müddət ərzində almış olduğu səhmlərin qiymətinin bazarda artmasını gözləyir.

Pul vəsaitləri və onların ekvivalentləri üzrə uçotun əsasları

Pul vəsaitləri və onların ekvivalentləri müəssisənin maliyyə resurslarının ən likvid formasıdır. Mühasibat uçotunda pul vəsaitləri “dövriyyə vəsaitləri” kimi xarakterizə olunur və qısamüddətli aktivlər qrupuna aid edilir. Belə aktivlərin uçotu mühasibat uçotu subyektləri üçün hesablar planının 22-ci bölməsində aparılır. 225 saylı “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri” hesabı bu bölməyə aid olan hesablardan biridir. Digər hesablar aşağıdakılardır:

221-ci hesab: “Kassa”;

222-ci hesab: “Yolda olan pul köçürmələri”;

223-ci hesab: “Bank hesablaşma hesabları”;

224-ci hesab: “Tələblərə əsasən açılan digər bank hesabları”.

Pul vəsaitlərinin uçotu zamanı aşağıdakı prinsiplərə əməl edilir:

• pul vəsaitləri nominal dəyərlə tanınır.
• ən likvid aktiv kimi dərhal istifadəyə yararlıdır.
• müəssisənin pul axınları və mövcudluğunun tam şəkildə əks etdirilməsi tələb olunur.

Bu vəsaitlər müəssisənin qısa müddətli öhdəliklərini yerinə yetirmək və cari fəaliyyətlərini həyata keçirməsi üçün əsas mənbə ayılır.

Məqalədə mühasibat uçotu subyektləri dedikdə, kredit təşkilatları istisna olmaqla, kommersiya təşkilatları, habelə hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslər və publik hüquqi şəxslər nəzərdə tutulur. Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı və illik maliyyə hesabatlarını İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartları əsasında tərtib edən publik hüquqi şəxslər bu siyahıda istisna təşkil edir.

Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri: anlayış və nümunələr

225 saylı “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri” hesabı üzrə uçota alınan aktivlər likvidliyi yüksək olan və 3 aydan az müddətə satıla bilən (nağd yaxud nağdsız vəsaitə çevrilə bilən) maliyyə alətləridir. Bu vəsaitlər riski az olan, dəyəri demək olar ki, dəyişməyən vəsaitlərə aiddir. Ekvivalentlərin məqsədi müəssisənin likvidliyini artırmaqla operativ öhdəlikləri yerinə yetirməkdir.

Azərbaycanda mühasibat uçotu qanunvericiliyi pul vəsaiti ekvivalentlərini aşağıdakı böyük qrupa ayırır:

• limitləşdirilmiş çek kitabçaları;
• pul sənədləri;
• maliyyə qoyuluşları;
• digərləri.

Pul sənədlərinə benzin, sürtgü yağı, qida məhsulları və sairə üçün ödənilmiş talonlar, istirahət evləri, sanatoriya, turist bazalarına ödənilmiş göndəriş vərəqələri, poçt köçürmələrinə, poçt markalarına, dövlət rüsumu markalarının alınmasına bildirişlər və digər sənədlər aiddir.

Maliyyə qoyuluşları dedikdə mühasibat uçotu subyektlərinin birja fəaliyyətindən əldə olunmuş vəsaitlər hesabına həyata keçirilən bank depozitlərindəki pul (investisiya) qoyuluşları, qiymətli kağızları, faizli istiqrazlar nəzərdə tutulur.

Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri mühasibat uçotunda pul vəsaitləri ilə birlikdə təqdim olunur, lakin ayrıca tanınması və uçotu tələb olunur.

225 saylı “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri” hesabı üzrə uçotun tənzimlənməsi

Bu hesabda mühasibat uçotu subyektinin qısa ödəniş müddətinə malik olan, pul vəsaitlərinin əvvəlcədən məlum olan məbləğinə asan çevrilə bilən və dəyərin dəyişməsi kimi cüzi riskə məruz qalan yüksək likvidli qoyuluşlarının mövcudluğu və hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

225 saylı hesab pul vəsaitlərinin ekvivalentləri üçün ayrılmış xüsusi hesabdır və müəssisənin qısa müddətli, likvidliyi yüksək maliyyə aktivlərini izləmək üçün istifadə olunur. Bu hesabda uçota alınan aktivlər aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik olmalıdır:

• əldə edilmə tarixi ilə son müddəti arasında 3 aydan çox vaxt olmamalıdır;
• dəyişkənliyə məruz qalmayan sabit gəlirli maliyyə aləti olmalıdır;
• ticarət məqsədilə deyil, likvidlik təminatı məqsədilə saxlanılmalıdır.

225 saylı “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri” hesab üzrə uçot AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-nın uyğun bəndləri əsasında aparılır:

• pul vəsaitlərinin ekvivalentlərinin əldə edilməsi zamanı – 24.17-ci bənd;
• pul vəsaitlərindən istifadə edildikdə – 24.18-ci bənd;
• məzənnə fərqi üzrə əməliyyatlar – 24.19-cu bənd.

Pul vəsaitləri və onların ekvivalentlərinin uçotuna təsir edən əsas beynəlxalq uçot standartları bunlardır:

• MUBS7 – “Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat” (IAS 7): Müəssisənin fəaliyyət, investisiya və maliyyələşmə fəaliyyətləri üzrə pul axınlarının və ekvivalentlərinin hesabatının hazırlanmasını və təqdim olunmasını tənzimləyir.
• MUBS1 – Maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi (IAS 1): Pul vəsaitləri və onların ekvivalentlərinin maliyyə hesabatında hansı formada təqdim olunacağını müəyyən edir;
• MHBS9- “Maliyyə alətləri” (IFRS 9): Maliyyə alətlərinin ilkin və sonrakı tanınma prinsipləri, o cümlədən risklərin və dəyərsizləşmənin uçotunu əhatə edir.

Bu standartlara əsasən, pul vəsaitlərinin ekvivalentləri yüksək likvidlikli, aşağı riskli maliyyə alətləri kimi qiymətləndirilir və ayrı-ayrı təsnif edilir.

Hesab üzrə müxabirləşmə nümunələri

225 saylı “Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri” hesabı və beynəlxalq standartlar bu uçot sahəsini daha sistemli şəkildə tənzimləməyə imkan verir. Müvafiq əməliyyatların nümunələrlə izahı isə bu anlayışların praktik tətbiqini dəstəkləyir.

Nümunə . “ABC” MMC işçisi üçün 500 manat dəyərində sanatoriya göndərişi əldə edib və onun dəyərini satan müəssisənin bank hesabına ödəyib. Razılaşmaya əsasən bu məbləğ iki ay ərzində işçinin əməkhaqqından tutulacaq.

Bu il dekabrın 1-nə Azərbaycanda işçilərlə işəgötürənlər arasında bağlanmış əmək müqavilələrinin sayı 1 905 398 olub.

Bu barədə İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib.

Məlumata görə, 2019-cu ilin əvvəli ilə müqayisədə əmək müqavilələrinin sayında 503 mindən çox artım müşahidə edilib.

O cümlədən, qeyri-neft-qaz sektorunun özəl bölməsində əmək müqavilələrinin sayı 493 949 vahid artıb və 1 033 871 olub.

Mənbə: report.az