Blog Full - Muhasibat.Az

Oxunma sayı: 132. 586

9 Sen 2025

171 saylı “Alıcıların və sifarişçilərin uzunmüddətli debitor borcları” hesabı üzrə uçot

by muhasibat az | posted in: Xəbər | 0

Debitor borc nədir?

Debitor borclar fiziki və ya hüquqi şəxslərin tərəfdaş şirkət qarşısında sənədləşdirilmiş borc öhdəliklərinin toplusudur. Bir çox təşkilatlar öz müştərilərinə qabaqcadan ödəniş edilmədən, amma müəyyən müddət ərzində pul kompensasiyası almaq şərti ilə xidmət göstərir və ya mal verirlər. Bu anlayış həm də vergi ödənişlərinin artıq ödənilməsi, şirkət işçilərinə borc verilməsi, təsisçinin nizamnamə kapitalına payının vaxtında ödənilməməsi deməkdir.

Borcun qaytarılmasını tələb etmək hüququ olan şirkət kreditordur, borclu isə debitor. Buna görə də başqa şəxslərin şirkətə olan borcuna debitor borcları deyilir.

İkitərəfli razılaşmada müəyyən edilmiş müddətin sonunadək ödənilməyən debitor borclarının vaxtı keçmiş olur. Yalnız bundan sonra kreditor onu almaq üçün hər hansı addım atmaq hüququna malikdir.

Ödəniş müddətinə görə debitor borcları aşağıdakı qruplara bölünür:

qısamüddətli – 12 aya qədər ödəmə müddəti olan debitor borclar;
uzunmüddətli – 12 aydan artıq müddəti olan debitor borclar.

Qısamüddətli debitor borcların uçotu Hesablar Planının 21-ci, uzunmüddətli debitor borclarının uçotu isə 17-ci maddəsi üzrə aparılır.

Alıcıların və sifarişçilərin debitor borcları

Sahibkarlıq fəaliyyəti həyata keçirən şəxslər bu fəaliyyət çərçivəsində malları təqdim edən, iş, xidmətləri göstərən zaman elə olur ki, ödənişi həmin an ala bilmirlər. Qarşı tərəflə ödənişin növbəti dövrlərdə həyata keçirilməsii ilə bağlı razılaşma edilir. Yəni, bazar iqtisadiyyatı şəraitində rəqabətli mühitdə davam etmək, öz yerini tutmaq üçün mal (iş, xidmət) təqdim edən şəxslər ödənişlə bağlı məsələlərdə qarşı tərəfin tələblərini nəzərə almalı olurlar. Beləliklə, həmin təqdim olunan malların (iş, xidmət) ödənişi bir müddət sonra alınır. Alıcı və sifarişçilərin debitor borcları dedikdə vergi ödəyicilərinin təqdim etdikləri mallara (iş, xidmət) görə digər şəxslərin ödəməli olduqları borc məbləğləri nəzərdə tutulur.

Uçot üzrə normativ sənədlər

Alıcı və sifarişçilərin debitor borcları üzrə ən uyğun standartlar bunlardır:

9 nömrəli “Maliyyə Alətləri” MHBS (IFRS 9) / 39 nömrəli “Maliyyə alətləri: Tanınma və ölçülmə” MUBS (IAS 39)
15 nömrəli “Müştərilərlə müqavilələrdən gəlir” MHBS (IFRS 15)

Beynəlxalq Mühasibat Uçotu Standartları Şurası (bundan sonra Şura) nəzərdə tuturdu ki, 9 saylı “Maliyyə Alətləri” standartı MHBS 39 №-li “Maliyyə alətləri: Tanınma və ölçülmə” MUBS-u tamamilə əvəz etsin. Bununla belə, maraqlı tərəflərin maliyyə alətlərinin uçotunun tez bir zamanda təkmilləşdirilməsi ilə bağlı müraciətlərinə cavab olaraq Şura 39 saylı MUBS-un dəyişdirilməsi layihəsini üç əsas mərhələyə böldü. Hər bir mərhələni tamamladıqdan sonra 9 saylı standartda 39 saylı standartın müvafiq tələblərini əvəz edən fəsillər buraxdı.

15 saylı standart üzrə əsas tələblər

15 saylı “Müştərilərlə müqavilələr üzrə gəlirlər” MHBS müştəri ilə müqavilədən əldə edilən gəlir, pul vəsaitlərinin hərəkətinin xarakteri, məbləği, vaxtı, qeyri-müəyyənliyi haqqında məlumat təqdim edərkən müəssisənin tətbiq etdiyi prinsipləri müəyyən edir. 15 №-li “Müştərilərlə müqavilələr üzrə gəlirlər” MHBS-i tətbiq etməklə, müəssisə vəd edilmiş mal yaxud xidmətlərin müştəriyə təhvil verilməsini təsvir etmək üçün gəliri həmin mal yaxud xidmətlər müqabilində müəssisənin əldə edəcəyini gözlədiyi ödənişi əks etdirən məbləğdə tanıyır. 15 №-li “Müştərilərlə müqavilələr üzrə gəlirlər” MHBS-də qeyd olunur: Debitor borc müəssisənin şərtsiz ödəniş məbləğinə olan hüququdur. Ödəniş məbləği üçün hüquq yalnız o zaman şərtsiz hesab olunur ki, ödəniləcək məbləğin ödənilməsi üçün yalnız müəyyən müddətin keçməsi tələb olunsun. Məsələn, müəssisə ödəniş üçün, hətta belə məbləğin gələcəkdə geri qaytarılması ehtimalı olsa belə, cari hüquqa malik olduqda debitor borcu uçotda tanıyır. Müəssisə debitor borcunu 9 №-li “Maliyyə Alətləri” MHBS-in tələblərinə uyğun olaraq tanımalıdır. Müştərilə müqavilə üzrə debitor borcun ilkin tanınmasından sonra 9 №-li “Maliyyə Alətləri” MHBS əsasında ölçülmüş debitor borc ilə tanınmış gəlirlərin məbləği arasındakı hər hansı fərq xərc kimi göstərilməlidir (məsələn, dəyərsizləşmə zərəri kimi).

Uzunmüddətli debitor borclar üzrə uçot

Uzunmüddətli debitor borcları üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir.

171 saylı “Alıcılar və sifarişçilərin uzunmüddətli debitor borcları” hesabı aktiv hesabdır, Qaydaların 18.1-ci maddəsi aşağıdakı hesabları əhatə edir:

171 saylı “Alıcılar və sifarişçilərin uzunmüddətli debitor borcları” hesabında mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsilə əlaqədar malların (işlərin, xidmətlərin) satışı prosesində alıcılar, sifarişçilər tərəfindən ödənilməli uzunmüddətli debitor borcların hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Malalanlara təqdim edilmiş məhsul, iş və xidmətlərə görə 171 “Alıcıların və sifarişçilərin uzunmüddətli debitor borcları” hesabının debeti və 601 “Satış”, 611 “Sair əməliyyat gəlirlər” hesabları üzrə müvafiq subhesablarının krediti müxabirələşdirilir.

Aksiz vergili mallar satılarkən aksiz vergisi məbləğinə 171 saylı hesabın debeti və 521 saylı hesabın uyğun subhesablarının kreditinə yazılmaqla mühasibat yazılışı aparılır.

Mal (iş, xidmətlər) satılarkən müxabirləşmə 171 saylı debeti 545 saylı hesabın krediti üzrə aparılır.

171 “Alıcıların və sifarişçilərin uzunmüddətli debitor borcları” hesabının krediti daxil olmuş ödənişlər, məqbul edilmiş (zaçot edilmiş) avans məbləğləri, qısamüddətli debitor borcları və s. üzrə pul vəsaitlərini və hesablaşmaları uçota alan hesablarla müxabirləşdirilir.

Ümumiyyətlə, üzunmüddətli debitor borclarının uçotu üzrə mühasibat yazılışları yuxarıda qeyd edilən Qaydaların 18-ci bölməsi üzrə aparılır.

Müvafiq müxabirləşmələrə nümunələrlə “Alıcı, sifarişçilərin uzunmüddətli debitor borcları ilə bağlı müxabirləşmə nümunələri” adlı məqalədən tanış olmaq olar.

Maliyyə hesabatları üzrə konsepsiya sənədi

9 Sen 2025

Fərdi qaydada fəaliyyət göstərən vəkil və vəkil bürosunun vergi öhdəlikləri: QAYDALAR, MƏBLƏĞLƏR

by muhasibat az | posted in: Xəbər | 0

Vergi Məcəlləsinin 99.3.11-ci maddəsinə əsasən, vəkillik fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərin göstərdikləri xidmətə görə alınan ödənişlər qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə edilən gəlirlər qrupuna aiddir. Məcəllənin 101.2-ci maddəsində isə göstərilib ki, qeyri-sahibkarlıq fəaliyyəti üzrə illik gəlirdən 14 faiz dərəcəsi ilə vergi tutulur.

Bu qaydaları “BSC Business Service Centre” şirkətinin maliyyə-mühasibatlıq işləri üzrə mütəxəssisi Vüsal Bayramlı şərh edir.

Vergi Məcəlləsinin normalarından göründüyü kimi, vəkillik fəaliyyətindən əldə edilən gəlir qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətinə aid olduğu üçün vəkillər gəlir vergisi ödəyiciləridir. Fərdi qaydada fəaliyyət göstərən vəkillər, Vergi Məcəlləsinin 101-ci maddəsinə əsasən, qeyri-sahibkarlıq fəaliyyəti üzrə illik gəlirdən 14 faiz dərəcəsi ilə vergi ödəyirlər.

Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, vəkillərin fəaliyyəti “Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında” Qanun və Vergi Məcəlləsi əsasında tənzimlənir. Həmin şəxslərin vergi və sosial öhdəlikləri fəaliyyət formasından – fərdi qaydada və ya vəkil bürosu tərkibində işləməsindən asılı olaraq dəyişir.

1. Fərdi qaydada fəaliyyət göstərən vəkilin əsas gəliri

Vəkil fərdi sahibkar (fiziki şəxs) kimi qeydiyyatdan keçmir, çünki vəkillik fəaliyyəti sahibkarlıq sayılmır. Onun əsas gəlir mənbəyi göstərdiyi hüquqi yardımdan əldə etdiyi qonorardır.

Vergi Məcəlləsinə əsasən, vəkil gəlirlərindən gəlir vergisi ödəməlidir: 2.500 manatadək aylıq gəlirdən 14%, 2.500 manatdan yuxarı hissədən isə 25% vergi tutulur.

Misal 1: Fərdi qaydada fəaliyyət göstərən vəkilin aylıq gəliri 3.000 manat olarsa, onun vergi öhdəliyi aşağıdakı kimi hesablanır:

2.500 x 14% = 350 manat;
3.000 – 2.500 = 500 manat;
500 x 25 % = 125 manat;
Cəmi vergi öhdəliyi: 350 + 125 = 475 manat.

“Tibbi sığorta haqqında” Qanunun 15-2.2.2-ci maddəsinə əsasən, Vergi Məcəlləsinə uyğun olaraq, sahibkarlıq fəaliyyətinin və ya digər vergi tutulan əməliyyatlarının müvəqqəti dayandırıldığı hallar istisna olmaqla, vergi ödəyicisi kimi vergi uçotuna alınmış fiziki şəxslər (fərdi sahibkarlar, xüsusi notariuslar, Vəkillər Kollegiyasının üzvləri, mediatorlar) sığortalı qismində özləri çıxış edirlər. Həmin Qanunun 15-10.1.3-cü maddəsində isə göstərilib ki, bu Qanunun 15-2.2.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş sığortaolunanlar üzrə aylıq sığorta haqqı minimum aylıq əməkhaqqının 4 faizi məblğində müəyyən edilib.

Vəkillər, eyni zamanda, məcburi dövlət sosial sığorta haqqı da ödəməlidirlər. “Sosial sığorta haqqında” Qanunun 14.5.5-ci maddəsinə əsasən, Vəkillər Kollegiyasının üzvləri 2026-cı il yanvarın 1-dək gəlirlərinin (xərclər çıxılmaqla) 10 faizi miqdarında sosial siğorta ödəməlidirlər.

Misal 2: Fərz edək vəkillik xidməti göstərən fiziki şəxs iyul ayı ərzində müştərilərdən 5.000 manat gəlir əldə edib. Ay ərzində müxtəlif xərcləri isə (ofis icarəsi, kargüzarlıq, nəqliyyat və s.) 1.500 manat təşkil edib. Bu halda, onun sosial ödəmələrini hesablayaq:

Xalis gəlir: 5.000 – 1.500 = 3.500 manat;
Məcburi dövlət sosial sığorta haqqı (10%): 3.500 x 10% = 350 manat;
İcbari tibbi sığorta haqqı: 400 x 4% = 16 manat.

2. Vəkil bürosunun öhdəlikləri

Vəkil bürosu hüquqi şəxs statusuna malik deyil, lakin ümumi uçot aparır. Hər bir vəkil öz payına düşən gəlirə görə ayrıca vergi ödəyir. Büro qonorarları kassaya qəbul edir və bölüşdürür. Bu zaman şəffaf uçot tələbləri çox sərtdir.

Misal 3: Vəkil bürosuna ay ərzində 20.000 manat vəsait daxil olub. Tutaq ki, burada 4 vəkil fəaliyyət göstərir. Bərabər bölgü zamanı hər vəkilin gəliri 5.000 manat olacaq:

20.000 : 4 = 5.000 manat.

Bu zaman hər bir vəkil yuxarıdakı gəlir vergisi və sosial ödənişləri öz adına ödəyir:

5.000 – 2.500 = 2.500 manat;
2.500 x 14% = 350 manat;
2.500 x 25% = 625 manat.
Cəmi vergi öhdəliyi: 350 + 625 = 975 manat;
MDSS öhdəliyi: 5.000 x 10% = 500 manat;
İTS öhdəliyi: 400 x 4% = 16 manat.

Vəkil bürosunda işləyən texniki əməkdaşlar və s. isə müvafiq əmək müqaviləsi ilə işə olunur. Onların əməkhaqqından 14% gəlir vergisi, 3% işsizlik sığortası, 25% MDSS ayırmaları (əməkhaqqı fondundan) tutulur və ödənilir.

Mənbə: vergiler.az

621 saylı “Fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan gəlirlər” hesabında uçotun əsas prinsipləri

8 Sen 2025

Digər təxirə salınmış vergi aktivlərı – 162-ci hesab üzrə uçot

by muhasibat az | posted in: Uncategorized, Xəbər | 0

Mühasibat uçotunda təxirə salınmış vergi aktivlərinin uçotu üçün Hesablar Planının “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinin 16-cı maddəsinə aid olan aşağıdakı hesablardan istifadə olunur:

161 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivlərı” hesabı;
162 saylı “ Digər təxirə salınmış vergi aktivlərı” hesabı.

Bu məqalədə 162-ci hesabda uçot haqqında məlumatlar veriləcək, onun dair nümunələr təqdim ediləcək.

Təxirə salınmış vergi aktivləri nədir?

Təxirə salınmış vergi aktivləri şirkətin gələcəkdə ödəyəcəyi vergi məbləğlərinin azalmasına səbəb olacaq, lakin indiki dövrdə tanınan aktivlərdir. Başqa sözlə, bu aktivlər keçmişdə baş vermiş əməliyyatlar nəticəsində yaranır və gələcəkdə vergi azalmaları şəklində şirkətə fayda verəcək potensialı ifadə edir. Bu aktivlər mühasibat standartları ilə (maliyyə hesabatlarında) tanınan gəlir və xərclər ilə vergi qanunvericiliyi əsasında gəlirlərin tanınması və xərclərin çıxılması ilə bağlı vergi uçotunda (vergi bəyannamələrində) tanınan gəlir və xərclər arasındakı yğunsuzluqlardan yaranan fərqlərdir. Bu fərqlər bir hesabat dövründə yaranır və gələcək hesabat dövrlərində aradan qalxır, odur ki, onlar əsasən müvəqqəti xarakter daşıyır, yəni onlar bir dövrdə yaranıb gələcək dövrlərdə geri dönür.

Müvəqqəti fərqlərin yaranması təxirə salınmış vergi aktivləri ilə necə əlaqəlidir?

Müvəqqəti fərqlər və təxirə salınmış vergi aktivləri bir-birinə sıx bağlı anlayışlardır. Mövcud hesablar planına uyğun olaraq 161 (“Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivlərı”) və 162 saylı (“Digər təxirə salınmış vergi aktivlərı”) hesablarında uçota alınan təxirə salınmış vergi aktivləri, əslində, müvəqqəti fərqlərin bir növ nəticəsidir. Belə ki, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, təxirə salınmış vergi aktivləri, çıxıla bilən müvəqqəti fərqlər mövcud olduqda yaranır, yəni o, müəyyən gəlir və ya xərclər cari dövrdə mühasibat uçotunda fərqli, vergi uçotunda isə fərqli qaydalarla tanındığı üçün yaranan “kredit” kimi bir vəziyyətdir.

Vergi krediti (ing.: tax credit) — vergi ödəyicilərinin ödəməli olduqları vergilərdən birbaşa çıxılan məbləğdir. Vergi krediti adətən dövlətin müəyyən iqtisadi, sosial və ya ətraf mühitlə bağlı siyasətlərini dəstəkləmək üçün nəzərdə tutulan güzəştləri özündə birləşdirir.

Bunu bir nümunə ilə izah edək:

Müəssisə 2024-cü ildə təhlükəsizlik avadanlıqlarının alınması üçün dövlət proqramı çərçivəsində 2,500 AZN “vergi kreditinə sahib olub. Lakin həmin il müəssisənin mənfəəti az olub və bu kreditin yalnız 1,000 AZN-lik hissəsi istifadə olunub. Qalan 1,500 AZN gələcək illərə keçirilir. Vergi dərəcəsi 20%-dir. Bu kredit gələcəkdə mənfəət vergisindən çıxılacaq Bu halda 1,500 AZN-lik istifadə olunmamış vergi krediti əsasında təxirə salınmış vergi aktivi tanınır

162 saylı hesab hansı hallarda istifadə olunur?

161 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivləri” hesabının təyinatı, əməliyyatların tərkibi, müxabirləşmələrin verilməsi, uyğun subhesabların açılması AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir.

Bu hesabda mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsi zamanı digər təxirə salınmış vergi aktivləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir. (Qaydalar, bənd 17.5).

“Digər təxirə salınmış vergi aktivlərı ” hesabı üzrə tənzimləmələr

Hesab üzrə mühasibat yazılışları verilərkən:

qaydaların 17.6 bəndinin (Digər təxirə salınmış vergi aktivlərinin hesablanması zamanı müxabirləşmələr), habelə;
qaydaların 17.7 bəndinin ( Vergi Məcəlləsinin tələblərinə əsasən hesablanmış vergi öhdəliyi) tələbləri nəzərə alınır.

Bu hesabın debetinə aktivlərin tanınması, kreditinə isə onların silinməsi (istifadə edilməsi) yazılır.

Təxirə salınmış vergi aktivlərinin tanınma meyarları 12 saylı “Mənfəət vergisi” adlı Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartı (MUBS 12 – İAS12) əsasında aparılır.

Praktiki nümunə və mühasibat yazısı

Digər təxirə salınmış vergi aktivlərinin uçotu üzrə müxabirləşmələri 711, 162, 521 saylı hesabların iştiakı ilə nümunədə izah edək.

İştirak edən hesablar:

Hesab №	Hesabın adı	Təyinatı
711	Kommersiya xərcləri	Satışla əlaqədar xərclər (reklam, daşınma, amortizasiya və s.)
162	Digər təxirə salınmış vergi aktivləri	Vergi uçotunda gələcəkdə nəzərə alınacaq müvəqqəti fərqlər üzrə aktivlər
521	Vergi öhdəlikləri	Müəssisənin vergi orqanları qarşısında cari və gələcək öhdəlikləri

Mühasibat prosesi: Təxirə salınmış vergi aktivlərinin mərhələli uçotu

1-ci mərhələ: Xərcin yaranması

Əməliyyat: “MikrobioLab” MMC kommersiya məqsədilə 1500 AZN amortizasiya xərci qeydə alır. Mühasibat yazılışı:

Əməliyyat	Debit	Kredit	Məbləğ	Qeyd
Amortizasiya xərcinin tanınması	711: Kommersiya xərcləri	112: Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri	1500	Amortizasiya xərci

Bu xərclər mühasibat uçotunda tanınsa da, vergi uçotunda tanınmır (məsələn, aktiv hələ istifadəyə verilməyib). Müvəqqəti fərq yaranır.

2-ci mərhələ: Təxirə salınmış vergi aktivinin tanınması

Müvəqqəti fərq: 1,500 AZN, vergi dərəcəsi: 20%, təxirə salınmış vergi aktivinin məbləği: 1,500 × 20% = 300 AZN. Mühasibat yazılışı:

Əməliyyat	Debit	Kredit	Məbləğ	Qeyd
Təxirə salınmış vergi aktivinin tanınması	162: Digər təxirə salınmış vergi aktivləri	521: Vergi öhdəlikləri	300	Müvəqqəti fərqə görə vergi

Bu mərhələdə müəssisə gələcəkdə bu fərqin vergi öhdəliyini azaldacağını gözlədiyi üçün 162 hesabında aktiv yaradır.

3-cü mərhələ: Təxirə salınmış aktivdən istifadə

Gələcək dövrdə bu xərclər vergi uçotunda da tanınır. Bu zaman əvvəlki aktiv silinir, vergi öhdəliyinə təsir edir. Mühasibat yazılışı:

Əməliyyat	Debit	Kredit	Məbləğ	Qeyd
Təxirə salınmış vergi aktivdən istifadə	711: Kommersiya xərcləri	521: Vergi öhdəlikləri	300	Xərclər vergi uçotunda da tanınır
Təxirə salınmış vergi aktivdən istifadə	521: Vergi öhdəlikləri	162: Digər təxirə salınmış vergi aktivləri	300	Əvvəlki aktiv silinir

Əvvəllər uçota alınmış təxirə salınmış vergi aktivindən istifadə olunur.

8 Sen 2025

Azərbaycanda Peşəkar Mühasib Sertifikatı əldə edənlərin sayı nə qədərdir?

by muhasibat az | posted in: Xəbər | 0

Azərbaycanda Peşəkar Mühasib Sertifikatı (PMS) əldə edənlərin sayı 5 749 nəfərə çatıb.

Bu barədə Maliyyə Nazirliyinə istinadən xəbər verilir.

Məlumata görə, PMS almış şəxslərin dövlət reyestri yenilənərək Maliyyə Nazirliyinin rəsmi internet səhifəsində yerləşdirilib.

Xatırladaq ki, Dövlət İmtahan Mərkəzi (DİM) bu ilin iyul ayında peşəkar mühasib sertifikatı imtahanının I mərhələsi (mühasibat uçotu üzrə), avqust ayında isə II mərhələsi (qanunvericilik üzrә) keçirilib. İmtahan vermək üçün I mərhələ üzrə 1 416, II mərhələ üzrə isə 984 nəfər müraciət etmişdi.

Mənbə: report.az