Blog Full

Bioloji aktivlərin uçotu

Hesablar planının uzunmüddətli aktivlər bölməsinə aid olan bioloji aktivlər qrupu canlı heyvan və bitkilərin cəmidir. Bar verən bitkilərin üzərində yetişən məhsullar da bioloji aktiv sayılır. Onların qiymətləndirilməsi  41 №-li “Kənd təsərrüfatı” MUBS-a (IAS 41)  əsasında aparılır. Belə aktivlərə aşağıdakılar nümunə göstərilə bilər:

• emal üçün nəzərdə tutulmuş mal-qara;
• satış üçün olan mal-qara;
• yetişdirmə kooperativdəki balıq;
• qarğıdalı və buğda kimi məhsul;
• süd istehsal edən mal qara;
• üzüm tənəkləri;
• meyvə ağacları;
• odun üçün becərilmiş ağaclar və sairləri göstərilə bilər.

Bioloji aktivlər Hesablar Planının 13-cü maddəsinə uyğun uçota alınır. Hesab üzrə uçot, subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə tənzimlənir.

Subhesabların açılması

“Bioloji aktivlərin dəyəri” üzrə uçot 131 saylı aktiv hesabda aparılır. Bu hesaba yuxarıda qeyd edilən qaydaların 14.3 bəndinə uyğun olaraq aşağıdakı subhesablar açmaq olar:

131-1 “Bitkilərin dəyəri” subhesabında mühasibat uçotu subyektinin mülkiyyətində olan və bioloji aktivlər kimi təsnifləşdirilən bitkilərin dəyəri əks etdirilir. Bioloji aktiv kimi təsnifləşdirilən bitkilərə kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalını təmin edən çoxillik əkmələr aiddir. Şalban istehsalı üçün plantasiyada əkilmiş ağaclar, çay yarpaqlarının yığılması üçün çay kolları, üzüm istehsalı üçün əkilmiş üzüm tingləri, meyvələrin istehsalı üçün əkilmiş meyvə ağacları və bu kimi çoxillik əkmələr bioloji aktivlərin bitkilər kateqoriyasına aid edilir.

131-2 “Heyvanların dəyəri” subhesabında mühasibat uçotu subyektinin mülkiyyətində olan və bioloji aktivlər kimi təsnifləşdirilən heyvanların dəyəri əks etdirilir. Bioloji aktiv kimi təsnifləşdirilən heyvanlara kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalını təmin edən heyvanlar, habelə işçi heyvanlar aiddir. Yun əldə etmək üçün saxlanılan dəvə, qoyun, həmçinin ət, süd istehsalını təmin etmək üçün mal-qara və bu kimi heyvanlar, habelə işçi heyvanlar bioloji aktivlərin heyvanlar kateqoriyasına aid edilir.

131 saylı hesab üzrə tənzimləmələr

Alış nəticəsində əldə edilən bioloji aktivlərin dəyəri həmin qaydaların 14.11.-ci bəndi ilə nizamlanır.

Mübadilə nəticəsində əldə edilmiş bioloji aktivlərlərin dəyəri həmin qaydaların 14.14.-cü bəndi ilə nizamlanır.

Təsərrüfat üsulu ilə yaradılan bioloji aktivlərlərin dəyəri həmin qaydaların 14.16.-cı bəndi ilə nizamlanır.

Əvəzsiz olaraq alınan bioloji aktivlərlərin dəyəri həmin qaydaların 14.19.-cu bəndi ilə nizamlanır.

Bioloji aktivlərin tanınması dayandırıldıqda dəyəri həmin qaydaların 14.20.-ci bəndi ilə nizamlanır.

Mühasibat uçotu subyektinin bioloji aktivlərinin əskik gəlməsi zamanı təqsirkar şəxslərin müəyyən edilməsi mümkün olduqda həmin qaydaların 14.31.-ci bəndi ilə, təqsirkar şəxsi təyin etmək mümkün olmadıqda həmin qaydaların 14.32.-ci bəndi ilə nizamlanır.

“Bioloji aktivlərin dəyəri” hesabı üzrə müxabirləşmə nümunələri

Nümunə 1: “A” MMC digər “D” MMC-dən təsərrüfatda istifadə etmək məqsədilə birinin qiyməti 1100 manat  27 dənə at (işçi at) almışdır. 4 il iş prosesində istifadə olunduqdan sonra atları satmaq qərarına gəldilər. Həmin dövrdə atlar üzrə yığılmış amortizasiya 2970 manat olmuşdur. Atlar hər biri 750 manat olmaqla satılmışdır.

İllər üzrə amortizasiya:

Təsərrüfatda istifadə olunan atlar 4-cü ilin sonunda satılan aktivlərə aid edilir:

Satılan aktivlərə aid edilən atların satışı həyata keçirilir:

Nümunə 2: “A” MMC cəmi qiyməti 52500 manat olan 35 baş ana inək almışdır. Bu inəklərin saxlanmasına (yemlənmə, dərman) 22500 manat xərc çəkilmişdir. 5 ay sonra inəklərin 20-si 1 bala, 15-i 2 bala olmaqla cəmi 50 bala doğmuşdur.

131 saylı “Bioloji aktivlərin dəyəri” hesabı üzrə uçot haqqında buradan oxumaq olar.

Hesablar Planının “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinə aid olan ayrı-ayrı hesablar üzrə uçot və müxabirləşmə nümunələri burada  verilib.

Mövzunu iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Əmək Məcəlləsində son dəyişikliklərinin əsas məqsədlərindən biri elektron nəzarǝt imkanlarının genişləndirilməsidir. Belə ki, dəyişikliklǝrǝ qədər əmək müqaviləsi bildirişi anlayışından istifadə edildiyi üçün işçinin elektron əmək müqaviləsində qeyd etdiklərinin hüquqi əsası yox idi. Son dəyişiklikdən sonra Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinin işəgötürən və işçi arasında elektron sənəd formasında bağlanan əmək müqaviləsinin bütün şərtlərinə baxmaq imkanının yaradılmasını nəzarət mexanizminə dəstək kimi göstərmək olar. Həmçinin, işəgötürən və işçi arasında aparılan rəsmi elektron yazışmalarla yanaşı, xitam və məzuniyyətlərin elektronlaşdırılması da dövlət qurumu tərəfindən nəzarət alətlərindən istifadəyə dəstək olacaq. Eyni zamanda, işəgötürən tərəfindən işçinin əməkhaqqı məlumatları ilə bağlı haqq-hesab cədvəlinin ona göndərilməsi işçinin hüququnun təmin edilməsi ilə bərabər, dövlət qurumunun da fərdi əmək mübahisələri zamanı istinad sənədlərinə aid ediləcək.

Misal 1

İşəgötürən mütəxəssis vəzifəsində çalışan işçisinin əsas məzuniyyət günlərini elektron əmək müqaviləsində 30 gün yox, 21 gün kimi qeyd edib. Dəyişikliyədək dövlət qurumunun yoxlamaları zamanı işəgötürən kağız formada bağlanan əmək müqaviləsində 21 gün yox, 30 gün qeyd etdiyi üçün ƏMAS altsistemində qeyd edilən günlərin sayının hər hansı hüquqi qüvvəsi olmurdu. Yeni dəyişiklikdən sonra elektron sənəd formasında bağlanan əmək müqaviləsi həm işəgötürən, həm də işçi tərəfindən imzalandığı üçün kağız formada əmək müqaviləsi bağlanmasına ehtiyac yaranmır. Bu səbəbdən də dövlət qurumu üçün hüquqi qüvvəsi olan sənəd elektron sənəd formasında bağlanan əmək müqaviləsi olacaq.
İndi isə fərdi əmək mübahisələri zamanı rast gəlinən digər hala baxaq.

Misal 2

Dəyişikliyədək aşağıda qeyd olunan hal mümkün idi: işçi iddia edir ki, əmək müqaviləsinə xitamla bağlı 1 ay öncədən ərizəni təqdim etsə də işəgötürən onun əmək müqaviləsinə xitam verməyib. İşəgötürən isə bildirir ki, ərizə forması müvafiq bölməyə təqdim edilməyib. Bu halda, işəgötürən işçinin ərizəsini qeydiyyata salmayıb ləğv edə bilirdi. Amma yeni dəyişiklikdən sonra işçi, Əmək Məcəlləsinin 69-cu maddəsinə uyğun olaraq, bir ay öncədən ərizəni elektron formada təqdim etdiyi halda, işəgötürən ərizənin təqdim olunmaması iddiası ilə çıxış edə bilməyəcək.

Xatırladaq ki, Əmək Məcəlləsində son dəyişikliklər dövlət başçısının 28 iyun 2024-cü il tarixdə təsdiq etdiyi “Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” Qanunda əksini tapıb. Bununla da Məcəllədə xeyli sayda dəyişikliklər edilib. Bunlar, əsasən, işəgötürən və işçi arasında əmək münasibətlərinin elektronlaşdırılmasını nəzərdə tutur.

Mənbə: vergiler.az

Müasir biznes dünyasında şirkətlər işçilərini cəlb etmək, motivasiya etmək və saxlamaq üçün müxtəlif mükafatlandırma planlarından istifadə edirlər. İşçilərin mükafatlandırma planları arasında “Mənfəətdə iştirak planı” və “Müavinət planları” xüsusi yer tutur. Mühasibat uçotu baxımından bu planların düzgün idarə edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. 514 saylı “Mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları üzrə öhdəliklər” hesabı bu məqsədlə istifadə olunur.

İşçilərin mükafatlandırma planı nədir?

Mükafatlandırma planı, işçilərin şirkətə verdiyi töhfələrə görə mükafatlandırılması üçün sistemli bir yanaşmadır. Bu planın məqsədi işçilərin motivasiyasını, məhsuldarlığını və yüksək ixtisaslı kadrların şirkətdə saxlanmasın təmin etməkdir. O, bonuslar, mükafatlar, vəzifədə irəliləyiş, xidmətlərin tanınması, həmçinin peşəkar inkişaf imkanları kimi müxtəlif maddi və qeyri-maddi mükafatlandırma formalarını əhatə edir.

İşçilərin maddi mükafatlandırma planları maliyyə dəstəyi formasında həyata keçirilir və o, aşağıdakıları əhatə edə bilər:

• bonuslar;
• mükafatlar;
• əməkhaqqının artırılması;
• şirkət səhmləri;
• mənfəətdə iştirak planları və sair.

Mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları işçilərin müəssisənin mənfəətində iştirakını təmin edir. Pul və ya səhm şəklində olan belə iştirakı şərti olaraq iki qrupa bölmək olar:

• qısamüddətli mükafatlandırma planları (Short-Term Incentive, STI), həm də işçilərə qısa müddətli müavinət planları kimi tanınır, həm də işçilərin mənfəətdə iştirakını təmin edir. Belə planlar işçiləri konkret qısamüddətli məqsədlərə (məsələn, rüblük və ya illik) çatmağa həvəsləndirir (məsələn, satış planının yerinə yetirilməsi və ya layihənin tamamlanması üçün bonuslar). Qısamüddətli mükafatlandırma planlarının uçotu 514 saylı “Mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları” hesabında aparılır.
• uzunmüddətli mükafatlandırma planları (Long-Term Incentive, LTI): işçilərin uzunmüddətli müəssisədə saxlanmasına yönəlib, adətən top-menecerlərə və əsas mütəxəssislərə verilir. Bura səhmlər və uzunmüddətli bonuslar daxil ola bilər. Müəssisənin işçiləri qarşısında uzunmüddətli pensiya öhdəliklərini də buraya aid etmək mümkündür. Belə öhdəliklərin uçotu 441 saylı “Uzunmüddətli pensiya öhdəlikləri” hesabında aparılır.

514 saylı “Mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları” hesabı

514 saylı “Mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları” hesabı aşağıdakı hesablarla birgə AR Maliyyə Nazirliyinin “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəyyən edilmiş hesablar planının 5-ci bölmənin 51 saylı “Qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” maddəsinin tərkibinə daxildir:

1. 511-ci hesab: “İşdən azad olma ilə bağlı qısamüddətli müavinətlər və öhdəliklər”;
2. 512-ci hesab: “Qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri”;
3. 513-ci hesab: “Qısamüddətli hüquqi öhdəliklər”;
4. 515-ci hesab: “Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər”.

Hesabın təyinatı AR MN-in yuxarıda qeyd edilmiş qaydaların 41.19-cu bəndində aşağıdakı kimi şərh olunub:

Mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları üzrə öhdəliklərinin formalaşması 514 saylı hesabın krediti, ödənilməsi isə debeti üzrə əks olunur.

Hesabın mahiyyəti

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, şirkətin öz  işçilərinə gələcəkdə ödənilməli olan, lakin cari dövrdə işçi xərcləri kimi tanınan öhdəlikləri yarana bilər. Bu öhdəliklər adətən birbaşa əməkhaqqı deyil, əlavə mükafatlandırma formalarıdır. Bura işçilərə mənfəətindən ayrılan bonuslar, illik həvəsləndirmə planları və ya təqaüd, tibbi sığorta kimi müavinət planları daxildir. Bu planlar qısamüddətli və ya uzunmüddətli xarakter daşıyır. Məsələn, qısamüddətli mükafatlandırma planları (STI) bir il və ya daha qısa müddətdə müəyyən edilmiş məqsədlərə çatmaq müqabilində verilir və adətən pul şəklində ödənilir.  514 saylı “Mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları” hesabı belə öhdəlikləklərin uçotu üçün bir alətdir.

Öhdəliyin yaranma mənbəyi

Mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları üzrə ödənişlər, bir qayda olaraq, vergiyə cəlb olunan mənfəəti azaltmır, şirkətin xalis mənfəətindən müvafiq ehtiyatlar yaradılmaqla həyata keçirilir.

Xalis mənfəət, bütün vergilər və digər məcburi ödənişlər ödənildikdən sonra təşkilatda qalan mənfəətin bir hissəsidir. Şirkətlər xalis mənfəəti müxtəlif məqsədlər üçün, o cümlədən işçilərə əlavə ödənişlər etmək üçün istifadə edə bilərlər, amma bu ödənişlər mənfəət vergisi üzrə vergiyə cəlb olunan bazanı azaltmır.

Normativ baza və beynəlxalq standartlarla əlaqə

514 saylı “Mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları” hesab üzrə uçot “Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu,  Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi, Maliyyə Nazirliyinin yuxarıda qeyd edilən qaydaları və digər yerli qanunvericilik aktları əsasında aparılır.

Beynəlxalq standartlar insan kapitalının dəyərini aktiv kimi tanımağa imkan vermir (38 saylı MUBS (IAS38). Odur ki, bu xərclər, adətən, birbaşa mənfəət və zərər hesabatında əks etdirilir. Lakin bu cür planlar mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları kimi müəyyən edilibsə 514 saylı hesabda uçota alınıb “İşçilərin mükafatlandırılması” adlı 19 saylı MUBS (IAS19)  əsasında tanına bilər.

İşçilərin mükafatlandırılması planında səhmlər və ya səhm kimi kapital alətləri ilə bağlı ödənişləri tənzimləyənməsi zamanı istifadə edilən əsas normativ baza 2 saylı “Pay alətləri əsasında ödəmə” (IFRS2) beynəlxalq standartıdır.

Hesab üzrə uçotun tənzimlənməsi

514 saylı “Mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları” hesabı üzrə tənzimləmə Maliyyə Nazirliyinin yuxarıda qeyd edilən qaydalarının 41.19-41.23-cü bəndləri əsasında aparılır.

Mühasibat yazılışlarına nümunə

“ABC” MMC mənfəətdə iştirak planına görə hər hesabat ilinin sonunda əldə etdiyi xalis mənfəətdən işçilərə 10000 manat əlavə ödəniş kimi ödəyir. Müəssisə ilin sonunda 100000 manat xalis mənfəət əldə edib.

Bu mühasibat yazılışları 514 saylı “Mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları” hesabının bonuslar və digər müavinətlər üzrə öhdəliklərin idarə edilməsində necə istifadə olunduğunu əks etdirir. Bu proses, şirkətin maliyyə hesabatlarında işçi ödənişlərinin düzgün və şəffaf əks etdirilməsin təmin edir.