Blog Full

Mühasibat uçotu sistemində kreditor borclarının düzgün təsnifatı müəssisənin maliyyə hesabatlarının etibarlılığını təmin edən əsas şərtlərdən biridir. Uzunmüddətli kreditor borcları müəssisənin maliyyə öhdəliklərinin strukturunda əhəmiyyətli rola malikdir. Bu məqalədə belə öhdəliklər biri – hesablar planının 431–434 nömrəli hesablarında təsnif olunmayan digər uzunmüddətli kreditor borcları üzrə 435 saylı hesabda uçotun əsas prinsipləri şərh olunur.

435 saylı hesabın təyinatı

435 saylı “Digər uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı Maliyyə Nazirliyi Kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə müəyyən edilmiş hesablar planının  43-cü “Uzunmüddətli kreditor borcları” bölməsinə aid olan hesablardan biridir. 43-сü bölməyə aid olan digər hesablar bunlardır:

• 431-cü hesab: “Malsatan və podratçılara uzunmüddətli kreditor borcları”;
• 432-cü hesab: “Törəmə (asılı) cəmiyyətlərə uzunmüddətli kreditor borcları”;
• 433-cü hesab: “Tikinti müqavilələri üzrə uzunmüddətli kreditor borcları”;
• 434-cü hesab: “Faizlər üzrə uzunmüddətli kreditor borcları”.

Hesabın təyinatı yuxarıda qeyd edilən qaydaların 37.31 bəndində aşağıdakı kimi müəyyən olunub: “435 saylı “Digər uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında mühasibat uçotu subyektinin 431- 434 №li hesablarında göstərilməyən, hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməsi tələb olunmayan görülmüş işlərin və göstərilmiş xidmətlərin qəbulu nəticəsində yaranan bütün digər uzunmüddətli kreditor borcları barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

Digər kreditor borclara nümunələr

Digər kreditor borcların tərkibinə aşağıdakılar aid edilə bilər:

• Hüquqi şəxs yaratmadan birgə fəaliyyətlə bağlı əməliyyatlar üzrə hesablaşmalar;
• Təsadüfi tərəflərlə bağlanmış uzunmüddətli borc müqavilələri, misal üçün, alıcı və sifarişçi olmayan təsadüfü fiziki şəxslərə kreditor borclar. Alıcı və ya sifarişçilərə (müəssisədən əsas fəaliyyət çərçivəsində mal və ya xidmət alan şəxsləri) kreditor borclar 431 saylı hesabda uçota alınır;
• Səhvən daxil olmuş məbləğlər – müəssisənin bank hesabına səhvən pul daxil olub. Daxil olan vəsait qarşılıqlı razılaşma əsasında 12 ay ərzində yaxud daha çox müddət ərzində qaytarıla bilər.
• Digər hesablaşmalar nəticəsində yaranan öhdəliklər.

Belə öhdəliklər uzunmüddətli və qısamüddətli kimi təsnifləşdirilir. Digər qısamüddətli kreditor borclarının mühasibat uçotu “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” ilə müəyyən edilmiş hesablar planının “Qısamüddətli öhdəliklər” bölməsinə aid olan 538 saylı hesabda aparılır.

“Digər uzunmüddətli kreditor borcları” hesabında uçotun tənzimlənməsi

435 saylı hesabda digər uzunmüddətli kreditor borclarının mühasibat uçotu zamanı tənzimləmələr AR MN-nin qeyd edilən qaydalarının 37.31-37.39-ci bəndləri əsasında aşağıdakı formada aparılır:

• digər uzunmüddətli kreditor borcları yarandıqda 435-ci hesabın krediti üzrə, qaydaların 37.31-ci bəndinin tələbləri nəzərə alınmaqla;
• görülmüş işlərin və göstərilmiş xidmətlərin qəbulu zamanı yaranan ƏDV – qaydaların 37.32-ci bəndi üzrə (debet 241-1, kredit 435);
• belə öhdəliklər qısamüddətli kimi təsnif edildikdə – qaydaların 37.33 bəndinə uyğun olaraq (debet 435-kredit 538);
• müsbət məzənnə fərqi yarandıqda 611-8 saylı subhesabın krediti üzrə, tikinti müqavilələri üzrə mənfi məzənnə fərqi yarandıqda 731-8 saylı subhesabın debeti üzrə (qaydaların 37.34-cü bəndi);
• digər uzunmüddətli kreditor borcları birbaşa ödənildikdə qaydaların 34.35-ci, üçüncü şəxs tərəfindən ödənildikdə isə qaydaların 34.36-cı bəndi tətbiq edilir;
• uzunmüddətli kreditor borcları nizamnamə kapitalına çevrildikdə qaydaların 37.38-ci bəndi, geri alınmış səhmlərin yenidən buraxılması hesabına nizamnamə kapitalına çevrildikdə 37.39-cu bəndi üzrə.

“Digər uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı passiv hesabdır. Bu hesabın kredit dövriyyəsi borcun yaranmasını, debet dövriyyəsi isə borcun ödənilməsini və ya azaldılmasını əks etdirir. Hesabın saldosu isə hesabat dövrünün sonunda müəssisənin digər uzunmüddətli kreditorlara olan borclarının məbləğini göstərir.

Beynəlxalq uçotda 435 saylı hesabın yeri

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, 435 saylı “Digər uzunmüddətli kreditor borcları” hesabından kreditor borclar kimi təsnifləşdirilən öhdəliklərin bir hissəsini mühasibat uçotunda əks etdirmək üçün istifadə edilir. Müəssisənin digər hüquqi və ya fiziki şəxslər qarşısında maliyyə öhdəliyi olan kreditor borclar üzrə uçotun tənzimlənməsi zamanı aşağıdakı beynəlxalq standartın tələbləri nəzərə alınır:

• IAS 1 (“Maliyyə hesabatlarının təqdimatı”) standartının 61-ci maddəsinə görə öhdəliklər  qısamüddətli (cari) və uzunmüddətli (qeyri-cari) kreditor borclar kimi fərqləndirilir.  Qısamüddətli kreditor borclar — hesabat tarixindən 12 ay ərzində ödənilməsi nəzərdə tutulan maliyyə öhdəlikləridir.
• IAS 32 (“Maliyyə alətləri: təqdimat”) standartı baxımından kreditor borc, maliyyə öhdəliyinin tipik nümunəsidir (maddə 11).  Çünki müəssisə müqavilə şərtlərinə uyğun olaraq digər tərəfə pul vəsaiti və ya digər maliyyə aktivləri ödəmək məcburiyyətindədir. Bu baxımdan kreditor borclar müəssisənin likvidlik səviyyəsinə, maliyyə dayanıqlığına və qısamüddətli maliyyə strategiyasına bilavasitə təsir göstərir.
• IFRS 9 (“Maliyyə alətləri”)– 435 saylı hesab IFRS 9-un maliyyə öhdəliklərinə dair prinsiplərinin yerli hesablar planında tətbiqini təmin edir. Standartın 4.2.1 bəndinə görə belə öhdəliklərin qiymətləndirilməsi zamanı effektiv faiz dərəcəsi metodundan istifadə edilir.

Yerli mühasibat uçotu qanunvericiliyi və mühasibat uçotunun beynəlxalq standartlarının düzgün tətbiqi mühasibat uçotu subyektlərinə maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatda öhdəlikləri aydın şəkildə təqdim etmək imkanı yaradır.

435 saylı hesabın tətbiq nümunələri

Nümunə 1:  Müəssisə uzun müddət axtardığı avadanlığı ilin əvvəlində fiziki şəxsdən alır. Avadanlığın dəyəri 200000 manatdır, cari ildə 100000 manat, növbəti iki ildə hər il 50000 manat olmaqla ödəniləcək. İlin sonunda müəssisə tərəfindən öhdəliyin 125000 manatı ödənir. Müvafiq mühasibat yazılışları aşağıdakı kimi olacaq:

Məqalədə şərh edilən 435 saylı “Digər uzunmüddətli kreditor borcları” hesabı, müasir biznes mühitində yaranan mürəkkəb xarakterli uzunmüddətli öhdəliklərin düzgün uçotu üçün bir alət kimi çıxış edir. Bu hesab, 431-434 nömrəli hesablarda spesifik olaraq təsnif edilməyən bütün uzunmüddətli borcların  uçotu üçün vacibdir. Hesabın düzgün tətbiqi, həm şirkətin maliyyə vəziyyəti haqqında hesabatda uzunmüddətli öhdəliklərin dolğun və dəqiq əks etdirilməsini təmin edir, həm də analitiklər və investorlar üçün müəssisənin maliyyə sabitliyi haqqında etibarlı məlumatlar verir.

Ölkənin birinci bankı Kapital Bank dünyanın ən nüfuzlu biznes mükafatlarından biri olan, “İş dünyasının Oskarı” kimi dəyərləndirilən “Stevie Awards” proqramında 5 kateqoriya üzrə mükafat qazanıb.

2002-ci ildən etibarən keçirilən “Stevie Awards”, dünyada ən çox iştirakçının qatıldığı beynəlxalq biznes mükafat proqramlarından biridir. 2025-ci ildə proqramda Beynəlxalq Biznes Mükafatları (“International Business Awards”) çərçivəsində 78 ölkədən 3800-dən çox müraciət dəyərləndirilib və yüzlərlə beynəlxalq layihə 22 əsas, 661 alt kateqoriyada yarışıb.

İnnovativ texnologiyaların tətbiqi və  müştəriyönümlü proseslərlə bağlı layihələrlə proqrama qatılan Kapital Bank “İstehlakçı xidmətləri” nominasiyasında proqramın qızıl mükafatı “Gold Stevie Winner”, “İstehlakçı xidmətləri üzrə ilin liderlik kampaniyası”, “İlin müştəri xidməti departamenti”, “Müştəri xidmətləri üzrə həllər” və “Müştəri məmnuniyyətində nailiyyət” nominasiyalarında isə “Silver Stevie Winner” gümüş mükafatlarına layiq görülüb.

Kapital Bank-ın Bank Əməliyyatları Ofisinin lideri Məhəmməd İbrahimov bu haqda fikirlərini bölüşüb: “Kapital Bank olaraq, müştərilərimizin etimadını qazanmaq və onlara ən yüksək keyfiyyətli xidmətləri təqdim etmək bizim üçün ən prioritet məsələdir. “Stevie Awards” kimi nüfuzlu mükafat isə komandamızın peşəkarlığının, işinə bağlılığının və müştəri məmnuniyyətini ön planda tutmağının nəticəsidir. Biz hər zaman innovativ yanaşmalarla müştərilərimizin ehtiyaclarına cavab verməyə çalışırıq. Bu kimi beynəlxalq uğurlar göstərdiyimiz səylərin doğru yöndə olduğunu təsdiqləyir. Əminəm ki, bu mükafatlar müştəri xidmətləri sahəsindəki liderliyimizi daha da gücləndirmək və daha böyük uğurlar üçün komandamıza ilham olacaq” .

Ölkənin birinci bankı olan Kapital Bank PAŞA Holding-ə daxildir və Azərbaycanda ən böyük filial şəbəkəsi, 121 filialı və 52 şöbəsi ilə müştərilərin xidmətindədir. Bankın məhsul və xidmətləri barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün https://kapitalbank.az saytına, 196 Sorğu Mərkəzinə və ya Bankın müxtəlif sosial şəbəkələrdə olan səhifələrinə müraciət edə bilərsiniz. Nağd pul krediti sifarişi üçün – https://kbl.az/prgtk, Birbank kartı sifarişi üçün – https://kbl.az/prcrc.

İnvestisiya mülkiyyəti nədir? Onun dəyərinin uçotu hansı prinsiplər əsasında aparılır? Mühasibat uçotunun hesablar planı investisiya mülkiyyətinin dəyəri üzrə uçotu necə tənzimləyir? Bu kimi sualların cavabı “121 saylı “İnvestisiya mülkiyyətinin dəyəri” hesabı üzrə uçot” adlı məqalədə verilib. Burada sizi müxabirləşmə nümunələri ilə tanış edəcəyik.

İnvestisiya mülkiyyəti haqqı ödənilməklə digər müəssisələrdən əldə edildikdə

Nümunə 1:  “A” MMC digər “F” MMC-dən dəyəri 140 000 manat olan investisiya mülkiyyəti kimi istifadə etmək məqsədilə bina əldə etmişdir. Tərəflərdən hər ikisi əlavə dəyər vergisi ödəyicisidir. Buna görə də “A” MMC ƏDV-ni əvəzləşdirmə hüququna malikdir. Həmin il binaya 9800 manat amortizasiya hesablanmışdır.

ƏDV-nin əvəzləşdirilməsi hüququ yaranmırsa, həmin ƏDV məbləği investisiya mülkiyyətinin ilkin dəyərinin üzərinə əlavə edilir.

Nümunə 2: “A” MMC digər “F” MMC-dən dəyəri 140 000 manat olan binanı investisiya mülkiyyəti kimi istifadə etmək məqsədilə əldə etmişdir. “A” MMC ƏDV ödəyicisi olmadığı üçün hesablanan 25 200 manat ƏDV məbləğini əvəzləşdirmək hüququ yoxdur.

İnvestisiya mülkiyyəti maliyyə icarəsilə əldə edildikdə

Nümunə 3: “A” MMC digər “F” MMC-dən dəyəri 360 000 manat olan binanı investisiya mülkiyyəti kimi istifadə etmək üçün maliyyə icarəsi ilə əldə etmişdir. Bu zaman 2500 manat məbləğində dolayı məsrəflər uçota alınmışdır.

İnvestisiya mülkiyyəti əvəzsiz alındıqda

Nümunə 4: “A” MMC “B” MMC-dən əvəzsiz olaraq, yəni hər hansı ödəniş etmədən bina əldə etmişdir. Bu binanı investisiya mülkiyyəti kimi istifadə etmək qərarına gəlmişdir. Həmin binaya bazar qiyməti tətbiq edilmiş, 95 000 manat olaraq dəyərləndirilmişdir.

“111 saylı Torpaq, tikili və avadanlıqlar” hesabında uçota alınmış daşınmaz əmlak ilkin dəyərlə uçota alınan investisiya mülkiyyətinə aid edildikdə

Nümunə 5:  “A” MMC balansında 111 – Torpaq, tikili və avadanlıqlar hesabında uçota aldığı dəyəri 700 000 manat olan binanın istifadə olunmayan 250 000 manatlıq hissəsini icarəyə vermək qərarına gəlmişdir. İcarə əməliyyatının baş tutduğu tarixə 250 000 manatlıq bina üzrə amortizasiya məbləği 17 500 manat təşkil etmişdir. İnvestisiya mülkiyətinin uçotu ilkin dəyər metodu ilə təşkil edilmişdir.

İnvestisiya mülkiyyəti satış məqsədilə saxlanılan investisiya mülkiyyətinə aid edildikdə

Nümunə 6:   “A” MMC tərəfindən alınan 140 000 manatlıq investisiya mülkiyyəti kimi istifadə edilən bina (Nümunə 1) 4 ildən sonra satış məqsədilə saxlanılan investisiya mülkiyyətinə aid edilmişdir. Həmin dövrə yığılmış amortizasiya məbləği 39 200 manat olmuşdur. Bina 135 800 manata satılmışdır.

Satılan zaman:

İnvestisiya mülkiyyəti tam amortizasiya olunduqdan sonra satılanda aşağıdakı yazılış verilir:

İnvestisiya mülkiyyəti mühasibat uçotu subyekti tərəfindən malların istehsalı və ya təchizatı, yaxud xidmətlərin göstərilməsi və ya inzibati məqsədlər üçün istifadə edildikdə

Nümunə 7:  “A” MMC digər “F” MMC-dən dəyəri 140 000 manat olan investisiya mülkiyyəti kimi istifadə etmək məqsədilə bina əldə etmişdir. Tərəflərdən hər ikisi Əlavə Dəyər Vergisi ödəyicisidir. Həmin il binaya 9800 manat amortizasiya hesablanmışdır. İl bitən kimi “A” MMC qərara alır ki, bu binada malların istehsalını həyata keçirsin. Belə olduğu təqdirdə bina investisiya mülkiyyəti deyil istehsal binası sayılacaqdır. 1 il üzrə yığılmış amortizasiya məbləği də istehsal binasına aid ediləcəkdir.

1 il investisiya binası kimi istifadə olunan binada malların istehsalının həyata keçirilməsi qərara alınmışdır.