Blog Full

Vergi ödəyicilərinin fəaliyyətləri çoxşaxəli ola bilər. Məsələn, fiziki şəxs sahibkar həm icarə fəaliyyəti, həm də digər fəaliyyətlərlə məşğul ola bilər. Son zamanlar bu kimi kombinə edilmiş əməliyyatlar çoxalıb. Bəs, fiziki şəxslərin icarə fəaliyyətindən əldə etdiyi gəlirlər 200.000 manatı ötərsə, ƏDV ödəyicisi olurmu? Digər fəaliyyətlərdən əldə edilmiş gəlirlər 200.000 manatın hesablanması üçün necə nəzərə alınır? Bu və digər suallarına sərbəst auditor Altay Cəfərov aydınlıq gətirir. 

Məsələlərə tam aydınlıq gətirmək üçün müxtəlif hallara misallar üzərindən nəzər yetirək.

Misal 1

Fiziki şəxs sahibkarın daşınmaz əmlakı vardır və hər ay icarə haqqı kimi icarəyə götürənlərdən 18.000 manat vəsait əldə edir.

Misal 2

Fiziki şəxs sahibkarın daşınmaz əmlakı vardır və hər ay icarə haqqı kimi icarəyə götürənlərdən 18.000 manat vəsait əldə edir. Həmçinin, əhaliyə göstərdiyi xidmətlərdən də aylıq 5.000 manat xidmət haqqı əldə edir.

Misal 3

Fiziki şəxs sahibkarın daşınmaz əmlakı vardır və hər ay icarə haqqı kimi icarəyə götürənlərdən 18.000 manat vəsait əldə edir. Əhaliyə göstərdiyi xidmətlərdən isə aylıq standart olaraq 30.000 manat vəsait əldə edir.

Misal 4

Fiziki şəxs sahibkarın daşınmaz əmlakı vardır və hər ay icarə haqqı kimi icarəyə götürənlərdən 18.000 manat vəsait əldə edir. Sahibkar topdansatış fəaliyyəti ilə məşğuldur və bu fəaliyyətdən ortalama aylıq gəliri 10.000 manatdır.

Hansı hallarda fiziki şəxs sahibkar ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyata alınır?

Birinci misalda fiziki şəxs sahibkar hər ay 18.000 icarə haqqı aldığına görə 12-ci ayda artıq onun son 12 aylıq dövriyyəsi 200.000 manatı ötmüş olur. Bildiyiniz kimi, ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmanın əsas tələblərindən biri son 12 aylıq dövriyyənin 200.000 manatı ötməsidir.

Ancaq birinci misalda fiziki şəxs sahibkar ƏDV ödəyicisi kimi uçota alınmayacaq. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 218.1.-ci maddəsinə əsasən, aşağıda göstərilən şəxslər sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququna malikdir:

• bu Məcəllənin XI fəslinin müddəaları nəzərə alınmaqla, ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmamış və ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatların həcmi 200.000 manat və ondan az olan şəxslər;

Məcəllənin 218.5-ci maddəsində göstərilib ki, aşağıda göstərilən şəxslərin sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququ yoxdur:

• əmlakın icarəyə verilməsindən və royaltidən gəlir əldə edən şəxslər.

Yuxarıdakı maddələrdən aydın olur ki, əmlakını icarəyə verən fiziki şəxslər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilməzlər. Odur ki, əmlakını icarəyə verən fiziki şəxs gəlir vergisi ödəyicisi olacaq və ondan Vergi Məcəlləsinin 124.2.-ci maddəsinə əsasən, ödəmə mənbəyində 14% vergi tutulacaq.

Bəs dövriyyəsi 200.000 manatı ötdüyünə görə ƏDV ödəyicisi olmayacaqmı?

Bunun üçün Məcəllənin 155-ci maddəsinə nəzər yetirməliyik:

Vergi Məcəlləsinin 155.1-ci maddəsinə əsasən, sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən və ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında (aylarında) vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200.000 manatdan artıq olan şəxslər, o cümlədən bu Məcəllənin 218.1-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş hüquqdan istifadə etməyən ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər (bu Məcəllənin 218.4.1-ci, 218.4.2-ci və 218.4.3-cü maddələrində göstərilənlər istisna olmaqla) bu Məcəllənin 157.3.1-ci maddəsində göstərilən tarixdən 10 gün ərzində ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata dair ərizə verməyə borcludur.

Məcəllənin 155.1-ci maddəsinə görə ancaq sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən ardıcıl 12 ayın dövriyyəsi 200.000 manatdan çox olduqda ƏDV ödəyicisi kimi uçota alınmaq öhdəliyi yaranır. Bəs fiziki şəxlər üçün əmlakın icarəyə verilməsi sahibkarlıq fəaliyyəti sayılırmı?

Vergi Məcəlləsinin 99.1-ci maddəsinə əsasən, muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən gəlirlər sahibkarlıq və qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlərdən ibarətdir.

Məcəllənin 99.3.3-cü maddəsinə əsasən, əmlakın icarəyə verilməsindən gəlir qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə etdiyi gəlirlər sayılır. Buna görə Məcəllənin 155.1.-ci maddəsinin tələblərinə uyğun gəlmir. Odur ki, fiziki şəxslərin əmlakın icarəsindən əldə etdiyi dövriyyələri ancaq 14% gəlir vergisinə cəlb edilir və ƏDV məqsədləri üçün nəzərə alınmır.

İkinci misalda göstərilən halda da fiziki şəxs ƏDV ödəyicisi olmayacaq. Qeyd etdiyim kimi, ƏDV məqsədləri üçün əmlakın icarəsidən əldə edilən gəlir nəzərə alınmır. Digər sahibkarlıq fəaliyyətindən aylıq gəliri 5.000 manat olduğundan ardıcıl 12 aylıq gəliri 60.000 manat təşkil edəcək:

5000 x 12 = 60000 manat.

Bu məbləğ də 200.000 manatdan aşağıdır.

Üçüncü misalda isə artıq fiziki şəxs ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınacaq. Çünki aylıq gəliri 30.000 manat olduqda 7 aydan sonra gəlir 200.000 manatdan çox olacaq. Bu halda ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınacaq. Belə olduqda fiziki şəxs olan sahibkar əmlak icarəsinə görə ödəmə mənbəyində 14% vergi, digər fəaliyyətinə görə isə 20% gəlir vergisi ödəyəcək. Əlbəttə ki, gəlir vergisinə görə müvafiq güzəştləri olsa istifadə edəcək.

Dördüncü misalda da fiziki şəxs ardıcıl 12 aylıq dövriyyəni gözləyəcəkdir ki, 200.000 manatlıq dövriyyəni ötdükdə ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınsın. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 218.5.9-cu maddəsinə görə, topdansatış fəaliyyəti ilə məşğul olan istənilən şəxs sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilməz. Ona görə də dördüncü misaldakı kimi dövriyyəsi olan fiziki şəxs sahibkar sadələşdirilmiş yox, gəlir vergisi ödəyicisi olur. Aylıq dövriyyəsi 10.000 olduğuna görə 12 aylıq gəliri 120.000 olacaq:

10000 x 12 = 120000 manat.

Bu halda ƏDV məqsədləri üçün uçota alınmaq öhdəliyi olmayacaq.

Mənbə: vergiler.az

Uzunmüddətli öhdəliklər

Uzunmüddətli öhdəliklər hesabat tarixindən sonra bir ildən çox ödəmə müddəti olan öhdəliklərdir. Onlar IV (“Uzunmüddətli öhdəliklər”) maliyyə hesabatları bölməsində əks etdirilir. 412 №li “Uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri” bu bölməyə aid olan hesablardan biridir. Mühasibat uçotunun hesablar planına əsasən uzunmüddətli öhdəliklərə aşağıdakı maddələr üzrə açılmış hesablar da daxildir:

• alınan uzunmüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər (alınmış kreditlər, borclar);
• uzunmüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər;
• təxirə salınmış vergi öhdəlikləri;
• uzunmüddətli kreditor borcları;
• sair uzunmüddətli öhdəliklər prnsiya öhdəlikləri, alınmış avanslar və s.).

“Yaradılmış ehtiyat fondları, Şərti öhdəliklər və Şərti aktivlər” adlı 37 №-li Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartına (IAS 37) görə “Öhdəlik keçmiş hadisələrdən yaranan, ödənməsi iqtisadi səmərələri təcəssüm etdirən resursların müəssisədən xaric olması ilə nəticələnəcəyi gözlənilən müəssisənin cari borcudur.”

“Uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri” hesabı

Mal, iş və ya xidmətlər təqdim olunarkən satış şərtlərindən asılı olaraq müəssisələrdə uzunmüddətli zəmanətlərin yaranması baş verə bilər. Əgər şirkət satış zamanı öz məhsullarına zəmanət verirsə, yaranan öhdəlik bütün zəmanət müddəti ərzində mövcuddur. 412 №li “Uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri” hesabında mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində yerinə yetirilməsi tələb olunmayan zəmanət öhdəlikləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Uzunmüddətli öhdəliklərə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” vasitəsilə tənzimlənir. Qaydaların 35.1-ci maddəsi üzrə aşağıdakı hesabları əhatə edir:

“Uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri” hesabı öhdəlik hesabıdır.

412 saylı hesab üzrə mühasibat yazılışlarının tənzimlənməsi

• Uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri yaradıldıqda, habelə onlar qısamüddətli kimi təsnifləşdirildikdə mühasibat yazılışları qeyd edilən qaydaların 35.7.-ci bəndi əsasında nizamlanır.
• Uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri üzrə məzənnə fərqi yarandıqda qaydaların 35.8.-ci bəndi tətbiq olunur.
• Uzunmüddətli zəmanət öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi zamanı görülən işlər və ya göstərilən xidmətlər üzrə mühasibat yazılışları qaydaların 35.9.-cu bəndində əksini tapır.
• Belə öhdəliklərlə əlaqədar görülən işlərə və göstərilən xidmətlərə görə hesablanmış əlavə dəyər vergisi ilə bağlı mühasibat yazılışı həmin qaydaların 35.10.-cu bəndə əsasında verilir.
• Uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri ilə əlaqədar görülən işlər və göstərilən xidmətlərin üçüncü şəxs tərəfindən ödənilməsi halları yuxarıda bəhs olunan qaydaların 35.11.-ci bəndilə nizamlanır.

Zəmanətlə satılmış məişət texnikasının dəyişdirilməsi ilə bağlı müxabirləşmə nümunəsi

Məişət texnikalarının satışı sahəsində fəaliyyət göstərən  “A” MMC satılan mallara 2 illik zəmanət verir. Zəmanətin  şərtlərinə əsasən problem yaranarsa satılmış məişət texnikları 3% zəmanətlə dəyişdirilməlidir. Sözügedən şirkət noyabr ayında bir ədədinin qiyməti 650 manat olan 200 ədəd paltaryuyan maşın satışmışdır. Daha sonra aydın olmuşdur ki satılan paltaryuyanlardan 10 ədədi müştərilərin şikayətinə əsasən yenisi ilə dəyişdirilmişdir.

Zəmanətlə satılmış məişət texnikasının qaytarılması ilə bağlı müxabirləşmə

Məişət texnikalarının satışı sahəsində fəaliyyət göstərən  “A” MMC satılan mallara 2 illik zəmanət verir. Zəmanətin şərtlərinə əsasən problem yaranarsa satılmış məişət texnikları 3% zəmanətlə qaytarılmalıdır. Məlum olmuşdur ki, sözügedən şirkət noyabr ayında bir ədədinin qiyməti 650 manat olan 200 ədəd paltaryuyan maşın satışmışdır. Daha sonra aydın olduğu üzrə satılan paltaryuyanlardan 10 ədədi müştərilərin şikayətinə əsasən qaytarılmışdır.

Zəmanətlə  satılmış məişət texnikasının pulu müştəriyə geri ödənildikdə mühasibat yazılı.ları

İstilik sistemlərinin təchizatı ilə məşğul olan “A” MMC bir ədədi 170 manat olan qızdırcıların satışını həyata keçirmişdir. Daha sonra problem yarandığı üçün satılan qızdırcılardan 3 ədədi müştəri tərəfindən geri qaytarılmışdır. Qaytarılan malların pulu kassa hesabından müştəriyə geri ödənilmişdir.

İl ərzində mühasib tez-tez cari hesabat dövrlərində xərc kimi tanınması mümkün olmayan xərcləri uçota almalı olur. Bu halda onlar gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri kimi qeydə alınır. Belə xərclərə nələr aiddir? Onların uçotu necə aparılır? Müxabirləşmələr necə verilir?

Gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri

Gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri –  hesabat dövründə (yaxud ondan əvvəlki dövrlərdə) çəkilmiş, lakin aid olduğu müddət ərzində malların, işlərin və ya xidmətlərin maya dəyərinə daxil ediləcək xərcləridir.

Hesablama və uyğunluq prinsipinə əsasən, gələcək dövrlərin xərcləri müəssisənin balansında bu əməliyyat üzrə gəlirlərin tanınması anına qədər aktiv kimi əks etdirilir və müvafiq gəlirin tanındığı dövrün xərcləri kimi bərabər şəkildə silinir. Tanınma dövrü sahibkarlıq subyektlərinin kassa yaxud hesablama metodunun tətbiqindən asılıdır. Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 130.4-cü maddəsinə görə mikro sahibkarlıq subyektləri gəlir və xərclərin uçotunu kassa yaxud hesablama metodu ilə, kiçik, orta və iri sahibkarlıq subyektləri isə hesablama metodu ilə aparırlar.

Gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri hesablar planının 19-cu (uzunmüddətli – 12 aydan çox) və 24-cü (qısamüddətli – 12 aya qədər) maddələrinə uyğun uçota alınır. Uçotun aparılması, müxabirləşmələr AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

Qaydaların 20.1-ci maddəsinə görə 19-cu maddənin tərkibində aşağıdakı hesablar açılır:

Uzunmüddətli gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri hesablar planının “Sair uzunmüddətli aktivlər” maddəsinin 191 saylı hesabı üzrə aparılır.

Bu məqalədə hesablar planının 191 saylı hesabı üzrə uzunmüddətli bank kreditləri ilə bağlı gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri üzrə uçot nümunələri öz əksini tapıb.

İcarə və xidmətlər ilə bağlı müxabirləşmə nümunələri isə digər məqalədə şərh olunub.

Gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri üzrə uçot

Mühasibat uçotu subyektinin gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri kimi tanınacaq məbləğlərin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatlar 191 saylı “Gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri” hesabında əks edilir. Qeyd etdiyimiz kimi, gələcək dövrün xərcləri dedikdə cari hesabat dövründə çəkilsə də, gələcək dövrün gəlirlərinin əldə olunması üçün çəkilən xərclər başa düşülür.

191 №-li “Gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri” hesabı aktiv hesabdır.

Yuxarıda qeyd edilən Qaydalara əsasən bu hesab üzrə aşağıdakı subhesablar açıla bilər.

Gələcək hesabat dövrlərində tanınacaq xərclərin əldə edilməsi ilə bağlı mühasibat yazılışı haqqında bəhs olunan qaydaların 20.4.2-ci bəndinə uyğun nizamlanır.

Gələcək hesabat dövrlərinin xərcləri növbəti hesabat dövründə xərc kimi tanınacağı təqdirdə, uyğun mühasibat yazılışı yuxarıda qeyd edilən Qaydaların 20.4.3-cü bəndi əsasında nizamlanır.

Hesablama metodunun tətbiqi zamanı faiz və icarə haqları üzrə xərclərin tanınması Vergi Məcəlləsinin 136.3 maddəsinə əsasən həyata keçirilir.

Uzunmüddətli bank krediti ilə əməliyyatlar üzrə müxabirləşmələr

Nümunə 1:  “A” MMC istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pul vəsaitlərinin yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. May ayında bankdan 80000 manatlıq kredit götürməklə pul problemi həll olunub. Bankla müəssisə arasında bağlanan müqavilənin şərtlərinə əsasən kreditin müddəti 2 il, illik faiz dərəcəsi 17 faizdir. Müəssisə kreditin 50%-ni birinci il, qalan hissəni növbəti il ödəməlidir.

İkinci il uzunmüddətli bank krediti uçota alınır:

Uzunmüddətli bank kreditləri qısamüddətli bank kreditləri kimi təsnifləşdirildikdə

Nümunə 3:  “A” MMC istehsal prosesini fasiləsiz şəkildə davam etdirmək üçün pul vəsaitlərinin yetərsiz olduğu qənaətinə gəlmişdir. Fevral ayında bankdan 35000 manatlıq kredit götürməklə pul problemi həll edilib. Bankla müəssisə arasında bağlanan müqavilənin şərtlərinə əsasən kreditin müddəti 2 il, illik faiz dərəcəsi 15 faizdir. Müəssisə kreditin 50%-ni birinci il, qalan hissəni növbəti il ödəməlidir.

Lakin may ayında müqavilədə edilən dəyişikliyə əsasən bank krediti ilin sonuna qədər tamamilə ödənilməlidir.