Blog Full

Ölkəmizdə özəl sektorun, xüsusilə də kiçik və orta sahibkarlığın iqtisadi artım və məşğulluğun başlıca mənbəyinə çevrilməsi üçün işgüzar mühitin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırılması sosial-iqtisadi inkişafın vacib istiqamətlərindən biridir. İşgüzar mühitin təkmilləşməsi üçün səmərəli biznes qaydalarının olması əsas amillərdəndir. Bunun üçün də Azərbaycanda biznesə başlamaq üçün prosedurlar mütəmadi olaraq təkmilləşdirilir. Bu proses isə öz növbəsində aktiv vergi ödəyicilərinin sayının artması ilə nəticələnir.

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin açıqldığı rəqəmlərə əsasən, 2024-cü il noyabr ayının 1-nə respublika üzrə uçotda olan 1.583.592 vergi ödəyicisinin 87,1 faizi fiziki şəxslər, 12,9 faizi hüquqi şəxslər və digər təşkilatlar olub. Ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə vergi ödəyicilərinin sayı 5,6 faiz, o cümlədən fiziki şəxslərin sayı 5,4 faiz, hüquqi şəxslərin sayı isə 7,3 faiz artıb. 2024-cü il noyabr ayının 1-nə aktiv kommersiya qurumlarının sayı əvvəlki ilin müvafiq dövrünə nisbətən 10,8 faiz artıb.

Biznesin qeydiyyatının sadələşdirilməsi və təkmilləşdirilməsini əhatə edən
islahatlar 2008-ci ildən etibarən başlayıb

Azərbaycanda biznesin qeydiyyatının sadələşdirilməsi və təkmilləşdirilməsini əhatə edən islahatlar 2008-ci ildən etibarən başlayıb və görülmüş işlər nəticəsində ölkəmiz dünyada biznesə başlama indikatoru üzrə ilk onluğa daxil edilib. “Bir prosedurla qeydiyyat” layihəsi isə Korporativ Qeydiyyatçılar Forumunun İcraiyyə Komitəsi tərəfindən 2021-ci ilin mart ayında “Təqdir” kateqoriyasında mükafata layiq görülüb. Dünya üzrə kommersiya qeydiyyatçılarının 60-a yaxın qurumunu özündə birləşdirən Korporativ Qeydiyyatçılar Forumunun “Təqdir” kateqoriyasında mükafat ölkəmizin rəqəmsal texnologiyalar vasitəsilə qeydiyyat prosedurlarının asanlaşdırılması istiqamətində fəaliyyətinin mühüm nailiyyətlərindən biridir.

Biznes mühitində rəqəmsallaşma artır

Biznes mühitinin təkmilləşdirilməsi üçün əsas amillərdən biri rəqəmsallaşmanın olmasıdır. Dünya Bankı Qrupunun “Əlverişli biznes mühiti” layihəsinin “Biznesə daxilolma” indikatoru ilə bağlı müvafiq sahələrdə təkmilləşdirmələrin həyata keçirilməsinə dair 2022-2023-cü illər üzrə Yol Xəritəsi çərçivəsində biznesin rəqəmsal xidmətlərlə təmin edilməsi işləri davam etdirilib. Bu xüsusda, biznesin təsis edilməsi və əməliyyatların başlanılması üçün onlayn xidmətlərin istifadəyə verilməsi, şirkətlər barədə məlumatların onlayn mövcudluğu və kommersiya hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı prosesləri, o cümlədən kommersiya hüquqi şəxslərin elektron dövlət qeydiyyatı sahəsində aparılmış islahatlar ilə bağlı məlumatlandırma təmin edilib.

Biznesin qeydiyyatının təkmilləşdirilməsi sahəsində bir sıra yeniliklər üzərində iş aparılır

Onu da vurğulamaq yerinə düşər ki, biznesin qeydiyyatının təkmilləşdirilməsi sahəsində bir sıra yeniliklər üzərində iş aparılır. Nəzərdə tutulan addımlara qeydiyyata qədər və qeydiyyatdan sonrakı prosesdə iştirak edən dövlət orqanlarının məlumat bazalarının əlaqələndirilməsinin əhatə dairəsinin genişləndirilməsi daxildir. Benefisiar mülkiyyətçinin reyestrinin aparılması ilə bağlı texniki imkanın və kommersiya hüquqi şəxslərə dair qeydə alınmış məlumatlardakı sonrakı dəyişikliyin (təsisçi dəyişikliyi) proaktiv olaraq qeydiyyat orqanı tərəfindən qeydiyyata alınması imkanının yaradılması da gündəmdədir.

Özəl sektorun inkişafı üçün yeni imkanlar

Rəqəmsal xidmətlər biznes mühiti üçün əhəmiyyətli resursdur və bütövlükdə özəl sektorun inkişafını təmin edir. Bu, həm də qlobal çağırışların həllində vacib məqamdır.

Hazırda biznes iki böyük transformasiyadan keçir. Bunlardan birincisi rəqəmsal transformasiya, digəri isə davamlılıq transformasiyasıdır. Rəqəmsallaşma biznesin daha səmərəli və gəlirli olması ilə yanaşı, onun istehlakçı ehtiyaclarına və dəyişən bazar şərtlərinə uyğunlaşmasını da çevik hala gətirir. Rəqəmsallaşma iqtisadi artımı, rəqabət qabiliyyətini və davamlılığı təşviq edərək, əlverişli biznes mühitinə birbaşa töhfə verir. Rəqəmsal infrastrukturun dəstəklənməsi, rəqəmsal savadlılığın təşviq edilməsi və innovasiya ekosistemlərinin inkişafı ümumi biznes mühitini daha da gücləndirərək, onu sahibkarlar, investorlar üçün daha davamlı, dinamik və cəlbedici hala gətirir.

Rəqəmsallaşma əlverişli biznes mühitinə birbaşa töhfə verir

Rəqəmsal texnologiyalarla səciyyələnən biznes mühiti gələcək çağırışları idarə etmək, yeni imkanlardan yararlanmaq və dayanıqlı qlobal iqtisadiyyata töhfə vermək üçün daha yaxşı mövqeyə malik olur. Bu, həm də ölkəyə investisiya axınına töhfələr verir. Biznes mühitinin davamlı gələcəyi yeni texnologiyalara bağlıdır ki, ölkəmiz də bu sahədə fəal mövqe nümayiş etdirərək, biznes subyektləri üçün elektron yeniliklərin tətbiqini diqqətdə saxlayır.

Mənbə: vergiler.az

Nazirlər Kabinetinin 20 noyabr 2024-cü il tarixli qərarı ilə “Elektron alış aktının formasının, tətbiqi, uçotu və istifadəsi Qaydalarının təsdiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2020-ci il 7 iyul tarixli 243 nömrəli Qərarında dəyişiklik edilib.

Belə ki, “Qaydaların 2.1-ci bəndinə əsasən, vergi ödəyicisi İnternet Vergi İdarəsinə daxil olaraq elektron alış aktını hazırlayır. Bu akt, vergi orqanında qeydiyyatda olmayan fiziki şəxsin adına qeydiyyatda olan mobil nömrəyə SMS vasitəsilə göndərilir və müəyyən olunmuş qaydada təsdiqlənir. Son mərhələdə isə akt gücləndirilmiş elektron imza ilə təsdiqlənir.”

“Elektron alış aktının formasının, tətbiqi, uçotu və istifadəsi Qaydalarının təsdiq edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2020-ci il 7 iyul tarixli 243 nömrəli Qərarında dəyişiklik edilməsi barədə

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 119-cu maddəsinin səkkizinci abzasını rəhbər tutaraq, Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti qərara alır:

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin “Elektron alış aktının formasının, tətbiqi, uçotu və istifadəsi Qaydaları”nın təsdiq edilməsi haqqında” 2020-ci il 7 iyul tarixli 243 nömrəli Qərarında (Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 2020, № 7, maddə 973 (Cild I) aşağıdakı dəyişikliklər edilsin:

1. 1 nömrəli əlavə – “Elektron alış aktı”nın forması yeni redaksiyada verilsin (əlavə olunur).

2. 2 nömrəli əlavə – “Elektron alış aktının tətbiqi, uçotu və istifadəsi Qaydaları” üzrə:

2.1. 2.1-ci bəndin ikinci cümləsində “və” sözü “, vergi orqanında uçotda olmayan fiziki şəxsin öz adına qeydiyyatda olan mobil nömrəyə göndərilən SMS vasitəsilə müəyyən edilmiş qaydada təsdiq edildikdən sonra” sözləri ilə əvəz edilsin;

2.2. 2.2.5-ci yarımbənddən “seriyası, nömrəsi və” sözləri çıxarılsın;

2.3. aşağıdakı məzmunda 2.2.7-1-ci və 2.2.7-2-ci yarımbəndlər əlavə edilsin:

“2.2.7-1. malın kodu;

2.2.7-2. əmtəənin qlobal identifikasiya nömrəsi (GTIN) (olduğu halda);”;

2.4. 2.2.11-ci yarımbəndə “malın” sözündən sonra “cəmi” sözü əlavə edilsin;

2.5. aşağıdakı məzmunda 2.2.12-1-ci və 2.2.12-2-ci yarımbəndlər əlavə edilsin:

“2.2.12-1. cəmi;

2.2.12-2. ödəmə mənbəyində tutulan verginin məbləği;”;

2.6. 2.3.4-cü yarımbəndə “alış aktının” (birinci halda) sözlərindən sonra “tarixi” sözü əlavə edilsin və həmin yarımbənddən “seriyası, nömrəsi və” sözləri çıxarılsın;

2.7. aşağıdakı məzmunda 2.3.6-1-ci və 2.3.6-2-ci yarımbəndlər əlavə edilsin:

“2.3.6-1. “Malın kodu” sütununda – malın kodu;

2.3.6-2. “Əmtəənin qlobal identifikasiya nömrəsi (GTIN) (olduğu halda)” sütununda – Qlobal standart (GS1) tərəfindən yaradılan, üzərində ştrix kodları və rəqəmləri əks etdirən, hər bir məhsul vahidini identifikasiya edən və məhsulun növündən asılı olaraq dəyişən unikal məhsul nömrəsi (olduğu halda);”;

2.8. 2.3.10-cu yarımbənddə “Məbləği” sözü “Cəmi məbləği” sözləri ilə əvəz edilsin;

2.9. 2.3.12-ci yarımbənddə “Yekun” sözü “Cəmi” sözü ilə əvəz edilsin və həmin yarımbəndə “Məbləği” sözündən əvvəl “Cəmi” sözü əlavə edilsin;

2.10. aşağıdakı məzmunda 2.3.12-1-ci yarımbənd əlavə edilsin:

“2.3.12-1. “Ödəmə mənbəyində tutulan verginin məbləği” sətrində – Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin 150.1.14-cü maddəsinə əsasən ödəmə mənbəyində tutulan verginin məbləği;”;

2.11. 2.6-cı bənddə “qeydə alındığı” sözləri “vergi ödəyicisi tərəfindən gücləndirilmiş elektron imza ilə təsdiq edildiyi” sözləri ilə əvəz edilsin;

2.12. aşağıdakı məzmunda 3.8-ci bənd əlavə edilsin:

“3.8. Ləğv edilmiş və ya düzəliş edilmiş elektron alış aktı vergi orqanında uçotda olmayan fiziki şəxs tərəfindən öz adına qeydiyyatda olan mobil nömrəyə göndərilmiş SMS vasitəsilə müəyyən olunmuş qaydada təsdiq edilir.”.

Əli Əsədov

Azərbaycan Respublikasının Baş naziri

Bakı şəhəri, “ 20 ” “ noyabr ” 2024-cü il

Mənbə: nk.gov.az

Mövzunu sərbəst auditor Altay Cəfərov şərh edir.

Təcrübədə bir çox hallarda əmlakların yenidən qiymətləndirilməsi yolu ilə törəmə şirkətlərin yaradılmasının şahidi oluruq. Bu zaman aşağıdakı əməliyyatların reallaşdırılmasına yol verilir:

Vergi ödəyicisi olan Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət (MMC) başqa bir hüquqi şəxsin təsisçisi olaraq yeni MMC yaradır və müəyyən əmlakı yeni yaradılmış cəmiyyətin nizamnaməsinin formalaşmasına pay kimi qoyur. Vacib məqamlardan biri odur ki, pay qoyuluşuna verilmiş əmlak qoyuluşdan əvvəl yenidən qiymətləndirilir. Bu məqamları nümunə üzrərində nəzərdən keçirək.

Misal

“AA” MMC 2023-cü ilin sentyabr ayında yeni “VV” MMC-ni 100% paya malik olmaqla dövlət qeydiyyatına alaraq formalaşdırıb. Yəni, “AA” MMC ana şirkət, “VV” MMC isə törəmə şirkətdir. “VV” MMC-nin nizamnamə kapitalı 200.000 manatdır və ana şirkət bunun özünə məxsus olan əmlak hesabına formalaşdırılmasını qərara alıb. Ana şirkətin balansında 50.000 manatlıq qalıq dəyərə malik əmlakı vardır. Həmin əmlakı yenidən qiymətləndirərək 200.000 manat dəyərində törəmə müəssisənin nizamnamə kapitalının formalaşmasına pay kimi qoyub.

Həmçinin, 2024-cü ilin iyun ayında ana şirkət “VV” MMC-də olan payını digər bir şəxsə 200.000 manata satıb. Bu halda ana şirkət olan “AA” MMC 2023-cü ilin mənfəət vergisi bəyannaməsində gəlir kimi hansı məbləği əks etdirməlidir? 2024-cü ilin mənfəət vergisi bəyannaməsində gəlir yazılmalıdırmı?

Göründüyü kimi, ana şirkətin balansında 50.000 manat olan əmlak 200.000 manat dəyərində qiymətləndirilərək törəmə şirkətin nizamnamə kapitalına qoyuluş edilib. Ana şirkət öz maliyyə və vergi uçotunda iki formada bunu qeydə ala bilər.

Birinci metod kimi, ilkin olaraq, 50.000 manatlıq əmlakı yenidən qiymətləndirib və sonradan pay qoyuluşu kimi uçota almaq olar. Yəni, əmlakın balans dəyərini 200.000 manat və yaranmış (200.000 – 50.000) 150.000 manat məbləği isə kapital ehtiyatlarında yenidənqiymətləndirilmiş kapital kimi uçota almaq lazımdır. Daha sonra 200.000 manatı törəmə müəssisələrə investisiyalar kimi uçota almalıdır.
Nəticə olaraq həm maliyyə uçotu, həm də vergi uçotu baxımından hər hansı bir gəlir yaranmamış olur. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 13.2.12-ci maddəsinə əsasən, gəlir – malların (işlərin və xidmətlərin) təqdim edilməsi ilə bağlı əməliyyatların ümumi dəyəri, habelə satışdankənar gəlir hesab edilir. Vergitutma məqsədləri üçün gəlirin əldəedilmə vaxtı bu Məcəllənin 132-ci və 135-ci maddələri ilə müəyyən olunur. Bina tikintisi fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər tərəfindən tikilən binalardan dövlətə yaşayış və qeyri-yaşayış sahələri ayrıldıqda, dövlətə ayrılan yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin təqdim edilməsi üzrə dövriyyələr vergiyə cəlb olunan gəlir hesab edilmir.

Satışdankənar gəlirlər – digər müəssisələrin fəaliyyətində payçı kimi iştirakdan gəlir, müəssisəyə məxsus səhmlər, istiqrazlar və digər qiymətli kağızlardan əldə edilən gəlirlər, habelə mal və xidmət (iş) istehsalı və satışı ilə bilavasitə bağlı olmayan əməliyyatdan götürülən digər gəlirlər, o cümlədən cərimə və zərərin ödənilməsi şəklində alınmış məbləğ, xarici valyuta əməliyyatları üzrə artan məzənnə fərqi, qanunvericiliyə müvafiq iddia müddəti keçmiş kreditor və deponent borc məbləğləridir.

Maddədən də görünür ki, yenidənqiymətləndirmədən yaranmış fərq hər hansı malların, işlərin, xidmətlərin təqdim edilməsinə və ya satışdankənar gəlir anlayışına uyğun gəlmir. Ona görə də 150.000 manat fərq gəlir sayılmır.

İkinci uçot metodu kimi ana şirkət olan “AA” MMC heç bir yenidənqiymətləndirməni öz maliyyə və ya vergi uçotunda qeydə almır. Pay kimi qoyulmuş 50.000 manat əmlak dəyərində öz maliyyə və vergi uçotunda törəmə müəssisələrə pay qoyuluşu kimi qeydə alır. Törəmə müəssisədə pay qoyuluşu və əsas vəsait kimi 200.000 manat uçota alınacaq, sadəcə konsolidasiya vaxtı yaranmış 150.000 manat fərqi həm əsas vəsaitlərdə, həm də pay qoyuluşunda nəzərə almaq lazımdır.

Bu hallarda ikinci metoda üstünlük verilməsi tövsiyə edilir.

Nəticə olaraq: 2023-cü ildə bu əməliyyatda heç bir gəlir anlayışı olmadığına görə, “AA” MMC-də mənfəət bəyannaməsində qeyd edilməyəcək. Ancaq 2024-cü ilin mənfəət bəyannaməsində ana şirkət yuxarıdakı əməliyyatdan gəlir kimi məbləği qeyd edəcək, çünki maya dəyəri 50.000 manat olan payları 200.000 manata satıb. Beləliklə, həm birinci, həm də ikinci variantda uçota alınmasından asılı olmayaraq, “AA” MMC yaranmış 150.000 manat fərqi gəlir kimi mənfəət bəyannaməsində qeyd edəcək.

Mənbə: vergiler.az

Qısamüddətli öhdəliklər

“Yaradılmış ehtiyat fondları, Şərti öhdəliklər və Şərti aktivlər” adlı 37 №-li Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartına (IAS 37) görə “Öhdəlik keçmiş hadisələrdən yaranan, ödənməsi iqtisadi səmərələri təcəssüm etdirən resursların müəssisədən xaric olması ilə nəticələnəcəyi gözlənilən müəssisənin cari borcudur.” Qiymətləndirilmiş öhdəliklər:

• ödəniş müddəti yaxud dəyəri qeyri müəyyən olan;
• yaxud da ödənilmə ehtimalı aşağı olan öhdəliklərdir.

Belə öhdəliklər ehtimaldan yaranır, bir qayda olaraq hesabat dövrünü əhatə edir.

Qısamüddətli öhdəliklər hesabat tarixindən sonra bir ildən az ödəmə müddətinə malik öhdəliklərdir. Bu öhdəliklər “Qısamüddətli öhdəliklər” adlı beşinci maliyyə hesabatları bölməsində əks etdirilir. V bölmənin ayrı-ayrı maddələri üzrə qısamüddətli öhdəliklərin uçotu üçün müxtəlif hesablar açılır. Belə hesablardan biri  512 №li “Qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri” hesabıdır.

Mühasibat uçotunun hesablar planına əsasən qısamüddətli öhdəliklərə aşağıdakı maddələr üzrə açılmış hesablar da daxildir:

• qısamüddətli faiz xərcləri yaradan öhdəliklər (məsələn, kreditlər, borclar);
• qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər;
• vergi və sair məcburi ödənişlər üzrə öhdəliklər;
• qısanmüddətli kreditor borcları;
• sair qısamüddətli öhdəliklər (pensiya öhdəlikləri, alınmış avanslar və s.).

Uzunmüddətli zəmanət öhdəlikləri üzrə məlumatlar hesablar planının 412 saylı hesabında uçota alınır.

512 saylı “Qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri” hesabı

Mal, iş və ya xidmətlərin təqdim olunması zamanı mühasibat uçotu subyektlərində qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri yarana bilər. Belə öhdəlik satış şərtlərindən asılı olaraq şirkət öz məhsullarına zəmanət verdikdə yaranır və bütün zəmanət müddəti ərzində mövcuddur.

Qısamüddətli öhdəliklərə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” vasitəsilə tənzimlənir. Qaydaların 41.1 maddəsinə əsasən mühasibat uçotu subyektlərində qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklərin uçotu üçün aşağıdakı hesablar açıla bilər:

512 №-li “Qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri” hesabı öhdəlik hesabıdır.

Hesab üzrə tənzimləmələr

512 №li “Qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri” hesabında mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməli olan zəmanət öhdəlikləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

• Qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri yaradıldıqda, habelə onlar uzunmüddətli kimi təsnifləşdirildikdə qeyd edilən qaydaların 41.7.-ci bəndi tətbiq olunur.
• Belə öhdəliklər üzrə məzənnə fərqi yarandıqda müvafiq mühasibat yazılışları qaydaların 41.8.-ci bəndi əsasında nizamlanır.
• Qısamüddətli zəmanət öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi zamanı görülən işlər və ya göstərilən xidmətlər sözügedən qaydaların 41.9.-cu bəndi, bu zaman hesablanmış əlavə dəyər vergisi ilə bağlı uyğun mühasibat yazılışı isə həmin qaydalardakı 41.10.-cu bəndi ilə tənzimlənir.
• Qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri ilə əlaqədar görülən işlər və göstərilən xidmətlərin üçüncü şəxs tərəfindən ödənilməsi qaydaların 41.11.-ci bəndi lə nizamlanır.

Zəmanətlə məişət texnikasının satışı zamanı müxabirləşmə nümunəsi

Məişət texnikalarının satışı sahəsində fəaliyyət göstərən  “A” MMC satılan mallara 1 illik zəmanət verir. Zəmanətin şərtlərinə əsasən problem yaranarsa satılmış məişət texnikları 3% zəmanətlə dəyişdirilməlidir. Sözügedən şirkət noyabr ayında bir ədədinin qiyməti 650 manat olan 200 ədəd paltaryuyan maşın satışmışdır. Daha sonra aydın olmuşdur ki satılan paltaryuyanlardan 10 ədədi müştərilərin şikayətinə əsasən yenisi ilə dəyişdirilmişdir.

Zəmanətlə satılmış məişət texnikasının qaytarılması zamanı müxabirləşmə nümunəsi

Məişət texnikalarının satışı sahəsində fəaliyyət göstərən  “A” MMC satılan mallara 1 illik zəmanət verir. Zəmanətin  şərtlərinə əsasən problem yaranarsa satılmış məişət texnikları 3% zəmanətlə qaytarılmalıdır. Məlum olmuşdur ki, sözügedən şirkət noyabr ayında bir ədədinin qiyməti 650 manat olan 200 ədəd paltaryuyan maşın satılmışdır. Daha sonra aydın olduğu üzrə satılan paltaryuyanlardan 10 ədədi müştərilərin şikayətinə əsasən qaytarılmışdır.

Zəmanətlə satılmış məişət texnikasının pulu müştəriyə geri ödənildikdə

İstilik sistemlərinin təchizatı ilə məşğul olan “A” MMC bir ədədi 170 manat olan qızdırıcıların satışını həyata keçirmişdir. Daha sonra problem yarandığı üçün satılan qızdırcılardan 3 ədədi müştəri tərəfindən geri qaytarılmışdır. Qaytarılan malların pulu kassa hesabından müştəriyə geri ödənilmişdir.