Blog Full

Hüquqi şəxsin yaradılması yolları

Hüquqi şəxslər sərəncamla (fərmanla), müvafiq qurumun icazəsi ilə yaxud normativ-təqdimedici qaydada yaradıla bilərlər. Dövlət qurumlarının, dövlətin adından yaratdığı publik hüquqi şəxslər birinci varianta nümunə kimi göstərilə bilər. İctimai, kooperativ təşkilatlar müvafiq dövlət orqanından icazə almaqla yaradılır. Normativ-təqdimedici qaydada yaradılan hüquqi şəxslərin üçüncü şəxslərdən icazə almasına gərək yoxdur.

Əksər mühasiblər öz təcrübəsində daha çox üçüncü variantla rastlaşır. Bu variantda hüquqi şəxsin yaradılması üçün aşağıdakı addımlar atılır:

1. onun təsisçilərinin yığıncağının keçirilməsi;
2. təsis müqaviləsinin hazırlaması;
3. yığıncağın nəticələrinin protokollaşdırılması;
4. təsis qərarın qəbul edilməsi.

Təsis qərarının qəbulu hüquqi şəxsin yaradılması deməkdir. Amma bununla iş bitmir, qeydiyyat üçün sənədlər (məsələn, nizamnamə) hazırlanmalı, hazırlanmalı, qeydiyyat üçün təqdim edilməlidir. Onun hüquqi qabiliyyətli olması üçün dövlət qeydiyyatının olması, dövlət reyestrinə daxil edilmə lazımdır. Əks təqdirdə yaradılan hüquqi şəxs qərarın çap edildiyi kağız üzərində qalaraq heç bir hüquqi əhəmiyyət kəsb etməyəcək, onun mövcudluğunu təsisçilərdən heç kəs bilməyəcək.

Hüquqi şəxsin qeydiyyatına hazırlıq

Dövlət qeydiyyatı prosesindən öncə təsis müqaviləsi ilə bağlı tələbələrə nəzər salaq. Düzdür, praktikada hüquqi şəxsin yaradılması zamanı təsis müqaviləsinin tərtib edilməsi bizə az rast gəlinir, hərçənd təsis müqaviləsi payçılar (səhmdarlar) tərəfindən öncədən tərtib edilməli olan, hüquqi şəxsin ləğvinə qədər qüvvədə qalan müqavilədir. Təsis müqaviləsində:

• hüquqi şəxsin nizamnaməsi;
• onun yaradılması üzrə birgə fəaliyyət mexanizmləri;
• həmin təsisçilərin əmlaklarını hüquqi şəxsə vermə qaydası;
• təsisçilərin hər birinin öhdəlikləri göstərilməlidir.

Hüquqi şəxsin yaradılması prosesində təsis müqaviləsi yazılı formada bağlanır və bütün təsisçilər tərəfindən imzalanır. Təbii ki, hüquqi şəxs tək təsisçi tərəfindən yaradılırsa (təcrübədə buna daha çox rast gəlirik) təsis müqaviləsinə, yaxud hər hansı protokola ehtiyac qalmır.

Hüquqi şəxs yaradarkən ən vacibi əsas məqsədi müəyyən etmək, bu məqsədə uyğun  təşkilati formanı seçməkdir. Əsas məqsədlər müxtəlif ola bilər, məsələn gəlir qazanmaq (kommersiya müəssisəsi),  xeyriyyə, maarifləndirmə (qeyri kommersiya müəssisəsi) və s. Belə ki, hüquqi şəxsin qeydiyyatı, qeydiyyatdan sonrakı addımlar bundan birbaşa asılıdır.

Hüquqi şəxsin dövlət qeydiyyatı üçün təsis müqaviləsi, təsis qərarını hazırlanması ilə yanaşı təsisçilər digər zəruri hazırlıq işləri də görməlidir. Hüquqi şəxsin fəaliyyət göstərəcəyi yeri seçmək, lazım olarsa torpaq sahəsinin əldə edilməsi istiqamətində danışıqlara başlatmaq bu sıradandır. Amma əsas məslə hüquqi şəxsin nizamnaməsinin hazırlanmasıdır. Hüquqi şəxsin nizamnaməsi onun təsis sənədi hesab edilir.

Hüquqi şəxsin nizamnaməsi

Hüquqi şəxsin yaradılması prosesində əsas mərhələlərdən biri olan nizamnamənin müqavilə hesab etmək olarmı? Bir çoxumuz buna bəlkə də “Xeyr” cavabı verəcək. “Niyə?” sualını versək, çox güman ki, “Axı müqavilənin tərəfləri var, müqavilədə öhdəlik olur” kimi cavab eşidəcəyik.

Amma əksər beynəlxalq yanaşmalara görə şirkətin nizamnaməsi müqavilə hesab edilir. Fərq nizamnamənin, bizim bildiyimiz klassik formalı alqı-satqı, podrat,  borc və s. bu kimi müqavilələrdə olduğu kimi, tərəflərin iradələrinin qarşı-qarşıya razılaşdıralması deyil, birgə fəaliyyət istiqamətinə uyğunlaşdırılmasıdır.  Nizamnamə  maraqların üst-üstə düşdüyü, eyni istiqamətli birləşmə müqaviləsidir. Əbəs deyil ki, türkiyə qanunvericiliyində nizamnaməyə “esas sözleşme” deyilir.

Öhdəliyə gəldikdə, nizamnamədə də təsisçilərin nizamnamə kapitalını formlaşdırmaq kimi öhdəlikləri qeyd olunur.

Qanunvericililiyin tələblərinə görə nizamnamə mütləq yazılı formada olmalı, təsisçilərin qərarları ilə təsdiqlənməldir. Bu iki hərəkət şirkətin dövlət qeydiyyatına alınması üçün təqdim edilmiş nizamnamənin müvafiq qurumlar tərəfindən qəbul edilməsi (mətninin qanunun tələblərinə uyğun olduğu halda) üçün kifayətdir.

Bəzi ölkələrdə nizamnamənin notarial qaydada təsdiqlənməsi tələb edilir. Notarial təsdiq edilmiş nizamnamə, əgər təsisçilər daşınmaz əmlakı nizamnamə kapitalı olaraq qoyulması müddəalar bu sənədə daxil ediblərsə, daşınmaz əmlak üzərində hüquqların dövlət qeydiyyatını həyata keçirən əlaqədar quruma təqdim edilir. Bununla da həmin daşınmaz əmlak şirkət yaradılan kimi onun mülkiyyətinə keçir.

Bizim respublikanın qanunvericiliyi hüquqi şəxsin yaradılmasına fərqli yanaşır. Belə ki, təsisçinin nizamnamə payı kimi müəyyən etdiyi, nizamnamə kapitalı olaraq qoymalı olduğu əmlak (məsələn, mənzil sahəsi) nizamnamədə qeyd edilməsindən, ona dəyişikliyin dövlət qeydiyyatına alınmasından asılı olmayaraq, yenidən əlavə müqavilə bağlanmadan hüquqi şəxsə keçə bilmir.

Nizamnamə kapitalının ödənilməsi

Kommersiya hüquqi şəxslərin bir forması olan məhdud məsuliyyətli cəmiyyətlərin (MMC) nizamnamə kapitalı nizamnamə ilə müəyyən edilmiş miqdarda paylara bölünür (Mülkü Məcəllə, maddə 87.1). Belə hüquqi şəxsin yaradılması zamanı hazırlanmış nizamnamədə nizamnamə kapitalının ödənilməsi üçün müddət göstərilə də bilər, göstərilməyə də. Nizamnamədə göstərilən vaxt qanunvericilikdə qeyd edilən müddətə uyğun olmalıdır, yəni 3 aydan çox olmamalıdır.

Əgər nizamnamədə ödənilmə vaxtı göstərilməyibsə MMC dövlət qeydiyyatına alınanadək nizamnamə kapitalını ödəməlidir.

Nizamnamə kapitalının ödənilməsi cəmiyyətin bank hesabı ilə yanaşı onun kassasına da (şirkət təsis edilibsə) ödənilə bilər.

Nizamnamə kapitalına qoyuluşlar və müxabirləşmə nümunələri haqqında buradan əlavə məlumat almaq olar.

Vaxtında ödənilməyən nizamnamə kapitalına görə cərimələr

Qanunvericilikdə hüquqi şəxsin yaradılması zamanı elan edilmiş nizamnamə kapitalının vaxtında ödənilməməsi üçün müəyyən cərimələr nəzərdə tutulub. AR İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 405-1.1.-ci maddəsinə görə MMC Mülki Məcəllədə nizamnamə kapitalının nəzərdə tutulmuş müddətdə tamamilə ödəməzsə, cəmiyyətin vəzifəli şəxslərinə 1000 manat, hüquqi şəxslərə isə 2000 manat məbləğində cərimə tətbiq edilir.

Eyni zamanda, həmin məcəllənin 405-1.2-ci maddəsinə əsasən MMC ödənilmiş nizamnamə kapitalı barədə məlumatı beş iş günü ərzində müvafiq orqana (hazırda bu orqan Dövlət Vergi Xidmətidir) təqdim etməzsə, cəmiyyətin vəzifəli şəxslərinə 500 manat, hüquqi şəxslərə 1000 manat məbləğində cərimə tətbiq edilir.

Nəzərə almaq lazımdır ki, nizamnamə kapitalına edilən dəyişikliyin qüvvəyə minməsinə dair qanunda hər hansı möhlət müddəti müəyyən olunmayıb, odur ki, inzibati xətalara dair ümumi qaydalar tətbiq edilməlidir.  Yəni 3 aydan çox, amma bir ildən az müddət ərzində nizamnamə kapitalını ödəməyən cəmiyyətlərə qeyd edilən cərimələr tətbiq edilə bilər.

Həm də nəzərə almaq lazımdır ki, hüquqi şəxsin yaradılması zamanı elan edilmiş nizamnamə kapitalını qanunvericilikdə müəyyən edilməyən vaxtda ödəməyən məhdud məsuliyyətli şəxsin statusu qeyri-müəyyəndir, bu, hətta cəmiyyətin ləğvi ilə də nəticələnə bilər.

Hamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyətin hüquqi əsasları

Qadınların uşağın doğulmasından əvvəl və sonra uzun müddət işə getməmək hüququ var. Onlara Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 125-ci maddəsinə əsasən hamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyət verilə bilər. Bunu bəzən “analıq məzuniyyəti” yaxud “dekret” də adlandırırlar.

Məzuniyyət işəgötürənin uyğun əmri ili rəsmiləşdirilir və həmin dövr üçün hamiləliyə və doğuma görə müavinət verilir. Rəsmiləşdirmə aşağıdakı sənədlər əsasında aparılır:

• işçinin ərizəsi (AR Əmək Məcəlləsi, maddə 138);
• xəstəlik vərəqəsi (“Məcburi dövlət sosial sığortası üzrə ödəmələrin və əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirmiş işçilərə sığortaedənin vəsaiti hesabına ödənilən müavinətin hesablanması və ödənilməsi haqqında əsasnamə”, maddə 65).

Mövcud qanunvericilik əsasında alınmış əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirməsini təsdiq edən xəstəlik vərəqəsi ona məzuniyyət və sosial sığorta müavinəti almaq hüququ verir.

Məzuniyyət üçün ərizə

Hamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyətə nə vaxt çıxacağına işçi özü qərar verir. Əlində “analıq məzuniyyəti” haqqında xəstəlik vərəqəsi olsa belə, işçi əmək fəaliyyətini davam etdirə və hamiləliyə və doğuma görə sosial müavinət deyil, müntəzəm maaş ala bilər. İşəgötürənin işçini onun istəyi olmadan məzuniyyətə göndərmək hüququ yoxdur.

Beləliklə, analıq məzuniyyətinə hansı tarixdə getməyə işçi özü qərar verir və bunu ərizədə qeyd edir. Amma, nəzərə almaq lazımdır ki, məzuniyyətə daha gec çıxmaq onun sonunu uzatmır.  Hamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyətin bitmə tarixi xəstəlik vərəqəsində göstərilir.

Analıq məzuniyyəti üçün ərizə istənilən formada tərtib edilir, onun məcburi forması yoxdur. Ərizədə “dekretin” verilməsinin əsası və müddəti göstərilir və xəstəlik vərəqəsi əlavə edilir.

Hamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyət əmri

Analıq məzuniyyətinə çıxacaq işçinin ərizəsi əsasında işəgötürən tərəfindən analıq məzuniyyəti üçün əmr hazırlanır. Əmrin hazırlanması üçün xüsusi standart forma yoxdur.

Analıq məzuniyyəti əmrində xəstəlik vərəqəsinə əsasən məzuniyyətinə başlanğıcı və bitmə tarixi göstərilir. “Dekret” üçün məzuniyyətin müddəti fərqli ola bilər. Hamiləliyə və doğuşa görə sosial məzuniyyət üçün müddətlər təyin edilərkən:

• qadının işlədiyi sahə;
• doğuşun çətinlik səviyyəsi;
• doğulmuş uşaqların sayı;
• qanunvericilikdə müəyyən edilmiş digər nüanslar nəzərə alınır.

Əmrdə hamiləliyə və doğuma görə müavinətin verilməsi barədə müvafiq qeyd edilir.

Qeyd etdiyimiz kimi, bu müddətləri, məzuniyyətə gec çıxmaqla yaxud işə daha tez qayıtmaqla, yalnız analıq məzuniyyətinə çıxan şəxs azalda bilər. Çox vaxt gələcək analar özlərini yaxşı hiss edirlər və işdən imtina etmək üçün heç bir səbəb görmürlər. Bu halda, əmrdə məzuniyyətin başlama tarixini təyin edir və onun ümumi müddəti azalır.

Doğuş çətin olduqda yaxud iki və daha çox uşaq doğulduqda məzuniyyətin doğuşdan sonrakı müddəti həkim tərəfindən müvafiq xəstəlik vərəqi ilə uzadıla bilər. Bu zaman işəgötürən analıq məzuniyyətinin müddətinin uzadılması ilə bağlı əmr hazırlayır.

Rəhbərlik tərəfindən imzalanmış hazır əmrlə işçi tanış edilir. Əmrlə tanış olduğunu analıq məzuniyyətinə çıxacaq işçi imzası və tarixlə təsdiq edir.

Sonda onu da əlavə edək ki, hamiləliyə və doğuma görə müavinət işəgötürənin iştirakı olmadan Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun vəsaiti hesabına ödənilir. Buna baxmayaraq işçinin ərizəsi daxil olduqdan sonra, işəgötürən ödənişin icrası üçün lazım olan bütün sənədləri dərhal fonda təqdim etməlidir.

Sahibkarlıq mühitinin dayanıqlı inkişafında innovativ biznes strategiyalarının mühüm rolu var. Bu baxımdan startaplar müasir çağırışlar şəraitində səmərəli fəaliyyəti təşviq edən biznes modelləridir. Onlar innovasiyaların inkişafının əsas hərəkətverici qüvvələrindən olmaqla rəqəmsal transformasiyanı sürətləndirirlər. Müasir texnologiyalar əsasında formalaşan startaplar rəqabətli fəaliyyət sahələrinin yaradılmasını təmin edirlər. Bu biznes subyektləri cəmiyyət üçün rahat və asan həllər yaratmaqla yanaşı, yeni iş yerlərinin artmasına da töhfə verirlər. Güclü startap ekosisteminin inkişafı dayanıqlı iqtisadi inkişafa da təkan verir. Onların fəaliyyəti iqtisadi aktivliyin davamlı olmasını təmin edir.

Bu baxımdan startaplar müasir çağırışlar şəraitində
səmərəli fəaliyyəti təşviq edən biznes modelləridir

Ölkəmizdə startaplara fəal dəstək var

Azərbaycanda startaplar son illərdə yaranıb və biznes mühitində aktiv təşviq edilən fəaliyyətə çevrilib. Hazırda bir çox sahələrdə uğurla təmsil edilən startaplar mövcuddur. Bu sahələrə xidmət, təhsil, səhiyyə, nəqliyyat, turizm, kənd təsərrüfatı, maliyyə və s. daxildir. İnnovativ ideyalar əsasında qurulan bu ekosistem biznes resurslardan səmərəli istifadəyə imkan verən layihələri əhatə edir.

Startap ekosisteminin inkişafı ölkəmizdə aktiv şəkildə dəstəklənir. Startapçılar Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyi tərəfindən “Startap” şəhadətnaməsi əldə edirlər. Sənəd startapa yerli və xarici investorların marağını artırmaqla yanaşı, onun xarici bazarlara çıxışını asanlaşdırır. 1 yanvar 2019-cu il tarixindən Vergi Məcəlləsinə əsasən isə mikro və ya kiçik sahibkarlıq subyekti olan hüquqi şəxslərin innovasiya fəaliyyətindən əldə etdikləri mənfəəti “Startap” şəhadətnaməsi aldıqları tarixdən 3 il müddətinə mənfəət vergisindən azad edilib. Bu, biznes sahibinin xərclərinin azalmasına və gəlirlərinin öz sərəncamında qalmasına imkan verir. Güzəşt startapların fəaliyyətinin genişlənməsi üçün əlavə imkanlar yaratmaqla yanaşı, yeni biznes modellərinin də bu ekosistemə cəlb edilməsinə stimul verir. Startap ekosisteminin inkişafı üçün həyata keçirilən tədbirlər biznesin bu imkanlardan səmərəli şəkildə bəhrələnməsini təmin edir.

Azərbaycanda startaplar son illərdə yaranıb və
biznes mühitində aktiv təşviq edilən fəaliyyətə çevrilib

Rəqəmsal sferanın inkişaf etdirilməsi, bu sahədə sahibkarlığın stimullaşdırılması, investisiyaların və yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin cəlb olunması məqsədilə İKT sektorunun inkişaf etdirilməsi, bu sahədə hüquqi və fiziki şəxslərin fəaliyyətlərinin dəstəklənməsi və stimullaşdırılması, ölkədə rəqəmsal inkişafın təşviq olunması, xarici investisiyaların cəlbediciliyinin təmin edilməsi, yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin və kadrların cəlb olunması məqsədilə Vergi Məcəlləsində və “Sosial sığorta haqqında” Qanunda 2023-cü il yanvarın 1-dən dəyişikliklər edilib. Həmin dəyişikliklərə əsasən, texnologiyalar parkının rezidenti kimi texnologiyalar parkından kənar sistem inteqrasiyası, proqram təminatının hazırlanması və inkişaf etdirilməsi fəaliyyətini həyata keçirən şəxslər qeydiyyata alındıqları hesabat ilindən başlayaraq 10 il müddətinə – gəlir (mənfəət), əmlak və torpaq vergiləri, dividendlər, texnikanın, texnoloji avadanlıqların və qurğuların idxalına münasibətdə ƏDV-dən azad edilib. Bütün bu tədbirlər dövlət-özəl tərəfdaşlığının da genişlənməsinə şərait yaradır.

Mikro və ya kiçik sahibkarlıq subyekti olan hüquqi şəxslərin innovasiya
fəaliyyətindən əldə etdikləri mənfəəti “Startap” şəhadətnaməsi aldıqları
tarixdən 3 il müddətinə mənfəət vergisindən azad edilib

İnnovasiyaların inkişafını hədəfləyən strateji yanaşmalar

Dayanıqlı, inklüziv və başlıca olaraq özəl təşəbbüslərə arxalanan iqtisadi artımın sürətlənməsi ölkəmizin yeni inkişaf magistralının əsas istiqamətini təşkil edir. Bu xüsusda uğurlu təcrübələr əsasında biznes startapları və inkubatorlarına, ixracyönümlü layihələrə təkmil mexanizmlərlə stimulların verilməsi prioritetdir. Bu baxımdan dayanıqlı biznes modelləri vergi islahatları ilə də fəal dəstəklənir. Vergi siyasəti dövlət büdcəsinin xərclərinin təmin edilməsi üçün adekvat imkanlar yaratmaqla yanaşı, sahibkarlıq fəaliyyətinin genişlənməsinə təkan verir. Stimullaşdırıcı vergi siyasəti investisiya qoyuluşu həcminin artırılması üçün vergi təşviqi alətlərinin effektiv tətbiqi ilə səciyyələnir. Əlverişli vergi mühitinin yaranması biznes subyektlərinə əlavə gəlir və imkanlar yaradır. Bütün bunlar da öz növbəsində iqtisadi artımı sürətləndirir. İqtisadi artım isə vətəndaşların rifahını yüksəldən başlıca amillərdən biridir. İqtisadiyyatı davamlı və yüksək templərlə artırmaq ölkədə milli gəlirin çoxalmasını təmin edir. Bu isə həyat səviyyəsinin ilbəil yaxşılaşması və sosial təminat vəd edir.

Mənbə: vergiler.az