Blog Full

Vergi Məcəlləsinin 175.1-ci maddəsinə edilən dəyişikliyə əsasən, təqdim edilmiş malların (işlərin, xidmətlərin) dəyəri üzrə yaranmış maliyyə öhdəliklərinin qarşılıqlı şəkildə əvəzləşdirilməsi və ya notariusun depozit hesabı vasitəsilə həyata keçirilən əməliyyatlar üzrə əməliyyatın dəyərinin notariusun bankda açdığı depozit hesabına ödənilməsi əvəzləşdirilən ƏDV-nin vaxtı hesab edilir. Qanunvericiliyin bu tələbini iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir.

Dəyişiklik edilən maddədə 2 hal tənzimlənir. Birinci hal təqdim edilmiş malların (işlərin, xidmətlərin) dəyəri üzrə yaranmış maliyyə öhdəliklərinin qarşılıqlı şəkildə əvəzləşdirilməsidir. Vergi Məcəlləsinin 166.1.2-ci maddəsinə əsasən, qarşılıqlı hesablaşmalar aparıldıqda öhdəliyin ləğv edildiyi və ya ödənildiyi vaxt ƏDV üçün vergi tutulan əməliyyatların aparıldığı vaxtdır. Amma qarşı tərəf üçün ƏDV-nin əvəzləşdirilməsi qanunvericilikdə təsbit olunmamışdı. Buna görə Vergi Məcəlləsinin 175.1-ci maddəsinə düzəliş edildi.

Misal 1

ƏDV ödəyicisi olan vergi ödəyicisi 2 mart 2024-cü ildə 5.000 manatlıq mebel avadanlığını ƏDV ödəyicisi olan qarşı tərəfə təqdim edib. Qarşı tərəf mebel avandanlığını təqdim edən vergi ödəyicisinə dövri olaraq təmizlik xidməti göstərir. 15 aprel 2024-cü il tarixdə hər iki vergi ödəyicisi aralarındakı qarşılıqlı hesablaşma nəticəsində 2.000 manatlıq öhdəliyin ləğvinə razılaşır. Bu halda vergi ödəyicilərinin təqdim edilmiş malların (işlərin, xidmətlərin) dəyəri üzrə yaranmış maliyyə öhdəliklərinin qarşılıqlı şəkildə əvəzləşdirilməsinin tarixi, yəni 15 aprel 2024-cü il əvəzləşdirilən ƏDV-nin vaxtı hesab ediləcək.

İkinci hal notariusun depozit hesabı vasitəsilə həyata keçirilən əməliyyatlar üzrə əməliyyatın dəyərinin notariusun bankda açdığı depozit hesabına ödənilməsidir.

Misal 2

ƏDV ödəyicisi daşınmaz əmlakı əldə edərkən ödənişi qarşı tərəfin hesabına yox, notariusun depozit hesabına keçirir. Bu hal üzrə əvəzləşdirmə Vergi Məcəlləsinin 175-ci maddəsi ilə tənzimlənmirdi. Dəyişiklikdən sonra ƏDV ödəyicisinin daşınmaz əmlakın alqı-satqısı zamanı əməliyyatın dəyərini notariusun bankda açdığı depozit hesabına ödədiyi tarix ƏDV-nin əvəzləşdirilməsi vaxtı hesab olunacaq.

Qeyd edək ki, təcrübədə hər iki hal yuxarıda qeyd edilən qaydada aparılsa da, 1 yanvar 2024-cü il tarixdən Vergi Məcəlləsinin 175.1-ci maddəsinə dəyişiklik edilməklə proses hüquqi baxımdan tənzimləndi.

Bəs nümayəndəlik və ya işçilərin mənzil və yemək xərclərinin ƏDV ödənişlərinin əvəzləşdirilməsinə icazə verilirmi?

Vergi Məcəlləsinə əlavə edilən, nümayəndəlik xərclərinin, işçilərlə bağlı mənzil və yemək xərclərinin, eləcə də əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə verilən müalicə-profilaktik yeməklərin, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullar və vasitələrlə bağlı xərclərin gəlirdən çıxılması normaları və qaydası müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən müəyyən olunacaq.

Vergi Məcəlləsinin 175.3-cü maddəsinə edilən dəyişilik nəticəsində Nazirlər Kabinetinin qərarında qeyd edilən norma əsasında xərclərin əvəzləşdirilməsinə yol verilməsi istisna hal kimi qeyd edilir.

Misal 3

Vergi ödəyicisi 2024-cü ilin fevral ayında işçilərin mənzil xərcləri üçün 5.000 manat (ƏDV-siz) ödəniş edib. Həmin məbləğ Nazirlər Kabinetinin müvafiq qərarı ilə müəyyən edilən normalar çərçivəsindədir. Bu halda vergi ödəyicisi Vergi Məcəlləsinin 175-ci maddəsinin tələblərini nəzərə almaqla ödənişləri həyata keçirdiyi üçün 900 manat məbləğində ƏDV-ni əvəzləşdirmək hüququna malikdir:

5000 x 18% = 900 manat.

Mənbə: vergiler.az

Elmi fəaliyyətdə gəlirdən çıxılan xərclər

Elmi-tədqiqat, layihə-axtarış və təcrübə-konstruktor işlərinə çəkilən xərcləri yeni məhsulun (malların, işlərin, xidmətlərin) yaradılması yaxud təkmilləşdirilməsilə bağlı, xüsusilə də ixtira xərcləridir. Vergi ödəyiciləri Vergi Məcəlləsinin əsas vəsaitlərin alınması, onların quraşdırılması, habelə digər kapital alınarkən çəkilən xərclər istisna edilməklə, belə xərcləri mənfəət vergisi məqsədləri üçün gəlirdən çıxılan xərclər kimi qiymətləndirə bilər (maddə 113).

Yuxarıda göstərilən xərclər üzrə ayırmaların vergi uçotu üçün bütün qeydlər ciddi şəkildə sənədləşdirilməklə, mühasibat uçotu registrləri məlumatları ilə əlaqəli   aparılmalıdır. Onların gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilməsi:

• layihə-smeta sənədləri;
• yerinə yetirilən işlərin aktı;
• müvafiq elmi-tədqiqat, layihə-axtarış, habelə tədqiqat işlərinin aparılmasını təsdiq edən digər sənədlər əsasında aparılır.

Bu zaman vergitutma obyektlərinin vergi öhdəlikləri Məcəllədə müəyyən olunmuş qaydada hesablanıb dövlət büdcəsinə ödənilir.

Nümunə 1: Müəssisə sahibkarlıq fəaliyyəti çərçivəsində apardığı elmi-tədqiqat işlərinə görə 12000, əsas vəsaitlər üzrə (alınma, quraşdırma) 40700, sosial xarakterli 2500 manat xərc edib. Onun həmin də ümumi gəliri 132000, yuxarıdakıları nəzərə almadan xərcləri 71400 manat olub. Mənfəət vergisi məbləğini hesablayaq.

Mənfəət: 132000 – (71400 +12000) = 48600 manat

Mənfəət vergisi: 48600 * 20% = 9720 manat

Elmi tədqiqat, layihə-axtarış, təcrübə-konstruktor işlərinə çəkilən xərclərin gəlirdən çıxılması elmi fəaliyyətin ölkənin inkişaf tempinin artımında əhəmiyyətli rol oynayır elmi fəaliyyətə yönəlmiş bir vergi güzəştidir.

Müxtəlif ölkələrdə elmi fəaliyyətlə bağlı xərclərin gəlirdən çıxılması

Xarici ölkələrdə elmi və innovativ fəaliyyətin vergi stimullaşdırılması üsullarının işlənib hazırlanması sənayenin, ümumilikdə cəmiyyətin inkişafına yönəlmiş tədbirlərdəndir.

İnnovativ fəaliyyət – toplanmış biliklərin, texnologiyaların, avadanlıqların kommersiyalaşdırılmasına yönəldilmiş elmi, texnoloji, təşkilati, maliyyə, habelə kommersiya fəaliyyətləri kompleksidir. Belə fəaliyyətin nəticəsi yeni yaxud əlavə əmtəə/xidmətlərdir.

Qeyd edək ki, xarici ölkələrdə belə fəaliyyətə  geniş tətbiq edilən vergi güzəştlərinin ən çox yayılmış növlərinə:

• vergi güzəşti;
• gəlirdən çıxılmalar;
• vergi ödənişlərinin təxirə salınması daxildir.

Hər bir ölkənin konkret sənaye sahələrinə münasibətdə vergi rıçaqlarının tətbiqi üsulları və şərtləri ilə bağlı öz milli xüsusiyyətləri var. Bunu, əsasən sənaye və elmi-texniki siyasətin xüsusiyyətləri, eləcə də sənaye sahələrinin özünün inkişaf xüsusiyyətləri müəyyən edir.

Bir sıra ölkələr (İspaniya, Almaniya, Belçika) aerokosmik sənayenin innovativ inkişafı üçün vergi rıçaqlarından istifadə etmirlər.

Fransada vergi yardımının əsas növü olan vergi tədqiqat krediti (Credit d’impot recherche-CIR) elmi, innovativ fəaliyyətin inkişafı üçün ölkədə ayrılan vergi yardımının ümumi məbləğinin təxminən 80%-i  təşkil edir.  Vergi ödəyiciləri ölkədə elmi, innovativ fəaliyyətə illik xərclərin 30%-indən çox olmamaqla vergi kreditlər ala bilər. Bu o deməkdir ki, vergi öhdəliklərinin ödəmə müddəti uzadıla bilər, yəni onlar vaxtı uzadılmış məbləğdən faiz ödəmədən müəyyən müddət istifadə edə bilərlər.

Eyni zamanda şirkətlərin belə fəaliyyət xərclərinin silinmişi də Fransada geniş tətbiq edilir. Universitetlərin, elmi akademiyaların aldığı yardımlar, həmçinin elmi araşdırmalara (qeyri-kommersiya tipli) ayırmalar gəlirdən çıxılan xərc kimi qiymətləndirilə  bilər (illik gəlirin 10 faizindən çox olmamalıdır).

Çin Respublikasında elmi, innovativ xərclər, həmin xərclərin 150 faizi miqdarında gəlirdən çıxılır.

Gəlirdən çıxılma İngiltərədə,  iri müəssisələrdə bu yönümlü xərclərin 130 faizini, kiçik və orta müəssisələrdə isə 225 faizini təşkil edir.

Kapitalda dəyişikliklər haqqında hesabat mühasibat uçotunun əsas hesabat formasından biridir. Bu məqalə həmin hesabatın təyinatı, habelə maliyyə hesabatlarının tərkibi haqqındadır.

Maliyyə hesabatlarının məqsədi

Müəssisənin maliyyə vəziyyəti və fəaliyyətinin nəticələri strukturlaşdırılmış formada maliyyə hesabatları vasitəsi ilə təqdim edilir. Onların tərtib edilməsində məqsəd müəssisənin maliyyə vəziyyəti, maliyyə fəaliyyətinin nəticələri, pul vəsaitlərinin hərəkəti, kapitalda dəyişikliklər haqqında informasiyanın mühasibat uçotu məlumatları istifadəçilərinə iqtisadi qərarlar qəbul edərkən təqdim edilməsidir. Maliyyə hesabatları, habelə müəssisənin sahibləri tərəfindən rəhbərliyə həvalə edilmiş resursların idarə edilməsi səviyyəsini də təsvir edir. Bütün bu məqsədlərə çatmaq üçün hesabatlarda müəssisənin:

• aktivləri, öhdəlikləri, kapitalı;
• mənfəət və zərərlər də daxil olmaqla, onun gəlir və xərcləri;
• sahibkarlar tərəfindən yardım və sahibkarlar arasında bölüşdürmələri;
• habelə, pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında məlumatlar əks olunur.

Bu məlumatlar, maliyyə hesabatlarına izahlı qeydlərdəki əlavə məlumatlarla birlikdə maliyyə hesabatlarının istifadəçilərinə müəssisənin gələcək pul vəsaitlərinin hərəkəti və xüsusilə onların baş vermə vaxtı və dəqiqliyi haqqında proqnozlar verməyə kömək edir.

Müəssisə tərəfindən hesabatların hazırlanması qaydaları “Maliyyə hesabatlarının təqdimatı” adlı 1No-li Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartı əsasında tənzimlənir.

Maliyyə hesabatlarının tərkibi

Yuxarıda qeyd edilən Standart maliyyə hesabatlarının tərkibini aşağıdakı kimi müəyyən edir:

• “Hesabat dövrünün sonuna müəssisənin maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat”;
• “Hesabat dövrü üzrə mənfəət və ya zərər və digər məcmu gəlir haqqında hesabat”;
• “Hesabat dövrü ərzində kapitalda dəyişikliklər haqqında hesabat”;
• “Hesabat dövrü ərzində pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat”;
• “Əhəmiyyətli uçot siyasətləri və sair izahedici açıqlamalar daxil edilən qeydlər”;

Maliyyə hesabatlarının tərkibinə, habelə Standartın 38 və 38A maddələrinə uyğun keçmiş hesabat dövrü üzrə müqayisəli məlumatlar və Standartın 10f bəndinə görə, “müəssisə uçot siyasətini əvvəlki kimi tətbiq etdiyi və ya öz maliyyə hesabatlarındakı maddələrə əvvəlkinə uyğun təkrar baxış tətbiq etdiyi və ya maliyyə hesabatlarındakı maddələri 40A-40D maddələrinə uyğun olaraq yenidən təsnifləşdirdiyi zaman müqayisəli dövrün əvvəlinə olan maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat” da aid edilir.

Müəssisələr Standartda tətbiq olunan adlardan fərqli adlar da tətbiq edə bilər, məsələn, müəssisə “mənfəət və ya zərər və digər məcmu gəlir haqqında hesabat” adı əvəzinə “məcmu gəlir haqqında hesabat” adından da istifadə edə bilər.

Kapitalda dəyişikliklər haqqında hesabat

Bu hesabat mühasibat uçotu məlumatlarının istifadəçisinə müəssisənin fəaliyyətinin ən mühüm maliyyələşdirmə mənbəyinin – öz vəsaitinin strukturunu və dəyişmə səbəblərini açıqlayır.

Kapital müəssisənin sərvəti, sərmayəsidir, mahiyyət etibarılə payçılara, səhmdarlara olan öhdəliklərdir. Nizamnamə kapitalı və bölüşdürülməmiş mənfəət kapitalın tərkib hissələrindədir. Əlavə olaraq onun daha 2 növünü qeyd edə bilərik:  ehtiyat kapital və elavə kapital.

Ümumi şəkildə kapital aşağıdakı düsturla təsvir etmək olar:

Kapital = Nizamnamə k. + Bölüşdürülməmiş k. + Ehtiyat k. + Əlavə k.

Kapitalda dəyişikliklər haqqında hesabatdan əsasən rəhbər şəxslər təsisçilərə kapital xarakterli borclar barədə məlumatlar alır. Həmçinin payçılar və səhmdarlar özləri üçün yatırdıqları, sahib olduqları kapitallar, kapital kimi çıxartdığı məbləğlər və digər məlumatları hesabatdan əldə edə bilər.

Kapitalda dəyişiklik hesabatı yalnız dəyişiklik olanda tərtib edilmir, payçılar dəyişiklik olmasa belə bu hesabatı tələb edə bilər.

Adından göründüyü kimi, ehtiyat kapitalı mövcud kapitalın müəyyən ehtiyat xarakterli saxlanması və ayrıca hesabda uçota alınmasını xarakterizə edir. Mühasibatlıqda kapital ehtiyatının ayrıca uçotu:

• ya qanunvericiliyin tələbi olaraq;
• ya da konkret məqsədlərə çatmaq üçün edilir.

Məqsədlərə çatdıqdan yaxud strategiya dəyişdikdən sonra ehtiyat kapital bölüşdürülməmiş kapitala əlavə edilir.

Əlavə kapital yenidən qiymətləndirilmə yaxud səhmin, payın, öz nominal dəyərindən yüksək satılması nəticəsində yaranmış artımdır. Bu kapital:

• nizamnamə kapitalımızla əlaqəli deyi;
• bölüşdürülməmiş mənfəətə aidiyyəti yoxdur;
• mənfəətdən ehtiyat kapital kimi ayrılamayıb.

Hesabatın hazırlanma qaydası

Hesabat üfüqi formada tərtib edilir, çünki yenidən qiymətləndirmə, uçot siyasətində dəyişikliklər, emissiya gəlirləri və s. kimi kapitala dəyişiklik yaradan hadisələri şaquli formada tam açıqlamaq nisbətən çətindir.

Kapitalda dəyişikliklər haqqında hesabat  cari və əvvəlki hesabat dövrü üçün doldurulur. Kapitalın azaldılması məbləğləri və digər mənfi məbləğlər mötərizədə göstərilir.

Hesabat şahmat vərəqi prinsipi əsasında qurulub. Sütunlarda balansın “Kapital və ehtiyatlar” bölməsindəki maddələr, sətirlərdə isə kapitalın dəyişməsinin səbəbləri göstərilir. Müəyyən bir kapital maddəsinin bu və ya digər səbəbdən dəyişmə məbləği müvafiq sətir və sütunun kəsişməsindədir.

Hesabatın forması “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-na 3 nömrəli əlavədə verilib.

Aksiz vergisi tutulan əməliyyatın məbləğinin hesablanmasına dair mövzunu vergi eksperti İsmayıl Bağırov şərh edir. 

Vergi Məcəlləsinin 185.1-ci maddəsinə əsasən, Azərbaycan Respublikası ərazisində istehsal olunan neft məhsulları üçün vergi tutulan əməliyyatın məbləği vergi ödəyicisinin müştəridən və ya hər hansı digər şəxsdən, o cümlədən barter əsasında, aldığı və ya almalı olduğu haqqın topdansatış bazar qiymətindən (aksiz, yol vergisi və ƏDV çıxılmaqla) aşağı olmayan məbləğidir. Azərbaycan Respublikası ərazisində istehsal olunan digər aksizli mallar üçün vergi tutulan əməliyyat istehsal olunan malların miqdarı hesab olunur.

Misal 1

Vergi ödəyicisi 2024-cü ilin avqust ayında istehsal etdiyi 10 ton Aİ-92 benzinini və 3 ton dizel yanacağını istehsal binasının hüdudlarından kənara çıxarıb. Vergi ödəyicisinin ödəməli olduğu aksiz məbləğini hesablayaq.

Məlum olduğu kimi, neft məhsullarının qiymətləri Azərbaycan Respublikasının Tarif (Qiymət) Şurasının 2022-ci il 26 iyul tarixli 4 nömrəli Qərarı ilə tənzimlənir. Həmin Qərara əsasən, Aİ-92 markalı avtomobil benzininin hər ton üçün istehsalçı tarifi 751,60 manat, aksiz vergisi isə 42,5 faizdir. Həmçinin, dizel yanacağının hər ton üçün istehsalçı tarifi 727,26 manat, aksiz vergisi isə 18,3 faiz müəyyən edilib.

Tarif Şurasının 4 nömrəli Qərarı ilə müəyyən edilmiş 1 ton neft məhsullarının istehsalçı tarifi aksizə cəlb edilən əməliyyatın məbləği kimi qəbul olunur. Beləliklə, 1 ton neft məhsullarının istehsalçı qiymətlərini həmin məhsulların həcminə və aksiz dərəcəsinə vurmaqla aksiz vergisi müəyyən edilir.

Beləliklə, yuxarıda qeyd olunanlar nəzərə alındıqda məsələnin həlli aşağıdakı kimi olacaq:

Aİ-92 markalı avtomobil benzini üçün:

(751,60 x 10) x 42,5% = 3.192,9 manat.

Dizel yanacağı üçün:

(727,26 x 3) x 18,3% = 399,27 manat;

3.192,9 + 399,27 = 3.592,17 manat.

Deməli, vergi ödəyicisi büdcəyə hesabat dövrü üçün ümumilikdə 3592,17 manat aksiz vergisi ödəməlidir.

Neft məhsulları istisna olmaqla, Azərbaycan Respublikası ərazisində istehsal olunan digər aksizli mallar üçün vergi tutulan əməliyyat istehsal olunan malların miqdarı hesab olunur. Vergi tutulan əməliyyatın istehsal olunan malların miqdarı hesab olunduğu aksizli mallara içməli spirt, pivə, spirtli içkilər, energetik içkilər, tütün məmulatları, tütündən hazırlanan siqaretlər və onların əvəzediciləri, birdəfəlik istifadə üçün elektron siqaret, qəlyan üçün tütünlər və tütün əvəzləyiciləri, həmçinin elektron siqaretlər üçün maye aiddir.

Misal 2

Azərbaycan Respublikası ərazisində istehsal olunan spirtin, pivənin, spirtli içkilərin bütün növlərinin, energetik içkilərin və elektron siqaretlər üçün mayenin – hər litrinə görə, tütün məmulatları, tütündən hazırlanan siqaretlər və onların əvəzediciləri, birdəfəlik istifadə üçün elektron siqaretlərin – hər ədədinə görə, qəlyan üçün tütünlər və tütün əvəzləyiciləri, istehsal məqsədli tütünlər istisna olmaqla digər çəkməli tütünlər, “homogenləşdirilmiş” və ya “bərpa edilmiş” tütünlər, çeynənilən və ya buruna çəkilən tütünlər – hər kiloqramına görə aksiz vergisi tutulur.

Vergi Məcəlləsinin 185.2-ci maddəsində göstərilib ki, idxal malları üçün (avtobuslar, minik avtomobilləri, motosikletlər, istirahət və ya idman üçün yaxtalar və bu məqsədlər üçün nəzərdə tutulan digər üzən vasitələr, habelə platin, qızıl, ondan hazırlanmış zərgərlik və digər məişət məmulatları, emal olunmuş, çeşidlənmiş, çərçivəyə salınmış və bərkidilmiş almaz istisna olmaqla) vergi tutulan əməliyyatın məbləği Azərbaycan Respublikasının Gömrük Məcəlləsinə uyğun olaraq müəyyən edilən, lakin topdansatış bazar qiymətindən aşağı olmayan malların gömrük dəyəridir (aksiz, yol vergisi və ƏDV çıxılmaqla).

İdxal olunan avtobuslar, minik avtomobilləri, motosikletlər, istirahət və ya idman üçün yaxtalar və bu məqsədlər üçün nəzərdə tutulan digər üzən vasitələrə görə vergi tutulan əməliyyat – onların mühərrikinin həcmidir.

Misal 3

Avtomobil nəqliyyatı vasitələrinin idxalı ilə məşğul olan fiziki şəxs Almaniya Federativ Respublikasından Azərbaycan Respublikasına 2 ədəd “Mercedes” markalı minik avtomobili idxal edib. Bu avtomobillərdən birinin mühərrikinin həcmi 1.800 kub santimetr, digərininki isə 2.500 kub santimetrdir. Bu halda vergi tutulan əməliyyatları müəyyən etmək üçün hər iki minik avtomobilinin mühərrikinin həcmi (2.500 kub santimetr və 1.800 kub santimetr ) əsas götürüləcək.

İdxal olunan platinə görə vergi tutulan əməliyyat platinin hər qramı, qızıla, ondan hazırlanmış zərgərlik və digər məişət məmulatlarına görə – qızılın min çəki vahidindəki miqdarı, emal olunmuş, çeşidlənmiş, çərçivəyə salınmış və bərkidilmiş almaza görə – almazın karatıdır.

Misal 4

Vergi ödəyicisi Türkiyə Respublikasından 30 qram platin, əyarı 750 olan 70 qram qızıl və 2,4 karatlıq almaz idxal edib. Bu halda 30 qram platin, əyarı 750 olan 70 qram qızıl və 2,4 karatlıq almaz aksiz vergisinə cəlb olunacaq.

Mənbə: vergiler.az