Blog Full

Amortizasiya ilə bağlı anlayışların izahı

Azərbaycan vergi qanunvericiliyinin tələblərini nəzərə alıb mənfəət vergisi məqsədləri üçün xərclərin gəlirdən çıxılması mexanizmini şərti olaraq iki qrupa ayıra bilərik:

1. Bir dəfəyə gəlirdən çıxılan xərclər;
2. İllər üzrə, hissə-hissə xərclərin gəlirdən çıxılması.

İkinci halda xərclər Vergi Məcəlləsində müəyyən edilən amortizasiya normalarına əsasən hesablanan amortizasiya ayırmaları şəklində gəlirdən çıxılır.

Yuxarıda qeyd edilən keçidlərdə amortizasiya haqqında müəyyən məlumatlar verilib. “Amortizasiya olunan aktivlər”, “amortizasiya ayırmaları” anlayışlarını daha yaxşı başa düşmək üçün uçot işçisi, bir sıra anlayışların mənasını dəqiq bilməli, onları fərqləndirməyi bacarmalıdır. Aşağıdakı cədvəldə onların bəziləri şərh olunub.

Gəlirdən çıxılan və çıxılmayan amortizasiya ayırmaları

VM-ə görə amortizasiya ilə bağlı normaları 2 yerə bölmək olar:

• amortizasiya ayırmaları;
• gəlirdən çıxılan amortizasiya ayırmaları

Vergi qanunvericiliyinə görə istifadəsi həyata keçirilən əsas vəsaitlərə amortizasiya hesablanması zəruridir. Əsas vəsaitlər:

• sahibkarlıq;
• qeyri-sahibkarlıq;
• qeyri-kommersiya fəaliyyətləri üçün istifadə oluna bilər.

Müəssisələrin gəlirləri sahibkarlıq fəaliyyətindən yaxud qeyri-kommersiya fəaliyyətindən ola bilər. Qeyri-kommersiya fəaliyyətində istifadə olunan əsas vəsaitə  amortizasiya ayırması hesablana bilər, amma gəlirdən çıxılmaya yalnız sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə edilən əsas vəsaitlərə hesablanmış amortizasiya xərclərinə icazə verilir.

Əsas vəsaitin həm sahibkarlıq, həm də qeyri kommersiya fəaliyyəti zamanı istifadəsinə rast gəlinə bilər. Bu halda amortizasiya ayırması xüsusi çəkinin taparaq gəlirdən çıxılır (VM, maddə 108.2).

Amortizasiya olunmayan aktivlər

Bəzi aktivlər, ümumiyyətlə, amortizasiya olunmur. Həmin aktivlər, əsasan, köhnəlməyən aktivlərdir. Bu səbəbdən vergi tutma məqsədləri üçün onlara heç əsas vəsait də demirik. Amortizasiya olunmayan aktivlərin tərkibi VM-in 114.2 maddəsinə əsasən  nizamlanır. Siyahının tərkibi geniş olsa da, anlaşılandır. Hər- halda bəzi nüanslara aydınlıq gətirək.

Siyahıda yer alan çoxillik əkmələrə parkları, meydançaları, küçələri, bağları, şəhər bağçalarını, müəssisələrin ərazilərini, yaşayış evlərinin həyətlərini misal göstərə bilərik. Eləcə də kolları, güllükləri, qardan qoruyan və tarla qoruyucusu zolaqları, digər süni əkmələri, ağacları (hansı ki, bağ evlərində yaşıllaşdırma, dekorasiya üçün istifadə olunur) siyahıya əlavə etmək olar. Buraya aşağıda qeyd edilən çoxillik əkmələr də aid edilir:

• qumsal ərazilərin, habelə sahillərdə aparılan möhkəmləndirmə işləri zamanı əkilən çoxillik əkmələr;
• botanika bağlarında, habelə, elmi-tədqiqat institutları, həmçinin tədqiqat və başqa məqsədlərlə əkilən çoxillik əkmələr.

Aşağıdakı şəkildə verilənlər də amortizasiya olunmayan aktivlərin siyahısına aiddir.

Konservasiyası edilmiş əsas vəsaitlər fəaliyyəti dayandırılmış  əsas vəsaitlərdir. Müəssisənin aşağıdakı hallarda konservasiya edilən əsas vəsaitlərinə sahibkarlıa fəaliyyətini amortizasiya hesablaya bilər:

Müəssisənin sahibkarlıq fəaliyyəti yaxud vergiyə cəlb edilən digər əməliyyatları müvəqqəti dayandırıldqda balansındakı konservasiya edilməyən əsas vəsaitlərə amortizasiya hesablanması apara bilər, amma həmin amortizasiya ayırmalarının gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilməsi növbəti dövrlərdə qazanılmış gəlirlər hesabına aparılır.

Gəlirdən çıxılan amortizasiya ayırmaları necə hesablanır

Amortizasiya olunan aktivlər üzrə illik amortizasiya normaları VM-in 114.3 maddəsində verilib. Bu normalar əsasında hesablama nümunələri burada şərh olunub. Müxtəlif aktivlərə amortizasiya ayırmaları hesablanması, onların gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilməsi qaydaları haqqında buradan uyğun məqalələr tapmaq olar.

Aşağıdakı nümunədə amortizasiya ayırmaları hesablanan və hesablanmayan hallara nümunə verilib.

Nümunə 1: Hüquqi şəxsin sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə etdiyi aşağıdakı aktivləri cari ilin sonuna qalıq dəyəri aşağıdakı kimidir:

-memarlıq abidəsi olan bina – 350000, təcrübə məqsədli kabinet avadanlığı – 20000, birbaşa istehsalda istifadə edilən avadanlıq – 40000, icarəyə götürülmüş nəqliyyat vasitəsi – 55000 manat. Amortizasiya olunan və olunmayan aktivləri müəyyən edək.

– nadir tarixi memarlıq abidəsi,  təcrübə məqsədli kabinet avadanlıqları amortizasiya olunmayan aktivlərdir, onlar heç bir halda amortizasiya olunmur.

– icarəyə götürülmüş nəqliyyat vasitəsi ilə yalnız maliyyə lizinqi ilə müəssisənin balansına keçərsə (mülkiyyətinə keçməsə də) amortizasiya oluna bilər. Məsələnin şərtində maliyyə icarəsi yox, əməliyyat icarəsi nəzərdə tutulduğundan nəqliyyat vasitəsi də amortizasiya edilməyəcək.

Deməli nümunəmizdə yalnız birbaşa istehsalda istifadə edilən avadanlıq amortizasiya ediləcək:

40.000 * 20 % = 8000 manat.  

Mikro sahibkarlıq subyektləri sahibkarlıq fəaliyyətinə istifadə edilən əsas vəsaitlər üzrə amortizasiya normalarına 2, kiçik sahibkarlıq subyektləri isə   1,5 əmsal tətbiq etməklə, uyğun xərcləri gəlirdən çıxa bilərlər.

Nümunə 2: Kiçik sahibkarlıq subyekti olan müəssisənin sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirmək üçün istifadə etdiyi əsas vəsaitlərin cari ilin sonuna qalıq dəyəri aşağıda kimidir:

tikili – 65000, nəqliyyat vasitələri-  25500, geoloji kəşfiyyat işlərinə çəkilmiş xərclər – 15000,  manat.

Kiçik sahibkarlıq subyektlərində amortizasiya normasını 1,5 əmsal tətbiq edilməklə hesablana bilər:

65000 * 7% * 1.5 + 25500 * 25% * 1.5 + 15000 * 25% = 6825 + 9562.5 + 3750 = 20137.5 manat

Sözügedən normalar məcburi xarakter daşımır, vergi ödəyicisi bu güzəşt əmsallarını tətbiq etməyə bilər, lakin cari ildə istifadə edilməmiş güzəşt əmsalı digər illərə keçirilmir.

Vergi ödəyicisi aşağı faizlə amortizasiya norması tətbiq edərsə, istifadə etmədiyi hissəni növbəti ilə keçirə bilərmi? Gəlin nümunəyə baxaq.

Nümunə 3: Şirkət qeyri-maddi aktivi olan proqram təminatının yığılması 15.000 manat xərc çəkmişdir. Proqram təminatının istifadə müddəti bəlli deyil, uzun illər üçün nəzərdə tutulub. Belə olan təqdirdə hesablanmış amortizasiya:

15.000 * 10% = 1500 manat

Qalıq dəyər : 13500 manat

VM-in 114.3-cü maddəsinə görə qeyri-maddi aktivlər 10%-dək amortizasiya edilir, yəni, məsələn, 7 % ilə amortizasiya oluna bilər, lakin, istifadə etmədiyi hissəni növbəti illərə keçirmək hüququ olmayacaq. Çünki müəyyən edilmiş normadan az istifadə edilmiş amortizasiyanın növbəti illərə keçirilməsi yalnız əsas vəsaitlər üzrə nəzərdə tutulub (VM, maddə 114.4).

Əsas vəsaitlərin istənilən kateqoriyası üzrə aşağı norma ilə hesablanan amortizasiya ayırmasına görə yaranan fərq növbəti illərdə gəlirdən çıxılan amortizasiya məbləğlərinə aid edilə bilər. Qeyd edək ki, əsas vəsaitlər üçün vergi uçotu məqsədləri ilə amortizasiya ayırmalarının hesablanması, mühasibat uçotundan fərqli olaraq, yalnız azalan qalıq metod əsasında aparılır

Geoloji-kəşfiyyat işlərinə çəkilmiş xərclər üzrə amortizasiya ayırmalarının gəlirdən çıxılması VM-in 117-ci maddəsi tənzimlənir.

Torpaqların yaxşılaşdırılması xərcləri bina, tikinti və qurğular kimi 7 faizədək  norma tətbiq edilməklə amortizasiya olunur. Bunun üçün hımin xərclər kapitallaşdırılır, amortizasiya ayırması hesablanaraq gəlirdən çıxılan xərcə aid edilir.

Nümunə 4: Vergi ödəyicisinin Gədəbəy rayonunda, şoranlıq sahədə 5 hektar torpaq sahəsi var. Müəssisə onu münbit hala salmaq üçün  uyğun sənədlərlə təsdiq olunun 8000 manatlıq xərc çəkib.  

Bildiyimiz kimi torpaq amortizasiya olunmur, amma onun yaxşılaşdırılması xərcləri amortizasiya ayırması kimi xərcdən çıxıla bilər.

Amotizasiya : 8.000 * 7% = 1400 manat

Büdcə xərcləri hesabına dövlət müəssisələrinə ayrılan vəsaitlərlə alınan, quraşdırılan aktivlərə amortizasiya ayırmalarının 40 %-i gəlirdən çıxılır (VM, maddə 114.10).

Nümunə 5: Dövlət müəssisəsi dövlət büdcəsindən ayrılmış investisiya xərcləri təyinatlı pula dəyəri 20000 manat olan avadanlıq alır. Həmin əsas vəsaitə 4000 manat amortizasiya hesablanır, lakin gəlirdən yalnız 1600 manat xərc kimi çıxılır.

Əsas vəsaitlərin təmir xərclərinin gəlirdən çıxılması həmçinin növbəti illərdə gəlirdən çıxılan xərc kimi nəzərə alına bilən  amortizasiya ayırmaları barədə saytımızn məqalələrindən ətraflı məlumat ala bilərsiniz.

Biznes mühitində innovasiyaların inkişafı, yeni maliyyə alətlərinin yaradılması və ödəniş sistemlərinin müasirləşməsi iqtisadiyyatda əhəmiyyətli dinamika yaradıb. Bu təkmilləşdirmələr yeni biznes modellərinin formalaşmasını təmin edib. Müasir dövrün tələblərindən biri də nağdsız ödənişlərdir və demək olar ki, bütün satış subyektləri belə ödənişlərin aparılması üçün zəruri mexanizmə malikdirlər.

Vaxta qənaət, təhlükəsizlik və əlavə gəlir

Nağdsız ödənişlər tətbiq edildiyi vaxtdan etibarən sürətlə yayılmağa başladı. Bunun səbəbi isə nağdsız ödənişlərin üstün tərəfləridir. İlk növbədə belə ödənişləri etmək rahatdır. Kredit və debet kartları, mobil ödənişlər və rəqəmsal pul kisələri kimi nağdsız üsullar tez və asan əməliyyatlar aparmağa imkan verir.

Rəqəmsal ödənişlər nağd pulun daşınması ilə bağlı oğurluq riskini də azaldır. Bir çox nağdsız üsullara şifrələmə və fırıldaqçılıqdan qorunma daxildir.

Nağdsız ödənişlər rəqəmsal qeydlər vasitəsilə xərclərin daha yaxşı izlənilməsini təmin edərək, fərdlərin və müəssisələrin büdcə və maliyyəni idarə etmələrini asanlaşdırır.

Nağdsız ödəniş üsulları beynəlxalq ticarəti əlçatan edir. Plastik kartlardan istifadə etməklə dünyanın istənilən nöqtəsinə vəsait köçürmək mümkündür.

Rəqəmsal ödənişlər nağd pulun daşınması ilə bağlı oğurluq riskini də azaldır.
Bir çox nağdsız üsullara şifrələmə və fırıldaqçılıqdan qorunma daxildir

Bir çox banklar nağdsız ödəniş üsullarını seçən müştərilərə mükafatlar təklif edən loyallıq proqramları həyata keçirirlər. Təmassız ödənişlər ekoloji baxımdan da sərfəli hesab edilir.

Nağdsız ödəniş vərdişləri getdikcə artır

Nağdsız əməliyyatlar ölkəmizdə də geniş tətbiq edilir. Məsələn, bu ilin I yarısında Azərbaycanın valyuta bazarında əməliyyatların 17,8 milyard dolları nağdsız şəkildə aparılıb. Bu, 1 il əvvələ nisbətən 30 faizdən çoxdur. Nağdsız əməliyyatların artmasına səbəb olan amillər arasında bu sahədə infrastrukturun təkmilləşdirilməsini, istehlakçılar üçün stimullaşdıcı layihələri və maarifləndirmə işlərini qeyd etmək yerinə düşər. Bütün bunlar əhalinin ödəniş vərdişlərinin müasirləşməsini təmin edib. Lakin bəzi biznes subyektləri arasında nağdsız ödənişlərin qəbuluna münasibət, çox təəssüf ki, birmənalı deyil. Məsələn, bəzi obyektlər POS-terminal təqdim etməkdən imtina edir və ödənişin kartdan karta göndərilməsini təklif edir. Halbuki nağdsız ödənişlər bir qayda olaraq yalnız POS-terminal vasitəsilə qəbul edilməlidir. Əks təqdirdə istehlakçının hüquqları pozulur, biznes subyekti isə qanunu pozmuş olur. Bu isə Vergi Məcəlləsində nəzərdə tutulan əlavə maliyyə sanksiyalarına məruz qalmaq riskini yaradır. Bu səbəbdən nağdsız ödənişləri, qanunvericiliyin tələblərinə əsasən, yalnız POS-terminal vasitəsilə qəbul etmək tövsiyə olunur.

Bu ilin I yarısında Azərbaycanın valyuta bazarında əməliyyatların 17,8 milyard dolları
nağdsız şəkildə aparılıb. Bu, 1 il əvvələ nisbətən 30 faizdən çoxdur

Qeyd edək ki, POS-terminalların quraşdırılması vacib olan obyektlərin siyahısına ƏDV ödəyicilərinin bütün təsərrüfat subyektləri, avtomobil və mebel satışı müəssisələri, idman və sağlamlıq kompleksləri, səhiyyə obyektləri, istirahət və əyləncə obyektləri, mehmanxanalar, şadlıq evləri, yanacaqdoldurma məntəqələri, sərnişindaşımada biletlərin satışını həyata keçirən satış məntəqələri və turizm şirkətləri, rüb üzrə orta aylıq dövriyyəsi 2.000 manatdan artıq olan vergi ödəyicilərinin təsərrüfat subyektləri, vergi ödəyicilərinə məxsus avtomobillə sərnişin daşınmasını həyata keçirən nəqliyyat vasitələri və vergilərin, dövlət rüsumlarının və haqlarının ödənişi qəbul edilən dövlət orqanları daxildir. POS-terminal quraşdırılmış obyektlərdə nağdsız ödənişlərin qəbulundan imtina edilməsinə görə vergi ödəyicisinə təqvim ili ərzində belə hallara birinci dəfə yol verildikdə 1.000 manat məbləğində, təqvim ili ərzində belə hallara ikinci dəfə yol verildikdə 3.000 manat məbləğində, təqvim ili ərzində belə hallara üç və daha çox dəfə yol verildikdə isə 6.000 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq edilir. Odur ki, biznes subyektləri ödəniş zamanı POS-terminalları tətbiq etməklə həm özlərini sanksiyalardan qoruyur, həm istehlakçıların hüquqlarını təmin etmiş olurlar.

Mənbə: vergiler.az