Blog Full

MGHH nədir?

Fəaliyyət sahəsindən asılı olmayaraq sahibkarın əsas məqsədi gəlir əldə etməkdir. Mühasibat uçotu hesablarında aparılan qeydlər hələ müəssisənin maliyyə durumu, maliyyə nəticələri haqqında dolğun nəticə çıxarmağa imkan vermir. Məlumat istifadəçilərini dürüst informasiya ilə təmin etmək üçün müəssisənin illik maliyyə hesabatlarının tərkib hissəsi olan MGHH – Məcmu Gəlir Haqqında Hesabat (İncome Statement) yaxud mənfəət və ya zərər hesabatı tərtib edilir. MVHH(maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat), habelə MGHH beynəlxalq praktikada, o cümlədən Azərbaycan mühasibatlığında başlıca hesabatlar sayılır.

Mənfəət-zərər hesabatının hazırlanmasında əsas məqsəd:

• təsərrüfat subyektinin xalis əmlakını müəyyənləşdirmək;
• gəlirliliyivahid hesabat formasında təsvir etməkdir.

Mənfəət və ya zərər və digər məcmu gəlirlər haqqında hesabatın illik hesabatların tərkib hissəsi olması, onun mütləq mənada ilin sonuna hazırlanması anlamına gəlmir. MGHH müəyyən vaxt kəsiyi ərzində müəssisənin gəlir və xərclərinin vəziyyətini əks etdirir, odur ki, onu müəyyən dövr üçün də tərtib etmək olar. Adətən, müəssisə rəhbərlərinə aylıq, rüblük, yarımillik və s. mənfəət-zərər hesabatı lazım olur. Yalnız rəhbərlərin deyil, digər məlumat istifadəçilərinin tələblərini təmin etmək üçün müəssisələr hesabatı, bir qayda olaraq illik tərtib edilir. Mənfəət və ya zərər haqqında hesabat balansla birlikdə:

• vergi qurumlarına;
• dövlət statistika orqanlarına təqdim edilir.

Hesabat həmçinin:

• investorlar;
• kreditor banklar;
• şirkətlə işləyən tərəfdaşlar üçün də maraqlıdır.

MVHH və MGHH-nin fərqi nədir?

MVHH (Balans hesabatı) müəssisənin hansı aktivlərə malik olduğunu, maliyyələşdirmə mənbələrinin nədən ibarət olduğu göstərir.

MGHH (Mənfəət və ya zərər haqqında hesabat) müəssisənin maliyyə nəticələrini əks etdirərək fəaliyyətin səmərəliliyin qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.

MGHH (mənfəət və ya zərər haqqında hesabat) necə hazırlanır?

Mənfəət-zərər və digər məcmu gəlirlər haqqında hesabat qəbul edilmiş mühasibat uçotu qaydalarına uyğun müəssisənin mühasibatlığında tərtib edilir. Tərtibat prosesini sənədli piramida kimi təsəvvür etmək olar.

Aşağı səviyyədə ilkin mühasibat sənədləri var. Hər birində konkret əməliyyatlar əks olunan çoxsaylı sənədlər bir-biri ilə birbaşa əlaqəli olmaya bilər.

Növbəti səviyyə mühasibat uçotu hesabları sistemidir. Burada ilkin məlumatlar əks olunan proseslərin xarakterinə görə qruplaşdırılır, məsələn, nağd əməliyyatlar bir qrupda, bank hesabları digərində, debitor tamama başqa qrupda toplanır.

Eynitipli əməliyyatlar üzrə məbləğlər cəmlənir, yekun rəqəmlər konkret hesablar üzrə  bölüşdürülür. Hesablarda aparılmış qeydlər əsasında yekun sənəd – mənfəət və ya zərər hesabatı formalaşır. Cəmləmə və ümumiləşdirmə ilə yanaşı MGHH-də yekun rəqəmlər balanslaşıdırlır.  Bunu bəzi göstəricilərin fərqi kimi təsvir etmək ən asan yoldur.

Məsələn: yekun mənfəət və ya zərər gəlir və xərclərin ümumi məbləğlərinin çıxılmasının nəticəsidir. Ayrı-ayrı maddələr üçün analoji hesablamalar aparılır.

Yekun mənfəət (zərər) = Gəlir – Xərc

Təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrini hər iki hesabat vasitəsilə müəyyən edilir. Konkret tarixə maliyyə nəticəsi MVHH-da hesabatın uyğun maddələrində əks olunur, MGHH-da isə nəticələr (hesabatın yekunu) hesabat dövrü ərzində gəlir və xərclərinin saldosu (qalığı) kimi tapılır.

Maliyyə nəticəsi= Gəlirlər – Xərclər

MGHH-da nələr təsvir olunur?

MVHH-da balans göstəriciləri əsasında hesablanılan maliyyə nəticələri, mənfəət və ya zərərlər haqqında hesabatın yekunu ilə eynidir. Belə ki, hesabat dövrünü üçün ödənişlərə (daxilolmalara) aid edilən gəlirlər (xərclər) uyğun aktivlərin (passivlərin) dəyişməsi ilə bağlıdır. Məsələn, alınmış dəzgah üçün edilən ödəniş xərclərə birbaşa aid edilmir, balansda aid edildiyi hesablar qrupu nəticəyə münasibətdə neytraldır. Dəzgah üçün edilmiş ödəniş dövrlər üzrə amortizasiya şəklində xərclərdə əks olunaraq maliyyə nəticələrinə aid edilir. Bir az da konkretləşdirsək, hesablanan amortizasiya məbləği formasında dəzgahın balans dəyərinin azalan məbləği mənfəət və ya zərərlər hesabında müəyyən xərclərə aid edilir. Beləliklə, hər iki hesabatda (balansda, həmçinin mənfəət- zərərlər və digər məcmu gəlirlər haqqında hesabatda) yekunda həmişə eyni maliyyə nəticələri alınır.

Mənfəət və ya zərərlər haqqında hesabatda maliyyə nəticələri hesablanıldıqda onun xarakterini və formalaşma mənbələrini izah etmək olar. Nəticəyə təsir edən komponentləri müəyyən qruplar halında birləşdirmək mümkündür.

 MVHH və MGHH arasında “iş bölgüsü”

Mənfəət və zərərlər haqqında hesabatda  xərclərin sadalanması maliyyə nəticələrinin:

• formalaşması mənbələrini;
• kəmiyyət ölçüsünü;
• və növlərini müəyyən etməyə xidmət edir.

MVHH və MGHH arasında mövcud «vəzifə bölgüsü» aşağıdakılar deməyə əsas verir:

1. illik hesabat müəssisənin əmlak, maliyyə vəziyyəti və gəlirliliyi haqqında faktiki mənzərəni açıqlayır;
2. balans əmlak və maliyyə vəziyyətini təsvir etmək üçün zəruri məlumatları təsvir edir;
3. mənfəət və zərərlər haqqında hesabat, şərhlərlə birlikdə gəlirliliyi əks etdirir.

Mənfəət və ya gəlir və digər məcmu gəlir haqqında hesabatın (MGHH) nümunəvi formasını buradan yükləyə bilərsiniz.

Maliyyə hesabatlarının tərkibi

Maliyyə hesabatları üzrə konsepsiya sənədinin  3-cü bölməsi hesabat formalarını və hesabat verən qurumları şərh edir. Bu sənəddə hesabatlar 3 qrupa bölünür:

1. MVHH (maliyyə vəziyyəti haqqında hesabat (statement of financial position) yaxud balans hesabatı);
2. MGHH (maliyyə nəticələri haqqında hesabat (statement of financial performance) yaxud mənfəət və ya zərərlər və digər məcmu gəlirlər haqqında hesabat);
3. Digər hesabatlar.

Digər hesabatlara pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat (Cash flow), aktivlər haqqında məlumatlar, kapitalda dəyişikliklər və s. aiddir.

Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat

Bu hesabat müəssisənin ən likvid aktivlərinin – pul vəsaitlərinin hərəkətini öyrənməyə imkan verir. İlk iki maliyyə hesabatı (MVHH, MGHH) pulun daxilolma mənbələri, xərclənmə istiqamətlərini əks etdirmir. Çünki biz əməliyyatları mühasibat uçotunda hesablama metodu ilə qeydə alırıq, yəni:

• gəlir üçün ödənişi almasaq belə, gəliri almaq hüququmuz tanındıqda onu gəlir kimi;
• xərc üzrə ödəniş edilməsə belə, öhdəliyimiz dəqiqləşdikdə onu mühasibat uçotunda xərc kimi tanıyırıq.

Ona görə mənfəət-zərər hesabatındakı gəlir və xərclər müəssisədə real pul hərəkətini yaxud axınını əks etdirmir. Pulun real axınları MGHH-ın göstəricilərindən fərqlənərək çox yaxud az ola bilər.

Pula axınları yaxud pulun hərəkəti müəyyən müddətdə müəssisəyə pul vəsaitlərinin daxilolması və çıxışını xarakterizə edir. Savadlı və təcrübəli biznesmenlər müəssisələrin əksəriyyətinin iflasının səbəbinin gəlirlərin azlığı deyil, pul likvidliyi problemi, puldan düzgün istifadə etmədiyi olduğunu çoxdan bilir.

Hesabatın tərtibinə tələblər

Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat müəyyən bir müddət ərzində (məsələn, bir ay, rüb və ya il) alınan və xərclənən pul vəsaitlərini əks etdirən üç əsas maliyyə hesabatından biridir. Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat (Cash flow) mənfəət və zərər hesabatı ilə balans hesabatı arasında körpü rolunu oynayır və pulun biznesə daxil olmasını yaxud axınını göstərir.

Digər maliyyə hesabatları ilə birgə pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabatın mühasibat uçotu məlumatlarının istər daxili, istərsə də kənar istifadəçilərinin informasiya təlabatının ödənilməsində önəmi böyükdür. Onun hazırlanması beynəlxalq standartların (IAS 7) tələblərinə uyğun olmalıdı.

Hesabatdan necə istifadə etmək olar?

Hesabat əsasında müəyyən dövr ərzində pul vəsaitləri və pul vəsaitlərinin ekvivalentlərindəki dəyişiklikləri anlamaq olar.

Pul vəsaitlərinin ekvivalentləri tələb olunan depozitlər, qısamüddətli, yüksək likvidli, asanlıqla məlum məbləğdə nağd pula çevrilə bilən və dəyərdə cüzi dəyişikliklər riskinə məruz qalan investisiyalardır. Buraya satılması 3 aydan çox olmayan səhmlər, maliyyə vekselləri, istiqrazları, digər müəssisələrə verilmiş  3 aydan çox olmayan müddətdə qaytarılması nəzərdə tutlan borcları aid etmək olar.

Hesabatı təhlil edərək müəssisədə:

• pul vəsaitlərinin yaranma mənbəyi və istifadə istiqamətlərini;
• kifayət qədər pul vəsaitlərinin qazanılmasının mümkünlüyünü;
• pul vəsaitləri ilə öhdəliklərin ödəmək imkanını;
• səhmdarlara dividendlərin verilməsi imkanını;
• pul vəsaitlərinin dəyişkən şəraitə uyğunlaşmasını qiymətləndirmək mümkündür.

Həmçinin hesabatın məlumatları əlavə maliyyələşdirmə cəlb edilməsi, dividend siyasətinin dəyişdirilməsi haqqında qərarların qəbulunda da istifadə edilə bilər.

Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabatda (Cash flow) kifayət qədər pul vəsaitinin olduğunu görməklə, məsələn, riskli maliyyə öhdəliklərinin ödənilmə vaxtı olduğunu təsbit edə bilərsiniz.

Pul axınları konsepsiyası

Pul axınları haqqında konsepsiya ABŞ-da ötən əsrin ortalarında irəli sürülüb. Konsepsiyanın əsas müddəaları iqtisadçılar L.A.Bernstayn, U.Briqhem, J.Rişar və digərləri tərəfindən hazırlanıb. Bu sahədə çalışan rus alimlərindən V.Q.Artemenkonun, V.V.Kovalyovun, A.D.Şeremetin adlarını çəkə bilərik.

Son onillikdə Q.Abbasov, V.Quliyev, H.Cəfərli, S.Qasımov, S.Abbasova və digər azərbaycanlı alimlər öz elmi işlərində bu məsələyə toxunmuşlar. Həmin elmi işlər pul vəsaitləri axınının:

• müəyyənləşdirilməsi;
• qiymətləndirilməsi;
• təhlili problemlərinin araşdırılmasına yönəlmişdir.

Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabatın Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının qərarı ilə təsdiqlənmiş nümunəvi forması  burda verilib.

Hesabatın tərkib hissələri

Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabatın üç bölmədən ibarətdir:

• əməliyyat fəaliyyəti;
• investisiya fəaliyyəti;
• maliyyələşdirmə fəaliyyəti.

Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabatın (Cash flow) bölmələrini düzgün təhlil edərək müəssisənin maliyyə, investisiya və əməliyyat fəaliyyətində baş verən dəyşkiliklər barədə məlumat toplamaq olar.

Hesabatın hazırlanmasında iki metoddan istifadə edilə bilər:

• birbaşa metod;
• dolayı metod.

Bu metodlar əsasən pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat əməliyyat fəaliyyəti üzrə pul axınlarının göstəricilərinə görə fərqlənir, investisiya və maliyyə pul axınları demək olar ki oxşardır.

Gəlirdən çıxılan ehtiyat sığorta ayırmaları

Sığorta – təbi fəlakətlər, bədbəxt hadisələr nəticəsində dəymiş zərərlər ödənilməsi, habelə müəyyən digər hadisələr baş verdikdə (sığorta hadisəsi), pul vəsaitlərinin verilməsin təmin etmək üçün sığorta fondunun yaradılması üzrə tədbirlər sistemidir. Mövcud qanun vericilik sığorta təşkilatlarında ehtiyat fond yaratmağı tələb edir. Bəs bu ehtiyatlar gəlirdən çıxılan xərclərə necə aid edilir?

Gəlin ilk növbədə sığorta ehtiyatlarının formalaşma qaydasına qısa nəzər salaq. Sığorta təşkilatları aşağıdakı ehtiyat fondları yaradır:

• qazanılmamış sığorta haqları ehtiyatı;
• uzunmüddətli öhdəliklər ehtiyatı (riyazi ehtiyatlar);
• zərərlər ehtiyatı;
• sabitləşdirici ehtiyat;
• şərti öhdəliklər ehtiyatı;
• qeyri-həyat sığortası əlavə ehtiyatlar.

Sığorta ehtiyatları AR Maliyyə Nazirliyinin 06.12.11 tarixli Q-01 saylı qərarı ilə təsdiq edilmiş qaydalar əsasında, minimum məbləğlə hesablanır. Sığortaçı qeyd olunan minimum məbləğdən artıq bir məbləğ də formalaşdıra bilər. Lakin gəlirdən yalnız müəyyən olunan normalar həddində çıxılmalara yol verilir.

Sığortaçı hesablanan məbləğdən az olmamaq şərti ilə sığorta ehtiyatlarını formalaşdırmalıdır. Sığorta ehtiyatları qüvvədə olan təkrarsığorta müqavilələri əsasında qəbul edilən öhdəliklərin icrasının təminatı üçün təmin edir.

Sığortaçı sığortanın ayrı-ayrılıqda sinifləri üzrə sığorta ehtiyatlarını yaradır. Sığorta ehtiyatları sığortaçının bağladığı bütün sığorta müqavilələri üzrə qəbul olunan öhdəlikləri nəzərə almaqla hesablanır. Hesablanmalar risklərin sonrakı təkrarsığortasından asılı olmadan aparılır.

Vergi Məcəlləsinin 112-ci maddəsi sığorta təşkilatlarının ehtiyat sığorta fondlarına ayırmalarının gəlirdən çıxılma qaydasını şərh edir. Maddəyə görə qanunvericiliyə uyğun normalar çərçivəsində edilmiş belə ayırmalar gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilə bilər.

Hesablamada istifadə olunan sənədlər

Sığorta ehtiyatlarının hesablanmasında istifadə olunan məlumatların əks olunduğu sənədlər, sığorta müqavilələrində qeyd olunan öhdəliklər  tam yerinə yetirdiyi tarixdən sonra, 5 ildən az olmayan müddətdə saxlanmalıdır. Həmin sənədlərə aşağıdakılar aiddir:

Sığorta fəaliyyəti ilə məşğul olan hüquqi şəxs həm həyat, həm də qeyri-həyat sığortası üzrə sığorta ehtiyatlarının hesablanmasında zəruri olan məlumatları ayrılıqda jurnallara qeyd edir. Bu zaman kağız və elektron daşıyıcılardan istifadə oluna bilər.

Onu da qeyd edək ki, əvvəllər gəlirdən çıxılmış ehtiyat azalırsa, həmin ehtiyatın azalmış məbləği gəlirə daxil edilir.

Nümunə 1: Sığorta şirkəti “A” müəssisəsi ilə sığorta müqaviləsi bağlayır (17000 manat dəyərində) və sığorta haqqından sığorta ehtiyatı yaradaraq (9000 manat dəyərində) gəlirindən çıxır. Lakin sığorta müqaviləsi üzrə müddət bitir, heç bir sığorta hadisəsi baş vermir və təşkilat əvvəllər gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilmiş bu məbləği (9000 manat) gəlirə təkrar daxil edilir.

Sığorta ehtiyatlarına dair hesabatlar Maliyyə Nazirliyinə təqdim olunur. Həmin hesabatlar təqvim ilinin hər rübü bitdikdən sonra, 20 gün ərzində, həm kağız , həm də elektron daşıyıcılarda sığortaçı tərəfindən məxsusi formalarda təqdim olunur.