Blog Full

Biznes mühitində innovasiyaların inkişafı, yeni maliyyə alətlərinin yaradılması və ödəniş sistemlərinin müasirləşməsi iqtisadiyyatda əhəmiyyətli dinamika yaradıb. Bu təkmilləşdirmələr yeni biznes modellərinin formalaşmasını təmin edib. Müasir dövrün tələblərindən biri də nağdsız ödənişlərdir və demək olar ki, bütün satış subyektləri belə ödənişlərin aparılması üçün zəruri mexanizmə malikdirlər.

Vaxta qənaət, təhlükəsizlik və əlavə gəlir

Nağdsız ödənişlər tətbiq edildiyi vaxtdan etibarən sürətlə yayılmağa başladı. Bunun səbəbi isə nağdsız ödənişlərin üstün tərəfləridir. İlk növbədə belə ödənişləri etmək rahatdır. Kredit və debet kartları, mobil ödənişlər və rəqəmsal pul kisələri kimi nağdsız üsullar tez və asan əməliyyatlar aparmağa imkan verir.

Rəqəmsal ödənişlər nağd pulun daşınması ilə bağlı oğurluq riskini də azaldır. Bir çox nağdsız üsullara şifrələmə və fırıldaqçılıqdan qorunma daxildir.

Nağdsız ödənişlər rəqəmsal qeydlər vasitəsilə xərclərin daha yaxşı izlənilməsini təmin edərək, fərdlərin və müəssisələrin büdcə və maliyyəni idarə etmələrini asanlaşdırır.

Nağdsız ödəniş üsulları beynəlxalq ticarəti əlçatan edir. Plastik kartlardan istifadə etməklə dünyanın istənilən nöqtəsinə vəsait köçürmək mümkündür.

Rəqəmsal ödənişlər nağd pulun daşınması ilə bağlı oğurluq riskini də azaldır.
Bir çox nağdsız üsullara şifrələmə və fırıldaqçılıqdan qorunma daxildir

Bir çox banklar nağdsız ödəniş üsullarını seçən müştərilərə mükafatlar təklif edən loyallıq proqramları həyata keçirirlər. Təmassız ödənişlər ekoloji baxımdan da sərfəli hesab edilir.

Nağdsız ödəniş vərdişləri getdikcə artır

Nağdsız əməliyyatlar ölkəmizdə də geniş tətbiq edilir. Məsələn, bu ilin I yarısında Azərbaycanın valyuta bazarında əməliyyatların 17,8 milyard dolları nağdsız şəkildə aparılıb. Bu, 1 il əvvələ nisbətən 30 faizdən çoxdur. Nağdsız əməliyyatların artmasına səbəb olan amillər arasında bu sahədə infrastrukturun təkmilləşdirilməsini, istehlakçılar üçün stimullaşdıcı layihələri və maarifləndirmə işlərini qeyd etmək yerinə düşər. Bütün bunlar əhalinin ödəniş vərdişlərinin müasirləşməsini təmin edib. Lakin bəzi biznes subyektləri arasında nağdsız ödənişlərin qəbuluna münasibət, çox təəssüf ki, birmənalı deyil. Məsələn, bəzi obyektlər POS-terminal təqdim etməkdən imtina edir və ödənişin kartdan karta göndərilməsini təklif edir. Halbuki nağdsız ödənişlər bir qayda olaraq yalnız POS-terminal vasitəsilə qəbul edilməlidir. Əks təqdirdə istehlakçının hüquqları pozulur, biznes subyekti isə qanunu pozmuş olur. Bu isə Vergi Məcəlləsində nəzərdə tutulan əlavə maliyyə sanksiyalarına məruz qalmaq riskini yaradır. Bu səbəbdən nağdsız ödənişləri, qanunvericiliyin tələblərinə əsasən, yalnız POS-terminal vasitəsilə qəbul etmək tövsiyə olunur.

Bu ilin I yarısında Azərbaycanın valyuta bazarında əməliyyatların 17,8 milyard dolları
nağdsız şəkildə aparılıb. Bu, 1 il əvvələ nisbətən 30 faizdən çoxdur

Qeyd edək ki, POS-terminalların quraşdırılması vacib olan obyektlərin siyahısına ƏDV ödəyicilərinin bütün təsərrüfat subyektləri, avtomobil və mebel satışı müəssisələri, idman və sağlamlıq kompleksləri, səhiyyə obyektləri, istirahət və əyləncə obyektləri, mehmanxanalar, şadlıq evləri, yanacaqdoldurma məntəqələri, sərnişindaşımada biletlərin satışını həyata keçirən satış məntəqələri və turizm şirkətləri, rüb üzrə orta aylıq dövriyyəsi 2.000 manatdan artıq olan vergi ödəyicilərinin təsərrüfat subyektləri, vergi ödəyicilərinə məxsus avtomobillə sərnişin daşınmasını həyata keçirən nəqliyyat vasitələri və vergilərin, dövlət rüsumlarının və haqlarının ödənişi qəbul edilən dövlət orqanları daxildir. POS-terminal quraşdırılmış obyektlərdə nağdsız ödənişlərin qəbulundan imtina edilməsinə görə vergi ödəyicisinə təqvim ili ərzində belə hallara birinci dəfə yol verildikdə 1.000 manat məbləğində, təqvim ili ərzində belə hallara ikinci dəfə yol verildikdə 3.000 manat məbləğində, təqvim ili ərzində belə hallara üç və daha çox dəfə yol verildikdə isə 6.000 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq edilir. Odur ki, biznes subyektləri ödəniş zamanı POS-terminalları tətbiq etməklə həm özlərini sanksiyalardan qoruyur, həm istehlakçıların hüquqlarını təmin etmiş olurlar.

Mənbə: vergiler.az

Belə fəaliyyətdə xərclərin çıxılması qaydasının müəyyən edilməsi vacibdir, çünki bu, həmin sektorda çalışan müəssisələrin gəlirlərinə əhəmiyyətli təsir edir. Nəzərə almaq lazımdır ki, müəssisələr bu işlər üçün kifayət qədər xərc çəkir, həm də, bir qayda olaraq, həmin xərclər gəlir əldə etməyə başlanmasından xeyli əvvəl başlayır. Odur ki, gəlirdən çıxılan xərclər üzrə hesablama metodologiyasının düzgün işlənməsi belə müəssislərin inkişafına əhəmiyyəti təsir edən amillərdəndir.

Azərbaycanda geoloji-kəşfiyyat işlərinin tarixinə qısa baxış

1920-ci illərə kimi Azərbaycan ərazisində geoloji kəşflər zəif idi. Burada ruslar, nisbətən də yerli sənayeçilər XIX-cu əsrin qırxıncı illərini – XX əsrin əvvəlini əhatə edən dövrlərdə regionlarda müxtəlif yataqların kəşfi, həmçinin istismarı istiqamətində bir sıra işlər reallaşdırmışlar. Bunlara Daşkəsəndə kobalt yataqlarını, Balakəndə, Gədəbəydə, Bittibulaqda mis yataqlarını nümunə kimi qeyd edə bilərik.

Azərbaycanda məqsədyönlü geoloji-kəşfiyyat işlərinin başlanması XX əsrin 30-cu illərinə təsadüf edir. Həmin tarixdən keçən az vaxtda sənaye əhəmiyyətli bir sıra yataqlar, məsələn dəmir, molibden, kobalt, polimetal, aşkar edilərək istismara cəlb edildi.

1941-1945-ci illərin müharibəsi dövründə geoloji-tədqiqat işləri, əsasən, müdafiə əhəmiyyətli mineral xammal ehtiyatlarının axtarışına yönəldilmişdir. Bununla əlaqədar 1939-cu ildə kəşf edilmiş Parağaçay molibden  yatağında istismar işlərinə başlanmış,  istismar edilən Şimali Daşkəsən yatağında kobalt filizinin çıxarılması sürətləndirilmişdir. Ümumiyyətlə, həmin illərdə keçmiş SSRİ-də hasil edilən kobaltın 60%-i Azərbaycanın (Daşkəsən yatağı) payına düşürdü.

Sonrakı dövrlərdə respublikada sahənin inkişafı üçün bir sıra tədbirlər görüldü. Müstəqillik dövründə yaradılan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin əsas vəzifələrindən biri geologiya və faydalı qazıntılar üzrə müvafiq milli fəaliyyət proqramının hazırlanması və həyata keçirilməsidir. Bunların həyata keçirilməsi həmin nazirliyin Milli Geoloji Kəşfiyyat Xidmətinə həvalə edilib.  

Respublikamızda qəbul olunmuş “Yer təkinin 2019-2023-cü illərdə geoloji öyrənilməsinə dair Dövlət Proqramı” sahə üzrə sistemləşdirilmiş fəaliyyətin təşkilinə istiqamətlənib. Qeyd olunan proqram regional geoloji, geofiziki, hidrogeoloji, mühəndis-geoloji, geoekoloji işləri qarşılıqlı əlaqələndirir.

2019-cu il geoloji-kəşfiyyat üçün 130.1 milyon manat məbləğ istifadə edilmişdir. 2018-ci il sərf edilən vəsaitini 3.6 qatıdır. Artımın səbəbi isə 4.3 dəfə çoxaldılan vəsait hesabına oldu. Vəsaitlər neft-qaz ehtiyyatlarının kəşfiyyatına yönəldilirdi. Ümumiyyətlə, aparılan geoloji-kəşfiyyatların 96.9%-i neft-qaz kəşfiyyatı üçündür. Toplamda həmin işlərə 126.1 milyon manat sərf olunub.

Hidroloji işlərə nəzər yetirsək, 9.7% artıq vəsaitin cəlb olunduğunu görə bilərik. Həmçinin qeyri-filiz faydalı qazıntı yataqları üçün kəşfiyyata həmin dövrlərdə 3.1% artıq vəsaitin sərf edildi. Qeyd etdiyimiz statistik məlumatlar 2018-ci illə müqayisə nəticəsində hazırlanıb.

Amma, sizdə elə təəssürat yaranmasın ki, geoloji-kəşfiyyat işləri, yaxud təbii ehtiyatların hasilatına hazırlıq işləri yalnız dövlət tərəfindən həyata keçirilir. Fəaliyyət istiqamətindən asılı olaraq müvafiq qaydada icazə almaqla özəl müəssisələr də həmin istiqamətdə zəruri işlər apara bilər.

Bu sahədə xərclərin gəlirdən çıxılması necə həyata keçirilir

Geoloji-kəşfiyyat, habelə təbii ehtiyatların hasilatına hazırlıq işlərinə dövlət qurumları ilə yanaşı sahibkarların da cəlb edilməsi, sektorda xərclərin təsnif edilməsi qaydalarının hazırlanmasını zəruri etdi. Nəticədə vergi qanunvericiliyində geoloji-kəşfiyyat işlərinə və təbii ehtiyatların hasilatına hazırlıq işlərinə çəkilən xərclərin qiymətləndirilməsi mexanizmi işlənib hazırlandı. Belə fəaliyyətdə xərclərin gəlirdən çıxılması qaydası Vergi Məcəlləsinin 114.3.5-cü maddəsində  şərh olunub, yəni xərclər, həmin maddədə müəyyən edilmiş dərəcə ilə hesablanan amortizasiya ayırmaları şəklində gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilir.

Düzdür, vergi qanunvericiliyində amortizasiya ayırmaları, əsasən, əsas vəsaitlər üçündür. Amma, bir sıra hallar, məsələn, torpaqların yaxşılaşdırılmasına çəkilmiş xərclər yaxud geoloji kəşfiyyat və təbii ehtiyatların hasilatına hazırlıq işləri də kapitallaşdırılır, xəyali əsas vəsait kimi 25% dərəcə ilə amortizasiya edilir. Bunun səbəbi odur ki, müəssisələrin belə fəaliyyətə çəkilən xərcləri müəyyən müddətdən sonra özünü doğruldur. Nəticə etibarı ilə, müəssisə illərlə fəaliyyətindədən heç bir gəlir əldə etməyə bilər. Odur ki, çəkilmiş xərcləri birbaşa çıxmaq deyil, hissə-hissə, illər üzrə amortizasiya etmək məqsədəmüvafiq hesab edilir.

Nümunə 1. Müəssisə təbii ehtiyatların hasilatına hazırlıq işlərinə 70000 manat xərc çəkmişdir. Belə olan təqdirdə müəssisə həmin məbləği yalnız hissə-hissə, amortizasiya məbləği şəklində 25% dərəcə ilə gəlirdən çıxa bilər.

Yuxarıdakı nümunə üzrə müəssisə mühasibat uçotunda təmir fonduna bənzər bir fond yaratmalı, hər dəfə belə fəaliyyət üzrə xərc çəkdikdə, həmin fond üzrə kapitallaşma edib dəyərini artırmalıdır.

Adətən, mikro və ya kiçik sahibkarlıq geoloji-kəşfiyyat, habelə təbii ehtiyatların hasilatına işləri ilə məşğul olmur. Amma deyək ki, hansısa kiçik sahibkarlıq subyekti olan vergi ödəyicisi məşğul olsa belə xərc zamanı 1.5 əmsalı tətbiq edə bilməz. Çünki amortizasiyası həyata keçirilən aktivdir, əsas vəsait deyil.

Dediyimiz müddəalar vergi ödəyicisinin geoloji-kəşfiyyat işlərini aparmaq və təbii ehtiyatları emal, yaxud istismar etmək hüquqlarını əldə etmək üçün qeyri-maddi aktivlərə çəkdiyi xərclərə də tətbiq olunur.

Nümunə 2. Şirkət geoloji-kəşfiyyat işlərinin aparılması məqsədi ilə dəyəri 10000 manatlıq lisenziya almışdır. Həmin lisenziyaya çəkilmiş xərc qeyri-maddi aktiv olsa belə geoloji-kəşfiyyat işlərinə və təbii ehtiyatların hasilatına hazırlıq işlərindən hesab edilir və deməli amortizasiya edilir, amma, qeyri-maddi aktiv olduğuna görə 25% deyil, istifadə müddəti bəlli olduqda illər üzrə bölünmüş şəkildə, olmadıqda isə 10% dərəcə ilə gəlirdən çıxılan xərcə salına bilər.

Sınaq balansı nədir?

Sınaq balansı mühasibatlıqda baş kitabın tərtib edilməsindən sonra qurulur. “Baş kitab nədir?” sualını verənlər, cavab üçün buraya keçid edə bilər.  Sınaq balansının tərtib edilməsi üçün hansı nəzəri biliklərə sahib olmaq lazımdır? Minimum biliklərin siyahısını belə tərtib etmək olar?

• müəssisənin maliyyə balansı;
• mühasibat uçotu hesabları;
• təsərrüfat əməliyyatlarının hesablara təsiri;
• uçot hesablarının qalıqlarının hesablanması.

Adından göründüyü kimi sınaq balansı müəssisənin əsas maliyyə hesabatlarından  olan balansın test olaraq hazırlanması mərhələsidir. Əgər əməliyyatların mühasibat uçotunu düz qurmuşuqsa, maliyyə bərabərliyi təmin edilib, balansımız da düzdür. Lakin mühasib gün ərzində onlarla, bəzən yüzlərlə təsərrüfat əməliyyatlarının uçotunu aparır, hər dəfə maliyyə bərabərliyi çəkə bilmərik. Ümumiyyətlə, səhvdən heç kəs sığortalanmayıb, mühsib də uçot xətasına yol verə bilər. Bu səbəbdən vaxtaşırı sınaq balansı tərtib edilir. Bunu biz mühasiblər əllə, kağız-qələmdən istifadə edərək yaxud mühasibat proqram təminatı  vasitəsi ilə hazırlaya bilərik.

Sınaq balansının mahiyyəti:

• balans elementləri daxil, bütün hesablar üzrə debet, kredit qalıqlarını üzləşdirmək;
• ikili yazılış, debet, kredit qaydalarına əməl edilməsini öyrənmək;
• balansın qorunmasını yoxlamaqdır.

Sınaq balansı mühasibə yol verdiyi nöqsanları vaxtında aşkar edib aradan qaldırmağa kömək edir. Onu mühasibat işçisi özü üçün hazırlayır, kimsə onu təsdiqləmir, kiməsə təqdim edilmir. O, müəssisənin balans hesabatı kimi (MVHH) konkret anı, bir qayda olaraq tərtib edildiyi tarixə maliyyə vəziyyətini əks etdirir.

Mövcud mühasibat proqramları istənilən an üçün sınaq balanslarını tərtib etməyə imkanı verir.

Sınaq balansı necə tərtib edilir?

Sınaq balansının əsas mahiyyəti hesab qalıqları üzrə balansın qorunmasına əmin olmaqdır. Onu aşağıdakı formalardan birini seçərək hazırlamaq olar:

• mühasibat balansı;
• dövriyyə-qalıq cədvəli.

Dövriyyə qalıq cədvəli formasında sınaq balansı digər formadan fərqli olaraq müəyyən dövrü əhatə edir. Belə tərtibat nəinki hesab qalıqları üzrə yekun nəticəni əks etdirir, eyni zamanda əhatə etdiyi dövrün əvvəlinə ilkin qalıqları, hesabları artıran yaxud azaldan məbləğləri görməyə imkan verir.

Bir daha vurğulayırıq ki, sınaq balansı əslində əməliyyatların baş kitablar üzrə ledger hesablara köçürülməsindən sonra tərtib edilir.

Köməkçi hesabların (gəlir və xərc) bağlanılması maliyyə hesabatlarının hazırlanması maliyyə hesabatlarının hazırlanmasının növbəti mərhələsində  olduğu üçün sınaq balansında köməkçi hesablar da açıq vəziyyətdə olduğu kimi görsənir.
Yəni sınaq balansının tərtibi üçün elə ledger hesabların qalıqlarının köçürülməsi kifayətdir.

Lakin unutmayaq ki, sınaq balansı balansın tərəflərinin bərabərliyinin qorunmasını təmin etmək üçündür. Amma, debet qalıqlar kredit qalıqlara bərabərliyi, heç də bütün əməliyyatlar üzrə düzgün uçot ilə aparılmışı mənasına gəlmir. Belə ki, bir sıra yanlış əməliyyatlar sınaq balansı vasitəsi ilə üzə çıxmaya bilər.

Məsələn, əgər siz hansısa bir öhdəlik hesabınıza qeyd etməli olduğunuz məbləği başqa bir öhdəlik hesabında qeyd etmisinizsə və ya uzunmüddətli öhdəliyini qısamüddətli öhdəlik hesabınızda və ya əksinə qeyd etmisinizsə bu sınaq balansında bilinməyəcəkdir. Eyni sözü aktiv hesablarınız barədə də söyləyə bilərik.

Həmçinin bu və ya digər təsərrüfat əməliyyatı tamamilə unudulub uçota alınmayıbsa bu da sınaq balansında üzə çıxmaya bilər.

Nəticə

Sınaq balansı əsasında yalnız hesabların debet və kredit qalıqlarının bərabərliyi haqqında əminliklə mühakimə yürüdə bilərik. Əgər belə bərabərlik yoxdursa, bu, aşağıdakı mümkün səhvləri göstərir:

• debet qeydi əvəzinə kredit qeydi aparılıb və ya əksinə;
• hesabın qalığı səhv hesablanıb;
• hesab üzrə qalıq sınaq balansına köçürülərkən səhvə yol verilib;
• sınaq balansı üzrə yekunlar düzgün hesablanmayıb.

Əgər səhvi tapa bilmirsinizsə, əvvəlcə baş kitabdakı hesablar üzrə saldonu yenidən hesablamaq lazımdır. Bundan sonra da səhv tapılmadıqda, uçot qeydlərinin baş kitaba düzgün köçürüldüyünü yoxlamaq lazımdır.