Blog Full

Yetkinlik yaşına çatmayan şəxslərin hüquqlarının (o cümlədən, əmək hüququ) həyata keçirimlisinə dövlət nəzarət edir. Bu Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 27-ci maddəsində təsbit edilib. Müəyyən yaşa çatmış yetkinlik yaşına çatmayanların əmək qabiliyyətinə nəzarət etmək, təhlükəsiz əmək şəraiti, əməkhaqqı, istirahət hüququ, əmək hüquqlarının müdafiəsi hüququ vardır.

Yetkinlik yaşına çatmayanların psixofiziki xüsusiyyətlərini, onların yaşla bağlı durumunu nəzərə alaraq, əmək qanunvericiliyi yaşı 18-dən az olan şəxslərin əməyindən istifadə ilə bağlı xüsusi qaydalar müəyyən edir.

Yaşı 18 – dən az olan şəxslərin əmək hüququ

Müəyyən yaş həddinə, yetkinlik yaşına çatmayan hər bir şəxs təhlükəsiz əmək şəraiti, əməkhaqqı, istirahət, əmək hüquqlarının müdafiəsi hüququna malikdir. Həmin şəxslərin psixofiziki xüsusiyyətləri və  yaşı ilə bağlı şərtləri nəzərə alaraq, əmək qanunvericiliyi onların əməyindən istifadə üçün xüsusi qaydalar müəyyən edir. Müəssisə və təşkilatlarda yalnız 15 yaşı tamam  olan şəxslərlə  əmək müqaviləsi bağlamaq mümkündür. Lakin 15 yaşdan 18 yaşınadək şəxslərlə müqavilə bağlanan zaman valideynlərindən və ya övladlığa götürənlərdən birinin, yaxud qanunla onları əvəz edən şəxsin mütləq şəkildə yazılı razılığı alınmalıdır (ƏM maddə 46.4). 15 yaşına çatmamış şəxslərlə bağlanılan əmək müqaviləsi etibarsız sayılır.  İşəgötürən yetkinlik yaşına çatmayan işçini işə götürərkən bunu nəzərə almağa borcludur və uşaqları onların həyatına, sağlamlığına və ya mənəviyyatına təhlükə törədə bilən fəaliyyətə cəlb etdiyi halda  qanunvericiliklə müəyyən olunmuş qaydada müvafiq məsuliyyətə cəlb edilə bilər. Yaşı 18-dən az olan şəxslərin əmək hüququ Əmək Məcəlləsinə uyğun tənzimlənir. Qanunvericilikdə həmin işçilərə müvafiq güzəşt və təminatlar nəzərdə tutulur və işəgötürənlərin bu qaydalara əməl etməsi məcburidir.

Məhdudlaşdırmalar

Yaşı 18-dən az olan şəxslərə onların sağlamlığını qorumaq məqsədi ilə müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq edilir. Belə hallar aşağıdakılardır:

• onlar üçün qısaldılmış iş vaxtı müəyyən olunur. Qısaldılmış iş vaxtının müddəti həftə ərzində:
• 16 yaşa qədər – 24 saatdan;
• 16 yaşdan 18 yaşa qədər – 36 saatdan artıq olmamalıdır (ƏM maddə 91);
• zərərli və təhlükəli iş şəraitində, yeraltı işlərdə, habelə sağlamlığa və mənəvi inkişafa xələl gətirə bilən işlərdə (qumar biznesi, gecə klubları, spirtli içkilərin istehsalı, daşınması və ticarəti, tütün məmulatları, narkotik və digər zəhərli preparatlar) 18 yaşı tamam olmayan şəxslərin əməyinin tətbiqi qadağandır (ƏM maddə 250);
• belə işçilərin gecə növbəsinə cəlb edilməsi əmək hüququnun pozulması sayılır, bu yolverilməzdir (ƏM maddə 98);
• qısaldılmış iş vaxtı şəraitində və işəmuzd işlərdə çalışan 18 yaşına çatmamış işçilərin əməkhaqqı yaşlı işçilər üçün müəyyən edilmiş məbləğdə ödənilir. Qısaldılmış iş vaxtının müddəti ilə yaşlı işçilərin gündəlik iş vaxtı arasındakı fərq üçün taarif dərəcəsi üzrə əlavə haqq verilir (ƏM maddə 253)
• yaşı 18-dən az olan işçilərin ezamiyyətə göndərilməsi, iş vaxtından artıq işlərə, gecə, istirahət və iş günü olmayan günlərdə işə cəlb edilməsi qadağandır. Bu onların qanunla müəyyən edilmiş əmək hüququnun pozulması hesab olunur. Gecə vaxtı dedikdə axşam saat 20-dən səhər saat 7-dək olan müddət başa düşülür (ƏM maddə 254);

Əmək müqaviləsi ilə bağlı güzəşt və imtiyazlar

• 18 yaşına çatmamış şəxslə bağlanan əmək müqaviləsində onun tapşırılan işə uyğunluğunu yoxlamaq üçün sınaq müddəti nəzərdə tutulmur (ƏM maddə 52);
• yaşı 18-dən az olan işçilərlə bağlanan əmək müqaviləsində onların əmək və peşə vərdişlərinin artırılması üçün əlavə şərtlər nəzərdə tutulmalıdır. İş günü ərzində peşə hazırlığına sərf edilən vaxt iş vaxtı kimi nəzərə alınmalıdır (ƏM maddə 247);
• onların azyaşlı və yaxud peşəkarlıq səviyyəsinin aşağı olmasına görə  işə qəbul olunmasından imtina əmək hüququ pozuntusu sayılır (ƏM maddə 248);
• peşəkarlıq səviyyəsinin, ixtisasının (peşəsinin) kifayət dərəcədə olmaması səbəbindən bu Məcəllənin 70-ci maddəsinin «c» bəndinə əsasən yaşı 18-dən az olan işçinin əmək müqaviləsi ləğv edilə bilməz (ƏM maddə 255);

İşə qəbul və qiymətləndirmə

• 18 yaşı tamam olmayan şəxslər məcburi tibbi müayinədən keçdikdən sonra işə qəbul olunur. Sonra 18 yaşına çatanadək hər il işəgötürənin vəsaiti hesabına hökmən müayinədən keçirilməlidir (ƏM maddə 252);
• 18 yaşı tamam olmayan işçilər əvəzçilik qaydasında əlavə iş yerlərində çalışa bilər, bir şərtlə ki, həm əsas, həm də əlavə iş yerində gündəlik iş vaxtının cəmi onlar üçün nəzərdə tutulmuş qısaldılmış iş vaxtından çox olmasın;
• yaşı 18 dən az olan işçilər attestasiyadan keçirilmir (ƏM maddə 66).

Əmək məzuniyyəti ilə bağlı tələblər

• yaşı 16-dan az olan işçilərin əmək məzuniyyəti 42 təqvim günündən, 16 yaşından 18 yaşınadək olan işçilərin isə 35 təqvim günündən az olmamalıdır (ƏM maddə 119);
• 18 yaşı tamam olmayan işçilər əmək müqaviləsinin bağlandığı vaxt nəzərə alınmadan birinci iş ili üçün əmək məzuniyyətindən istiifadə etmək hüququna malikdirlər (ƏM maddə 131).

Pozulmuş əmək hüququnun müdafiəsi üçün yetkinlik yaşına çatmayan, habelə onun qanuni nümayəndəsi – valideyn (qəyyum) hüquq mühafizə orqanlarına müraciət etmək hüququna malikdir.

Təcrübədə bəzi məqamlarda işçilərə edilən ödənişlər hesablanarkən orta əməkhaqqı məbləğinə müraciət etməli oluruq. Bəs orta əməkhaqqı nədir və necə hesablanır? Bu suala təlimçi ekspert Aqil Ağayev aydınlıq gətirir. 

Orta əməkhaqqının izahı Əmək Məcəlləsinin 177-ci maddəsində verilib. Həmin maddənin 1-ci bəndinə əsasən, orta əməkhaqqı – işçiyə vəzifəsi (peşəsi) üzrə işəgötürən tərəfindən ödənilmiş məvacib və onun tərkibinə daxil olan ödənclərin bu Məcəllədə və digər normativ hüquqi aktlarda nəzərdə tutulan qaydada müəyyən olunan məbləğdir.

Məcəllənin 177-ci maddəsinin 2-ci bəndində isə göstərilib ki, əmək məzuniyyəti dövrü üçün verilən əməkhaqqı istisna olmaqla, qalan bütün hallarda işçinin orta əməkhaqqı ödənişdən əvvəlki iki təqvim ayı ərzində qazandığı əməkhaqqının cəmi həmin aylardakı iş günlərinin sayına bölməklə bir günlük əməkhaqqı tapılır və alınan məbləğ əməkhaqqı saxlanılan iş günlərinin sayına vurulmaqla müəyyən edilir.

Misal 1

Aylıq əməkhaqqı 1.000 manat olan və 5 günlük iş rejimi ilə işləyən işçi 01 iyul 2024-cü il tarixdən 31 iyul 2024-cü tarixi də daxil olmaqla təhsil məzuniyyətinə çıxır. Bu halda onun orta əməkhhaqı məbləğinin hesablaması belə olacaq:

Son iki ayının əməkhaqqı və iş günləri;

• iyun ayı – 1000 manat hesablanmış əməkhaqqı, 16 iş günü;

• may ayı – 1000 manat hesablanmiş əməkhaqqı, 21 iş günü;

• təhsil məzuniyyətinə olduğu dövrün iş günləri – 23 iş günü.

(1000 + 1000) : (16 + 21) = 54.05 manat;

23 x 54.05 = 1243,15 manat (hesablanmış təhsil məzuniyyəti haqqı).

Nəzərə alsaq ki, ay ərzində işçiyə vəzifə əməkhaqqından əlavə müxtəlif ödənişlər (xəstəlik müavinat, hamiləliyə və doğuma görə məzuniyyət, ezamiyyət xərci, artıq saata görə və s.) ödənilə bilər. Bu zaman Nazirlər Kabinetinin 126 nömrəli qərarı ilə orta əməkhaqqı hesablanarkən nəzərə alınan və alınmayan ödənclərin siyahısına əsasən hesablama aparmalıyıq.

Nəzərə alınan ödənclər:

– faktiki işlənmiş vaxt üzrə tarif (vəzifə) maaşı;

– müəssisə, idarə və təşkilatlarda qüvvədə olan əməyin ödənilməsi sistemləri üzrə ödənilən mükafatların və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2002-ci il 24 avqust tarixli 774 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Dövlət qulluqçularının mükafatlandırılmasının növləri və qaydaları haqqında Əsasnamə”də nəzərdə tutulan kollektiv və fərdi mükafatların bir aya düşən müvafiq hissəsi;

– kompensasiya və həvəsləndirici xarakter daşıyan daimi əmsallar və əlavələr (əmək şəraiti ağır və zərərli olan işlərdə və iqlim şəraitinə görə işləmək üçün əlverişli olmayan iş yerlərində, gecə vaxtı yerinə yetirilən işə və çoxnövbəli iş rejiminə, peşələrin (vəzifələrin) əvəz edilməsi, elmi dərəcəyə, fəxri ada qulluq stajına, xidmət illərinə, ixtisas dərəcəsinə, hakimiyyət səlahiyyətlərinin icrasına, xüsusi rütbə maaşına (əlavəsinə) görə və s.) və Azərbaycan Respublikasının icra hakimiyyəti orqanlarının rəhbər işçilərinə və şəhər (rayon) icra hakimiyyəti başçılarına səlahiyyətlərinin icrası ilə bağlı təmsilçilik xərclərinin ödənilməsi üçün əlavə pul təminatı;

– uşağın yedizdirilməsi üçün ayrılmış fasilələrin ödənilməsi;

– qəzet, jurnal, nəşriyyat, radio və televiziya, informasiya agentliklərinin ştatlarında olan əbədi işçilərə ədəbiyyat qonorarı fondlarından verilən qonorarlar, daimi xarakter daşıyan müəlliflik, artist qonorarları və quruluş haqqı;

– işçinin təqsiri olmadan zay (yararsız) sayılan məhsulun istehsalına, boşdayanmaya, hasilat normalarını yerinə yetirmədiyinə, soyuq və isti havalar şəraitində fasilələrə və işin dayandırılmasına görə ödəmələr;

– əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirməyə, hamiləliyə və doğuma görə müavinətlər;

– qanunvericilikdə işçilərin iş yerlərinin və orta əməkhaqqının saxlanıldığı, əvvəlki əməkhaqqı ilə yeni iş yerindəki əməkhaqqı arasındakı fərq ödənildiyi və əvvəlki vəzifəsi (peşəsi) üzrə əməkhaqqı saxlanıldığı hallarda;

– məcburi işburaxma dövrünün ödənilməsi;

– əmək, təhsil və yaradıcılıq məzuniyyəti dövründə saxlanılan orta əməkhaqqı.

Nəzərə alınmayan ödənclər:

– birdəfəlik xarakter daşıyan əlavə mükafatların bütün növləri, yubiley və bayram günləri, anadan olan günlər ilə bağlı və digər analoji hallarda verilən həvəsləndirici ödənclər (mükafatlar da daxil olmaqla);

– işçinin öz vəzifəsinə aid olmayan ayrı-ayrı tapşırıqların yerinə yetirilməsinə görə ödəmələr;

– iş vaxtından artıq iş saatlarının ödənilməsi;

– istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram və ümumxalq hüzn günlərində işə görə ödəmələr;

– əmək alətlərinin, vəsaitlərinin və digər əşyaların amortizasiyasına görə pul əvəzi ödəmələr;

– maddi yardım şəklində verilən müxtəlif növ ödənişlər;

– ezamiyyət ilə bağlı verilən ödəmələr, çöl xərcləri, daimi işi yolda olan, yaxud gediş-gəliş və ya gəzəri xarakter daşıyan işçilərə ödənilən əlavələr, bilavasitə tikintidə çalışan işçilər üçün səyyar xarakterli işə görə, işin növbə metodu ilə yerinə yetirilməsinə görə əlavələr;

– müvəqqəti əvəzetməyə görə ödəmə;

– ayrı-ayrı işçilərə pulsuz verilmiş mənzil, kommunal xidmətlərinin, yanacağın, nəqliyyatda gediş biletlərinin dəyəri və ya onların kompensasiyası;

– işçilərə verilən iş paltarlarının, iş ayaqqabılarının və başqa fərdi mühafizə vasitələrinin, sabunun, başqa yuyucu vasitələrin, südün və müalicə-profilaktika qidalarının dəyəri;

– qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş hallarda pulsuz qidaların dəyəri (pulsuz kollektiv yeməklər, müəssisənin mənfəətinin hesabına işçilərə pulsuz və ya güzəştli şərtlərlə verilən yeməklər);

– sanatoriya-kurort müalicəsinə və istirahət evlərinə yollayışların dəyəri;

– başqa əraziyə işə keçirildikdə və yaxud köçdükdə mənzil kirayəsi və əmlakın daşınması üzrə xərclərin ödənilməsi;

– istehsalatdan tam və ya qismən ayrılmaqla təhsil almağa göndərilmiş işçilərə müəssisə və təşkilatlar tərəfindən ödənilən təqaüdlər;

– yarış, baxış və müsabiqə qaliblərinə verilən pul mükafatları;

– gənc mütəxəssislərə ali və yaxud orta ixtisas təhsil müəssisəsini qurtardıqdan sonra verilən məzuniyyət zamanı müəssisələrin, idarələrin və təşkilatların hesabına ödənilən müavinətlər;

– mülki hüquqi müqavilələr üzrə işlərin yerinə yetirilməsinə görə ödəmələr.

– istifadə edilməmiş əmək məzuniyyətlərinə görə kompensasiya.

Misal 2

Aylıq əməkhaqqı 1000 manat olan və 5 günlük iş rejimi ilə işləyən işçi 01 iyul 2024-cü il tarixdən 31 iyul 2024-cü tarixi daxil təhsil məzuniyyətinə çıxır. Onun son iki ayda aldığı əməkhaqqı və əlavə mödənişləri, eləcə də iş günlərinin sayı belə olub:

İyun ayı – 1000 manat hesablanmış əməkhaqqı, 16 iş günü, qeyri-iş günü üçün 125 manat, maddi yardım – 100 manat. Cəmi 1225 manat əməkhaqqı hesablanıb.

May ayı – 800 manat hesablanmış əməkhaqqı, 21 iş günü, əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirməyə görə 150 manat, ezamiyyə xərci – 100 manat. Cəmi 1050 manat əməkhaqqı hesablanıb.

Təhsil məzuniyyətinə olduğu dövrün iş günləri – 23 iş günü.

Hesablama üçün öncə orta əməkhaqqı hesablanarkən nəzərə alınan və alınmayan ödəncləri seçməliyik.

İyun ayı Nazirlər Kabinetinin 126 nömrəli qərarına əsasən nəzərə alınan ödənişlər;

1. 1000 manat vəzifə əməkhaqqına görə hesablama

May ayı Nazirlər Kabinetinin 126 nömrəli qərarına əsasən nəzərə alınan ödənişlər;

1. 800 manat vəzifə əməkhaqqı görə hesablama

2. əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirməyə görə 150 manat.

(1000 + 800 + 150) : (16 + 21) = 52,70 manat;

52,70 x 23=1212,1 manat (hesablanmış təhsil məzuniyyəti).

Diqqət etdinizsə, iyun ayı ödənilən qeyri-iş günü üçün 125 manat və 100 manat maddi yardım nəzərə alınmadı. May ayı üçün 100 manat ezamiyyə xərci də nəzərə alınmadı.

Əgər orta əməkhaqqı hesablanarkən nəzərə alınan və alınmayan ödənişlər düzgün hesablanmasa, müəssisə əməkhaqqının düzgün hesablanmasına görə məsuliyyət daşıyacaq və cərimə oluna bilər. Nəzərə alınmayan ödənişləri də nəzərə alıb hesablama aparılarsa, bu, müəssisəyə əlavə xərc yaratmış olacaq.

Mənbə: vergiler.az

Mühasibat uçotunun hesablar planı ilə iş qaydaları, onun tətbiqi haqqında qısa icmal Zərdab Peşə Liseyinin müəllimi, Accounting.Az saytının redaktoru Cəmil Əsədov tərəfindən hazırlanıb.

Mühasibat uçotunun hesablar planı

Mühasibat hüquqi və sahibkarlıqla məşğul olan fiziki şəxslərin maliyyə əməliyyatları üzrə məlumatları sistematik şəkildə toplayır və ümumiləşdirir. Mühasibat uçotu subyektlərində qanunla müəyyən olunan uçot qaydaları və standartlarına uyğun mühasibat uçotunun aparılması məcburidir.

Pul vəsaitlərinin və digər təsərrüfat əməliyyatlarının istənilən hərəkətini nizamlı və operativ əks etdirən düzgün mühasibatlığın qurulması üçün mühasiblərə köməkçi vasitə lazımdır. Hesablar planı belə bir vasitədir. Ondan istifadə etməklə pulla ifadə olunan istənilən əməliyyatın qeydiyyatını aparmaq olur, habelə real vaxt rejimində maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin (aktivlər, öhdəliklər və digər əməliyyatlar) faktlarını qeyd etmək və ümumiləşdirmək mümkündür. O özündə sintetik hesabların və subhesabların adlarını və nömrələrini əks etdirir.

Sənəd Maliyyə Nazirliyinin əmri ilə təsdiq edilir. Müəssisələr subhesabların siyahısına  yenisini əlavə edə və lazımsızları silə bilər.

Hesablar planı ilə rahat işləmək üçün o, adətən cədvəl formasında hazırlanır.

Hesablar planının tətbiq sahələri

Mühasibat uçotunun hesablar planı hüquqi formasından və fəaliyyət növündən asılı olmayaraq bütün müəssisələr tərəfindən istifadə olunur. Mühasibat uçotu hesablarının müxabirləşmə sxemi aşağıdakı sahələr üçün lazımdır.

Maliyyə uçotu. Hesablar planı müəssisənin bütün maliyyə əməliyyatlarını – pul vəsaitlərinin hərəkəti, öhdəliklər, aktivlər, xərclər, gəlirlər və s. əks etdirmək üçün tələb olunur;

İdarəetmə uçotu. Hesablar planı şirkətin fəaliyyətinə uyğun olaraq xərcləri və gəlirləri müxtəlif maddələrə bölür. Bu imkan verir ki, menecerlər:

• təsərrüfat fəaliyyətini düzgün təhlil etsin;
• resurslardan istifadənin səmərəliliyinə nail olsun;
• idarəetmədə səriştəli qərarlar qəbul etsinlər.

Vergi uçotu. Hesablar planı, şərhi ilə birgə Dövlət Vergi Xidməti üçün hesabatların hazırlanması, vergi məbləğlərinin hesablanması üçün mənbədir. Onun köməyi ilə AR Vergi Məcəlləsinə uyğun vergitutuma bazası formalaşdırılır.

Hesabatlıq. Mühasibat uçotunun hesablar planı balans hesabatı, pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat, mənfəət və zərər haqqında hesabat və s. bu kimi hesabatlar da daxil olmaqla maliyyə hesabatlarının yaradılması üçün əsasdır.

Audit. Audit yoxlaması zamanı müxabirləşmələrin hesablar planına uyğun aparılması tələb olunur. Onun vasitəsi ilə auditorlar müəssisənin maliyyə fəaliyyətini, hesabatları təhlil edir, uçotda olan səhvləri müəyyən edir.

Planlaşdırma, təhlil. Biznes planların, proqnozların, müəssisə büdcələrinin hazırlanması zamanı mühasibat uçotu hesablarında ümumiləşdirilmiş məlumatlar əsas maliyyə göstəricilərinin təhlilinə, tendensiyaları aşkarlamağa , strateji hədəfləri müəyyən etməyə kömək edir.

Mühasibat uçotunun hesablar planı müəssisələrin uçot, hesabatlılıq, maliyyə vəziyyətinin analizi ilə bağlı bütün sahələrdə tətbiq edilir.

Hesablar planından istifadəyə nümunələr

Qeyd etdiyimiz kimi, bütün hüquqi və sahibkarlıqla məşğul olan fiziki şəxslər mühasibat uçotu aparmalıdır. Uçot ikili yazılış metodu vasitəsi ilə hesablar planının hesablarında aparılır.

Ümumi hesablar planından müəssisələr iqtisadi fəaliyyəti üzrə faktlarını əks etdirəcək hesabları və subhesabları seçir. Ehtiyac duyularsa, əlavə subhesablar açmaq olar. Subhesablardan bəziləri hesablar planında verilib.

Məsələn, 111 saylı “Torpaq, tikili və avadanlıqların dəyəri” hesabı üzrə hesablar planında 5 subhesab verilib:

• 111-1/Torpağın dəyəri;
• 111-2/Tikililərin dəyəri;
• 111-3/Maşın və avadanlıqların dəyəri;
• 111-4/Nəqliyyat vasitələrinin dəyəri;
• 111-5/Digər torpaq, tikili və avadanlıqların dəyəri.

Şirkət hesablar və subhesablar haqqında qərar qəbul etdikdən sonra işçi hesablar planını tərtib edir. Bu, təşkilatın uçot siyasətində müəyyən edilir.

Ayrı-ayrı hesablar üzrə müxabirləşmələri bir məqalədə vermək mümkün deyil. Ümumiyyətlə, mühasibat yazılışlarının verilməsi üçün təlimat mövcuddur. Burada müxtəlif təsərrüfat əməliyyatlarına nümunələrlə tanış olmaq olar.

Hesablar planı ilə necə işləməli?

Mühasibat uçotu subyektlərində maliyyə əməliyyatlarının düzgün qeydiyyatını, habelə təsnifatını təmin etmək məqsədi ilə hesablar planı ilə işləmək maksimum diqqətlilik və dəqiqlik tələb edir. Bu işdə yeni başlayan mühasiblərə aşağıdakı alqoritm kömək edə bilər.

İlk öncə bu sənədi diqqətlə öyrənmək lazımdır. Sənədin mahiyyətini, strukturunu, onu təşkil edən hesabların məqsədini başa düşmək onunla tanış olmaq lazımdır. Sənəd  müəssisənin bütün maliyyə əməliyyatlarının qeydi üçün lazım olan hesabları birləşdirir.

Hesabların yaradılması. Mühasib hər bir hesab üçün mühasibatlıqda istifadə edilən proqram təminatında, uçot əl ilə aparıldıqda isə uyğun jurnallarda hesablar yaradır. Hər bir hesabda onun nömrəsi, məqsədi və növü haqqında məlumatı özündə ehtiva edir.

Əməliyyatların təsnifatı. Mühasib hər bir maliyyə əməliyyatının növünü dəqiq təyin etməlidir ki, onu hesablar planının uyğun hesabında düzgün qeyd etsin. Məsələn, əgər gəlir əsas fəaliyyətdən əldə edibsə, əməliyyatları müvafiq gəlir hesabına aid etmək lazımdır.

Əməliyyatların qeydiyyatı. Mühasib maliyyə əməliyyatlarını izləmək, təhlil etmək və hesabatlar hazırlamaq məqsədi ilə hər bir əməliyyatı uyğun hesab üzrə qeyd etməlidir.

Balanslaşdırma. Mühasib hər bir hesab üzrə debet və kredit məbləğlərin uyğunluğuna nəzarət etməlidir. Əgər hesabların saldosu uyğun gəlmirsə səhvi tapıb düzəliş etmək lazımdır. Saldo- ayın yaxud digər dövrün sonuna hesab qalığıdır.

Təhlil, hesabat. Hesablar planı iqtisadi məlumatların təhlilini aparmağa, hesabatları hazırlamağa kömək edir. Bu, idarəetmə qərarlarının qəbulu üçün mühüm şərtdir.

Qanunvericilik bazası

Mühasibat uçotu subyektlərində beynəlxalq standartlara uğun uçotunun aparılması AR Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının 30 yanvar 2017-ci il tarixli Q-01 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş qaydalarla tənzimlənir. Kommersiya təşkilatları, hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslər (kredit təşkilatları istisnadır) hesablar planından istifadə edərkən bu sənədin müddəalarına əsaslanırlar.

Kredit təşkilatları Mərkəzi Bankın “Azərbaycan Respublikasının bank sistemi üçün Hesablar Planı və onun tətbiqinə dair Metodiki Göstərişlər” adlı normativ hüquqi altdan istifadə edir.

Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının digər qərarı kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərində mühasibat uçotu ilə bağlı tövsiyələri şərh edir.

Büdcə qurumları, bələdiyyələr, müəyyən kateqoriya qeyri-kommersiya təşkilatları, publik hüquqi şəxslər qeyri-kommersiya fəaliyyətləri üçün uyğunlaşdırılmış “İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması qaydaları”-ndan  istifadə edir.

Respublikamızın ərazisində hesablar planından istifadə zamanı bir-neçə qanunvericilik aktından istifadə edilsə də  onların mahiyyəti, strukturu eynidir, istifadə qaydası analojidir.

“X lizinq” ASC tərəfindən “Hyundai” markalı avtomobil 2023-cü ildə fərdi sahibkara 5 illik lizinqə verilib. Cəmiyyət tərəfindən aparılan lizinq əməliyyatı ƏDV-dən azad olunan əməliyyat kimi hesabatlarda əks etdirilib. Lakin fərdi sahibkar tərəfindən müqavilə şərtləri yerinə yetirilmədiyindən 2024-cü ilin aprel ayında lizinq müqaviləsinə vaxtından əvvəl xitam verilib və avtomobil geri alınıb. Bu halda vergitutma məsələləri necə tənzimlənəcək?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 140-cı maddəsinin 2024-cü il yanvarın 1-dən qüvvəyə minmiş müddəalarına əsasən, maliyyə lizinqi müqaviləsinə vaxtından əvvəl xitam verildiyi halda, əməliyyat bu Məcəllənin 140.2-ci maddəsinin tələblərinə cavab vermədiyi təqdirdə, əməliyyat əmlakın icarəyə verilməsi olmaqla maliyyə lizinqi hesab edilmir. Bu zaman Məcəllənin 72.4-1-ci maddəsinə uyğun olaraq, vergilərin dəqiqləşdirilməsi qiymətləndirmə bazasında dəyişikliyin baş verdiyi hesabat dövründə aparılır və hesabat dövrü üzrə vergi ödəyicisi tərəfindən təqdim edilmiş bəyannamədə dəqiqləşdirilir.

Buna əsasən, maliyyə lizinqi müqaviləsinə vaxtından əvvəl xitam verildiyi və əməliyyat Vergi Məcəllənin 140.2-ci maddəsinin tələblərinə cavab vermədiyi üçün aparılan əməliyyat əmlakın icarəyə verilməsi olmaqla maliyyə lizinqi hesab edilmir. Bu zaman ƏDV-dən azadolma tətbiq edilmiş əməliyyatlar üzrə vergilər qiymətləndirmə bazasında dəyişikliyin baş verdiyi hesabat dövrü (2024-cü ilin aprel ayı) üzrə təqdim edilmiş bəyannamədə dəqiqləşdirilməklə dövlət büdcəsinə bərpa edilir.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 140.7-ci maddəsi

Mənbə: vergiler.az