Blog Full

Vergi Məcəlləsinin 156-cı maddəsinə əsasən, qeydiyyatdan keçməli olmayan sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən şəxs vergi orqanına ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyat haqqında könüllü ərizə verə bilər və ya Vergi Məcəlləsinin 157-ci maddəsinə uyğun olaraq, 12 aylıq ardıcıl dövriyyəsi 200.000 manatı keçdikdən sonra növbəti ayın birinci günündən məcburi qaydada ƏDV ödəyicisi kimi fəaliyyətini davam etdirəcəkdir.

Sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olan fiziki və hüquqi şəxslər illik dövriyyəsi 200.000 manatdan artıq olduqda ƏDV qeydiyyatına alınmaq üçün Vergi Məcəlləsinin 157-ci maddəsinə əsasən müraciət etməlidirlər. ƏDV ödəyicisi olduğu dövrdən sonra onların alınan mallara görə ödədikləri ƏDV məbləğlərini əvəzləşdirmək hüquqları yaranır. Bəs sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi kimi fəaliyyət göstərdiyi müddətdə ƏDV ödəyərək idxal etdiyi və ya daxili bazardan aldığı malları ƏDV ödəyicisi olduğu dövrdə 18 faizlik vergiyə cəlb edəcəkmi? 

Mövzu ilə bağlı suala iqtisadçı ekspert Mahmud Abasquliyev aydınlıq gətirir: 

Vergi Məcəlləsinin 159.7-ci maddəsinə əsasən, bu maddənin digər müddəalarından asılı olmayaraq, malları ƏDV-yə cəlb edilən əməliyyatlar nəticəsində əldə edən, lakin bu malları əldə edərkən bu Məcəllənin 175-ci maddəsinə uyğun olaraq ƏDV-ni əvəzləşdirməyə hüququ olmayan şəxsin həmin malları göndərməsinə vergi tutulan əməliyyat kimi baxılmır. Əgər mallar əldə edilərkən əvəzləşdirilməsinə qismən yol verilməmişdirsə, vergi tutulan əməliyyatın məbləği əvəzləşdirmənin qismən yol verilməmiş payına mütənasib olaraq azaldılır.

Misal

Tutaq ki, “AA” MMC 2023-cü ildə təsis edilib və sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi kimi fəaliyyət göstərir. Ümumi dəyəri 100.000 manatlıq (gömrük rüsumu daxil) mal idxal edib. Onun əldə edilməsi üçün 18% məbləğində ƏDV-ni gömrükdə ödəyib. Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olduğu üçün ƏDV-ni əvəzləşdirə bilməyib. Bu səbəbdən malların maya dəyəri 118.000 manata yüksəlib.

2024-cü ilin mart ayında MMC-nin 12 aylıq dövriyyəsi 200.000 manatı keçdiyi üçün məcburi qaydada gəlir vergisi ödəyicisinə çevrilib, eyni zamanda ƏDV ödəyicisi kimi qeydiyyata alınıb. Keçid anında anbarında ƏDV ödəyicisi olmadığı dövrdə ƏDV daxil 60.000 manatlıq idxal etdiyi mal qalığı olub. Şirkət ƏDV ödəyicisi olduğu vaxtda yeni mallar idxal edib və bu zaman ƏDV-ni əvəzləşdirib.

Burada sual yaranır ki, şirkət ƏDV ödəyicisi kimi fəaliyyət göstərdiyi dövrdə anbarında əvvəldən qalan ƏDV daxil dəyəri 60.000 manat olan malı satan zaman ƏDV-yə cəlb ediləcəkmi? Əgər həmin malların uçotu aparılıbsa, o zaman rahatlıqla anbarında qalan 60.000 manatlıq malı elektron qaimə-fakturada “ƏDV-yə cəlb edilməyən” xanasında göstərərək ƏDV-yə cəlb etməyəcək. Burada əsas şərt həmin malların uçotunun aparılmasıdır. 60.000 manatlıq mallar tam satılıb bitənə qədər həmin malı 18%-lik ƏDV-yə cəlb etməyəcək və ƏDV bəyannaməsində həmin məbləği Əlavə 3 bölməsinin ƏDV cəlb olunmayan sətrində müvafiq qeydini apararaq bəyan edəcəkdir.

Əgər malların uçotu aparılmayıbsa, o zaman Vergi Məcəlləsinin 38-ci maddəsinə əsasən, səyyar vergi yoxlaması zamanı həmin malı ƏDV-yə cəlb etməklə bağlı qərar verilə bilər. Üstəlik, Vergi Məcəlləsinin 58.1-ci maddəsinə əsasən, 50 faiz miqdarında maliyyə sanksiyasına da cəlb oluna bilər.

Mənbə: vergiler.az

Müəssisə anlayışı, müəssisənin təsnifatı, fəaliyyəti haqqında ilkin təsəvvürləriniz var. Biznesdə mühasibat uçotunun əhəmiyyətinə əvvəlki yazılarda toxunmuşuq.

Sahibkarlar təsərrüfat fəaliyyətində müxtəlif əməliyyatlar həyata keçirir. Bu əməliyyatlar hansılardır, onlar necə qeydə alınır, mühasibatlıqda uçot hesabları nədir, maliyyə hesabatları biznesin durumunu necə əks etdirir? Sualları mərhələlərlə cavablandıracağıq, həm də tək bunları yox. Siz bizi izləyin, tövsiyə edin, mühasibatlığı bizimlə öyrənin. Hələlik aşağıdakı sualı aydınlaşdıraq.

Müəssisədə həyata keçirilən təsərrüfat əməliyyatları

Müəssisə fəaliyyət istiqamətinə görə fərqlənən çoxsaylı əməliyyatlar aparır, onların tam siyahısını hazırlamaq çətindir. “Mühasib bütün əməliyyatları bilməlidir” – belə tələb yoxdur. Lakin bəzi əməliyyatlar əksər müəssisə üçün eynidir, mühasibat uçotunda tez-tez rastlaşdığımızdan onları bilmək vacibdir. Təsərrüfat əməliyyatlarına aşağıdakılar nümunə göstərilə bilər:

1. Mal, iş, xidmətlərin alışı, satışı;
2. Əsas vəsaitin alınması, istifadəyə verilməsi, satılması;
3. Əsas vəsaitə amortizasiya ayrılması hesablanması;
4. Əsas vəsaitin silinməsi;
5. Qeyri-maddi aktiv yaradılması;
6. Qeyri-maddi aktiv alışı, satışı;
7. Xammal alışı;
8. Məhsul istehsalı;
9. Hazır məhsulun anbara verilməsi;
10. Digər təsərrüfat mallarının alışı;
11. İşçilərə əməkhaqqı, mükafat, sosial təyinatlı hesablamalar, ödənişlər;
12. Ezamiyyə ödənişləri;
13. Təhtəlhesab şəxslərə vəsait verilməsi, qəbulu;
14. Təşkilatlardan avans qəbulu, onlara ödəmələr;
15. Təşkilatlardan ödənişlərin qəbulu, onlara ödəmələr;
16. Təsisçilərdən borc, nizamnamə, sair təyinatlı vəsaitlərin qəbulu;
17. Kredit təşkilatlarından kreditlərin qəbulu, onlar üzrə ödəmələr;
18. Müəssisə təsisçilərinə dividend ödənilməsi;
19. İcarə xidmətləri üzrə ödəmə mənbəyində vergi hesablanması və ödənilməsi;
20. Dövlət büdcəsinə vergi, sosial ödəmələr, cərimə, penya xarakterli ödənişlərin edilməsi;
21. Kommunal xərclərin hesablanması;
22. İdxal əməliyyatları, həmin əməliyyatlar zamanı gömrük orqanlarında edilən ödənişlər;
23. Xarici valyuta alışları, satışları, xarici valyutada köçürmələr;
24. Gəlir – xərclər üzrə uçot hesablarının bağlanması, mənfəətin müəyyən edilməsi, dividendin elanı;
25. Digər təsərrüfat əməliyyatları.

Saytımızda əməliyyatların hər biri haqqında məlumat veriləcək, onların mühasibat uçotunun hesablar planına uyğun uçotu, mühasibatlıqda uçot hesablarına təsirini nümunələrlə şərh edəcəyik.

Çalışacağınız müəssisə fərqli təsərrüfat əməliyyatları həyata keçirə bilər. Bu müxtəliflik, onların uçot qaydaları sizi qorxutmasın – başqaları bacarırsa, siz də bacaracaqsınız. Sadəcə əməliyyatların mahiyyətini dərk etmək, onlar haqqında ətraflı məlumatlara sahiblənmək lazımdır.

Mühasibat hesabları anlayışı

Kompüterlə işləyənlər hesab (account) anlayışı ilə tez-tez rastlaşır, məsələn, “Google hesabı”. Həmin hesablarda informasiya texnologiyaları istifadəçisini kompüter sisteminə tanıdan zəruri məlumatlar saxlanılır (istifadəçi adı, şifrə və sair).

Analoji olaraq, təsərrüfat əməliyyatların uçotunu aparan mühasib, onların mahiyyətini, tərkibini əks etdirən hesablara malik olmalıdır. Mühasibatlıqda uçot hesabları dedikdə əməliyyatlarda iştirak edən aktivlərin, öhdəliklərin və s. uçotunun aparılmasında istifadə etdiyimiz şərti, xəyali, maddi formada olmayan məkan başa düşə bilərsiniz. Aktivlər, öhdəliklər və s. barədə bizim məqalələrdən tanış ola bilərsiniz, hələlik onları təsəvvürünüzdə formalaşdırdığınız şəkildə qəbul etməyiniz kifayətdir.

Əksəriyyətimiz bank hesabı haqqında məlumatlıyıq. Mühasibat hesabları bank hesabları kimidir:

• onları biz yaratmışıq, biz ləğv edirik, biz dəyişirik;
• onlara toxunmaq mümkün deyildir;
• mahiyyətinə görə xəyali qəbul edilmiş anlayışdır.

Hesabları mühasibat proqramında yaratsanız elektron formada, kitablarda hazırlasanız, yazsanız kağız daşıyıcı üzərində olacaqdır. Forma əsas deyil, vacib olan:

• mühasibatlıqda uçot hesabları ilə rəftar;
• onlarla bağlı hamılıqla qəbul edilmiş tələblər;
• onlarda əməliyyatların uçotunun aparılması imkanıdır.

Gəlin nümunəyə baxaq. Təsəvvür edin ki, bazarda, piştaxta arxasında alver edir, tanışınızın verdiyi mallar, məhsullar satırsınız. Satdığınız mallar sizin aktivinizdir, qismən sizə məxsusdur. Kiçik anbardan, həmçinin kassa aparatından istifadə edirsiniz. Lakin bunlara özünüz sahiblənməmisiniz, malların, dükanın yiyəsi tanışınızdır. O, gündəlik sizinlə hesablaşır, gün ərzindəki qazancınıza nəzarət edir.

Deməli, malların, sizin pulların, biznesin həqiqi sahibinə verdiyiniz pulların, anbarda və piştaxtada olan malların uçotunu aparmalısınız.

İndi isə gəlirik mətləbə, dəftərinizdə bunların qeydiyyatında hansı adlardan, texnikalardan istifadə edərsiniz?

Yəqin malları dəftərinizdə “Mallar” adı altında növləri üzrə yazar, nağd pulları “Kassa” başlığı ilə, əməliyyatlar üzrə ardıcıl qeyd edərsiniz. Bunları bir dəftərdə qeyd etmək olar, amma hər birini ayrıca dəftərdə də aparmaq mümkündür, məsələn, “Kassa” dəftəri, “Mallar” dəftəri. Yəqin hər dəftərdə özü ilə bağlı olan əməliyyatların qeydini apararsınız. Eynilə, öhdəlikləri qeyd etmək məqsədilə, “Borclar”, satışlar üçün “Satışlar” dəftəri açmaq olar. Əslində mühasiblər praktik olaraq bunu edir, adətən buna dəftər yox, kitab deyirlər: “Kassa kitabı”, “Borclar kitabı”.

Başqa fərqli cəhət, müasir uçotda bütün kitabları özündə birləşdirən mühasibat proqramlarından geniş istifadə olunmasıdır. Yəni xəyali hesabları açdığımız fiziki kitablarımızı elektron kitablara çevirmişik. Yuxarıda dediyimiz hər kitab, əslində bir mühasibat hesabıdır.

Bəs bizim hesabımızla nələr baş verə bilər?

Həyatımızda maliyyə durumumuzla baş verənləri yada salaq: pulumuz, borcumuz yaxud maddi ehtiyatlarımızın 2 halı mövcuddur – onlar artır yaxud azalır. Bunu müəssisədə əməliyyatların qeydləri  aparılan mühasibat hesablarına da aid etmək olar: mühasibatlıqda uçot hesabları üzrə qalıqlar artır, yaxud azalır.

Bəzi hesabların, məsələn, çəkilmiş xərc, yəni xərclər hesabı, geri dönüşü yoxdur. Çəkilmiş xərci geri qaytara bilmərik. Xərclər hesablarda toplanır, sonra gəlirimizlə bağlanır, sıfırlanır, mahiyyətcə bu onun azalması deməkdir.

Yəni müəssisə üzrə baş verən istənilən əməliyyat hansısa hesabımıza təsir edəcək. Həmin əməliyyatın nəyə, hansı hesabımıza təsir etdiyini “Nə artdı?”, “Nə azaldı?” kimi sualları qoymaqla anlaya bilərik.

Məsələn, müəssisə mal alışı əməliyyatını həyata keçirib.

Sual veririk: nə artdı?

Cavab: malımız artdı.

Sual veririk: başqa nəsə artdımı (azaldımı?)

Cavab:  bəli, borcumuz artdı.

Demək, mal alışı zamanı həm mal artır, həm borcumuz. Deməli mühasib kimi “Mallar”, “Borclar” kitablarında artımları qeyd etməliyik.

Başqa nümunə, müştərimiz bizə olan borcunu nağd ödədi.

Sual veririk: nə artdı?

Cavab: pulumuz artdı.

Sual veririk: başqa nəsə artdımı (azaldımı?)

Cavab: Bəli, alacaq pullarımız azaldı.

Demək, müştərimiz borcunu nağd ödəyəndə nağd pulumuz artığından “Kassa”, alacağımız azaldığından “Alacaqlar” (bundan sonra, buna debitorlar deyəcəyik) kitablarımızda dəyişikləri qeyd etməliyik.

Sahibkara əməliyyatların qeydə alınması son dərəcə mühümdür, çünki onun yaddaşı kifayət  qədər yaxşı olsa belə, kommersiya müəssisəsində baş vermiş bütün əməliyyatları yadda saxlaya bilməz. Mühasibatlıqda uçot hesabları üzrə dəyişikləri necə qeyd etməyi növbəti məqalədə izah edəcəyik.

Dövlət büdcəsi gəlirlərində ƏDV-nin rolu

Hər bir verginin, o cümlədən əlavə dəyər vergisi tətbiqinin əsas məqsədi dövlət büdcəsinin gəlirlərinin artımını təmın etməkdir. Bunun üçün tətbiq edilən vergi dərəcələrinin optimal səviyyəsinin müəyyən edilməsi vacib şərtdir. Satışla bağlı vergi dərəcəsi daha yüksək olarsa vergi ödəyiciləri fəaliyyətini dayandıracaq, vergi ödəməkdən boyun qaçıracaqlar. Təbii ki, bu büdcə yığımlarına öz mənfi təsirini göstərər. Satışa görə verginin ƏDV formatında, dolayı şəkildə istehlakçıdan alınması bu mənfi təsirin azaldılmasına yönəlmiş tədbirlərdən biridir.

Dövlətin büdcə gəlirlərinin artımını təmin etmək, eyni zamanda biznesin mənafeyinin qorunması yollarının tapılması bütün dövrlərdə aktual olub. Fransanın Vergi Vəkalətinin (Direction générale des impôts) birgə direktoru Maurice Lauré 1964-cü ildə aprelin 10-da bu vergini ilk dəfə tətbiq edib. Nəzəri cəhətdən isə belə bir vergi konsepsiyası 1918-ci ildə alman sənayeçi Wilhelm von Siemens tərəfindən təklif edilib.

İlkin olaraq, əlavə dəyər vergisi böyük bizneslərə yönəldilib, sonradan isə biznesin bütün sahələrini əhatə edib. Hal-hazırda dünyanın əksər ölkəsində fərqli dərəcələrlə ƏDV tətbiq edilir. Məsələn, vergi dərəcəsi Yaponiyada 5%, Qazaxstanda 12%, Norveçdə 25%, Polşada 23%, ölkəmizdə isə 18% təşkil edir.

Ölkəmizdə ƏDV 1992-ci ilin yanvarından tətbiq edilir. İlk əvvəl “Əlavə Dəyər Vergisi haqqında” qanun ilə tənzimlənirdi. Sonradan, 2001-ci ildə Vergi Məcəlləsinin qəbulu ilə bu qanun qüvvədən düşmüşdür. Məcəllənin XI fəsli ƏDV-dən bəhs edir.

Büdcə gəlirlərinin proqnozlaşdırılması

Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsinin tərtibi, təsdiq edilməsi və icrası “Büdcə sistemi haqqında” qanunla tənzimlənir. Dövlət büdcəsinin gəlirləri üzrə proqnoz layihəsi Maliyyə Nazirliyinin nəzarəti altında müvafiq dövlət qurumları tərəfindən tərtib edilir və müzakirə üçün Milli Məclisə təqdim olunur.

Layihənin tərtibi zamanı büdcə gəlirləri aşağıdakı prinsiplər əsasında proqnozlaşdırılır:

• vahidlik;
• daxili balanslaşdırma;
• düzgünlük və reallıq;
• fasiləsizlik;
• ardıcıllıq.

Gəlirlərin proqnoz layihəsi hazırlanan zaman iqtisadi və sosial inkişafının proqnozları, məqsədli proqramlar nəzərə alınır. Həmçinin aşağıdakı istiqamətlər üzrə maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələri də təhlil edilir:

• iqtisadiyyatın sahələrinin;
• inzibati rayonların;
• bütün hüquqi şəxslərin.

Büdcə gəlirləri proqnozlaşdırılarkən əsas etibarı ilə 2 modeldən istifadə edilir :

• ekonometrik modellər;
• effektiv vergi dərəcələri.

Büdcəyə ƏDV daxilolmalarının proqnozlaşdırılması

Bildiyimiz kimi büdcə gəlirləri əsas etibarı ilə vergidən daxilolmalar hesabına formalaşır. Hər il büdcə daxilolmalarının təqribən 40%-ini vergilərdən daxilolmalar, onların böyük bir hissəsini isə əlavə dəyər vergisi təşkil edir.

Azərbaycan Respublikasının ərazisində istehsal edilən mallara, yerinə yetirilən işlərə və göstərilən xidmətlərə görə əlavə dəyər vergisi daxilolmalarını 3 variant üzrə proqnozlaşdırmaq mümkündür. Həmin variantları aşağıda verilib:

Əlavə dəyər vergisi üzrə büdcəyə nə qədər vergi daxil olacağının gözləntisi müxtəlif düsturlarla hesablanır. Düstur müxtəlifliyi vergitutma obyekti fərqlərindən irəli gəlir. Həmin qayda və düsturlar barədə daha ətraflı məlumatı buradan əldə edə bilərsiniz.