Blog Full

Mühasibat sənədlərinin tərkibi

Mühasibat uçotu məlumatları – təqdim edilmə tələblərinə uyğun formada mühasibatlıqdan alınan yekun maliyyə məlumatlarıdır. Məlumat istifadəçiləri aşağıdakılardır:

• daxili istifadəçilər;
• xarici (kənar) istifadəçilər.

Bunlar müəssisənin fəaliyyətində marağı olan tərəflərdir və müəssisənin ətraf mühitinin tərkib hissəsidir.

Bütün uçot məlumatları ayrılmaz aktuallıq və obyektivlik meyarlarına malik mühasibat sənədlərində əks olunur. Bu sənədlərin əsas komponentlərinə aşağıdakılar daxildir:

• ilkin uçot sənədləri;
• uçot registrləri, kitablar, jurnallar;
• maliyyə hesabatları (balans hesabatı, mənfəət – zərər hesabatı, kapitalın hərəkəti haqqında hesabat, pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat, vergi bəyannamələri);
• inventarizasiya materialları.

Maliyyə hesabatlarında təqdim olunan informasiyalar daxili və xarici məlumat istifadəçiləri üçün müəssisənin mövcud durumu, onun fəaliyyəti barədə ən dolğun, daha etibarlı məlumat mənbəyidir. Bununla peşəkarlar şirkətin istənilən resurslarını, onun biznes siyasətinin uğurunu, eləcə də müxtəlif ehtiyaclarına çəkilən xərclərini qiymətləndirmək imkanı əldə edirlər.

Mühasibat uçotu məlumatlarının istifadəçiləri müəssisə haqqında məlumat əldə etməkdə maraqlı olan həm fiziki, həm də hüquqi şəxslərdir. Təbii ki, söhbət məlumat almaq, onları öyrənmək hüququna malik şəxslərdən – daxili və xarici istifadəçilərdən gedir.

Qeyd etmək lazımdır ki, mühasibat uçotu məlumatlarının istifadəçilərinin maraqları üst-üstə düşməyə, bəzən hətta bir-birinə zidd ola bilər.

Daxili istifadəçilər kimlərdir?

Mühasibat uçotu məlumatlarının daxili istifadəçiləri həmin məlumatlar əsasında idarəetmə, inzibati və digər qərarlar qəbul edən müəssisənin idarəetmə aparatında çalışan şəxslər, menecerlər, mülkiyyətçilər, həmçinin ondan şəxsi məqsədlər üçün istifadə edən istənilən işçilərdir.

Daxili istifadəçilərdən rəhbərlik mühasibat uçotu məlumatlarından daha çox istifadə edən qrupdur.

Rəhbərlik

Rəhbərlik dedikdə müəssisənin baş direktoru, digər direktorlar, müavinlər, menecerlər nəzərdə tutulur. Müəssisədə iş sisteminin düzgün, axarlı getməsi, işçilərin davamiyyəti, məsuliyyətli işləməsi, ümumi kadr hazırlığının lazımi səviyyədə olması, onun rentabelli, inkişaf yönümli fəaliyyəti, şirkət sahiblərinin idarəetmədən razılığı menecerlərin mühasibat uçotu məlumatlarına marağının əsas şərtlərindəndir.

Uçot məlumatları onlara yüksək əməkhaqqı, karyera imkanı, hətta gələcəkdə müəssisənin mənfəətinə payçılarla birgə ortaq olmaq fürsətini araşdırmaq imkanı da verir.

Müəssisənin rəhbərliyi səmərəli idarəetmə üçün aşağıdakı mühasibat uçotu məlumatlarında maraqlı ola bilər:

• bank hesablarında, təşkilatın kassasındakı pul vəsaitlərinin məbləği;
• mənfəətin məbləği;
• debitor borcların dəyişilmə dinamikası;
• işçilərə borclar;
• digərləri.

İşçilərin müəssisənin fəaliyyətində əsas marağı

İş yerində maksimum komfortlu, təhlükəsiz əmək şəraiti ilə yanaşı, daim motivasiya imkanıdır. Yüksək, artmağa meyilli əməkhaqqı, karyera imkanı, sosial-tibbi müdafiə tipli məlumatlar onlardan ötrü əsas motivasiya mənbəyidir.

Müəssisənin istənilən işçisi:

• ezamiyyətlər, nümayəndəlik xərcləri üçün avans hesabatları üzrə işəgötürənə borcu;
• hesablanmış / tutulmuş əməkhaqqı, digər kompensasiyalar, ödənişlər;
• ondan ötrü pensiya, həmçinin vergi orqanlarına köçürülmüş vəsaitlər haqqında məlumat ala bilər.

İşçilərin nümayəndələri də (məsələn, həmkarlar təşkilatı) mühasibat uçotu məlumatlarının daxili istifadəçiləri qrupuna aiddir.

Rəhbər işçilər idarəetmə prosesində müəssisənin maliyyə vəziyyəti barədə hesabatlarla yanaşı, istehsal prosesinin vəziyyətini əks etdirən məlumatlardan da istifadə edir. Başqa sözlə, məlumat istifadəçilərinin bu qrupu üçün təkcə mühasibat uçotunun deyil, operativ və vergi uçotunun məlumatları da əhəmiyyət kəsb edir.

Müəssisənin sahibləri (payçılar, səhmdarlar) onun fəaliyyətində ən çox maraq sahibi olan şəxslərdir. Çünki müəssisə onların zəhməti, əziyyəti, təşəbbüsü xərci hesabına qurulmuşdur. Onlar müəssisədən dividend əldə edirlər. Bu şəxslər, bir qayda olaraq, müəssisədə oturmurlar, fərqli sahədə çalışırlar. İşçilər işdən çıxa bilər, rəhbərlik dəyişər, onlar əmək müqaviləsi ilə müəyyən edilən muzdla işləyir. Sahibkarlar isə hər dəfə yeni biznes qura bilməzlər. Onlar qurduqları biznesin rentabelli, düzgün idarə edilən, çoxlu gəlir gətirən, təkmilləşən, böyüyən olmasını istəyirlər. Ona görə müəssisə sahiblərini ən çox maraqlı şəxslər hesab etmək olar.

Mühasibat sistemi modeli və məlumatların təqdimatı

Mühasibat uçotu məlumatlarının istifadəçilərinə verilən informasiyaların tərkibi, məzmunu, forması tətbiq edilən uçot sisteminin modelindən asılıdır. Daha çox aşağıdakı təsnifatdan istifadə edilir:

Anglo-Amerika-Hollandiya modeli:

• investorlara, kreditorlara məlumatların açıqlanmasının maksimum dərəcəsi ilə seçilir;
• standartlar peşəkar təşkilatların fəal iştirakı ilə hazırlanır.

Kontinental model (Avropa ölkələrinin əksəriyyəti, Yaponiya, müəyyən dərəcədə şərtiliklə Rusiya):

• mühasibat uçotunun qanunvericiliklə tənzimlənməsinin mövcudluğu;
• hesabatlılıq vergi və digər dövlət tənzimləyici orqanlarının məlumat ehtiyaclarını ödəməyə yönəlib.

Cənubi Amerika modeli:

• yüksək inflyasiyanın səviyyəsinə yönəlib;
• maliyyə sistemi dövlət ehtiyaclarına, ilk növbədə vergiyə yönəldilir, ciddi şəkildə tənzimlənir.

Hansı modeldən istifadə edilməyindən asılı olmayaraq mühasibat uçotu məlumatlarının daxili istifadəçiləri üçün əlçatan, şəffaf, biznesin durumunu obyektiv və aktual əks etdirən mühasibat uçotunun qurulması təmin edilməlidir.

Əməkhaqqının hesablanması ardıcıllığı

Bəzən “maaş” adlandırılan əməkhaqqı əksər vətəndaşlar üçün əsas gəlir növüdür və Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 13.2.34 maddəsi onu “fiziki şəxsin muzdlu işlə bağlı aldığı haqq” kimi müəyyən edir. Fiziki şəxsin belə gəlirləri onun xeyrinə olan bütün ödənişlərdən ibarətdir. Əməkhaqqı hesablanması zamanı işçinin tarif (vəzifə) maaşı, mükafatlar, əlavə ödənişlər və digər ödənişlər nəzərə alınır, həmin məbləğlərdən dövlət büdcənə tutulmalar edilir. Əməkhaqqıdan tutulmalar Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 175-ci maddəsi ilə müəyyən edilib.

Müəssisə və təşkilatlarda əməkhaqqı hesablanması aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır:

• işçinin hər hansı vergi yaxud ayırmalardan əvvəl qazandığı ümumi əməkhaqqı (“GROSS”) müəyyən olunur;
• bütün vergi, habelə sığorta ödənişləri ümumi əməkhaqqından tutulduqdan sonra işçiyə verilən faktiki əməkhaqqı məbləği (“NETT”) hesablanır.

Əməkhaqqıdan tutulmalar

İşəgötürən əməkhaqqı hesablanması zamanı işçinin muzdlu işlə bağlı gəlirlərindən müəyyən məbləğlər tuta bilər. Əməkhaqqıdan tutulmalar:

• dövlət büdcəsinə, sosial sığorta fondlarına tutulmalar (məsələn, vergilər, MDSS haqqı)
• işçinin ərizəsi əsasında (məsələn, kommunal ödənişlər, xeyriyyə fondlarına);
• məhkəmənin qərarı ilə (məsələn, aliment ödənişi);
• AR ƏM-in 175.2-ci maddəsində müəyyən edilən digər hallarda (məsələn, təhtəlhesaba verilən məbləğlər) həyata keçirilə bilər.

İşçinin muzdlu işlə bağlı aldığı haqdan dövlət büdcəsinə, fondlara aşağıdakı ödənişlər tutulur:

• gəlir vergisi üzrə tutulma;
• məcburi dövlət sosial sığorta haqqı;
• işsizlikdən sığorta haqqı;
• icbari tibbi sığorta haqqı.

Əməkhaqqıdan tutulmalar işçinin muzdlu işlə bağlı aylıq gəlirlərinə faiz dərəcələri tətbiq edilməklə aparılır.

Əməkhaqqı hesablanması zamanı şəxsin işlədiyi vergi ödəyicisinin “Neft-qaz sahəsində fəaliyyətin və qeyri-dövlət sektorunun Meyarları”nın təsdiq edilməsi haqqında AR NK-ın qərarı  ilə müəyyən edilən kateqoriyası nəzərə alınmalıdır. Bunlar aşağıdakılardır:

1. Neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olan və dövlət sektoruna aid edilən vergi ödəyiciləri;
2. Neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektoruna aid edilən vergi ödəyiciləri.

Birinci kateqoriyaya aid olan vergi ödəyicilərində çalışan işçilərin muzdlu işdən aylıq gəlirlərindən tutulmalar haqqında “Neft-qaz sahəsi və dövlət sektorunda əməkhaqqıdan tutulmalar” adlı məqalədən oxumaq olar.

Verginin hesablanması

Fiziki şəxslərin muzdlu işdən aylıq gəlirlərinə tətbiq edilən vergi dərəcəsi AR Vergi Məcəlləsinin 101-ci maddəsinə uyğun olaraq müəyyən edilir. Neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan və qeyri-dövlət sektoruna aid edilən vergi ödəyicilərində işləyən fiziki şəxslərin gəlirlərinə vergi dərəcəsi tətbiq edilərkən 2019-cu il yanvarın 1-dən 7 il müddətinə tətbiq edilən güzəşt nəzərə alınmalıdır (VM, maddə 101.1-1). Belə ki, vergiyə cəlb edilən muzdlu işdən gəliri 8000 manata qədər olan işçilərin maaşından gəlir vergisi tutulmur, bu məbləğdən çox olduqda 8000 manatdan yuxarı hissəsinə 14% tətbiq edilməklə vergi tutulur.

Məcburi dövlət sosial sığorta haqqının hesablanması

Neft-qaz sahəsində fəaliyyəti olmayan, habelə qeyri-dövlət sektoruna aid edilən sığortaedənlər əməkhaqqı hesablanması zamanı 2019-cu il yanvarın 1-dən 7 il müddətində “Sosial sığorta haqqında” AR qanunun 14.4-cü maddəsinə istinad etməlidilər. Məcburi dövlət sosial sığorta haqqının hesablanması zamanı həmin maddəyə əsasən aylıq vəzifə maaşı  200 manata qədər olduqda tutulmalar:

• sığortaedən üçün – 22 faiz;
• sığortaolunanın gəlirindən – 3 faiz həddində müəyyən olunub.

Əməkhaqqı 200 manatdan yuxarı olduqda:

• sığortaedən – 44 manat + 200 manatdan yuxarı məbləğin 15 faizi;
• sığortaolunan – 6 manat + 200 manatdan yuxarı məbləğin 10 faizi məbləğində məcburi dövlət sığorta haqqı tutulur. 

Sosial fondlara əməkhaqqıdan digər tutulmalar

Əməkhaqqıdan tutulmalar hesablanan zaman “İşsizlikdən sığorta haqqında” AR Qanununun 9-cu maddəsinə, habelə “Tibbi sığorta haqqında” AR Qanununun 15-10.1-ci maddəsinə uyğun faiz dərəcələrini nəzərə almalıdrılar. Qeyd edək ki, hər iki halda işçinin hansı vergi ödəyicisində əmək müqaviləsi ilə çalışması fərqləndirilmir.

Əməkhaqqı hesablanması zamanı işsizlikdən sığorta haqqı işçinin əməkhaqqı gəlirlərinə 0.5 faiz tətbiq edilməklə tutulur.

İcbari tibbi sığorta üzrə tutulma – əməkhaqqı 8000 manatadək olduqda 2 faiz, 8000 manatdan yuxarı olan hissədən 0,5 faiz olmaqla hesablanaraq tutulur.

Əməkhaqqıdan tutulmaların hesablanması nümunələri