Blog Full - Muhasibat.Az

Oxunma sayı: 149. 969

18 Dek 2023

Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə sığorta olunana müavinətin verilməsi halları

by | posted in: Müavinət, Xəbər | 0

Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi zamanı ödənilən müavinət

Sosial sığorta dedikdə fiziki şəxslərə “Sosial sığorta haqqında” AR qanunu ilə müəyyən edilmiş hallarda əməkhaqqının itirilməsinə, gəlir və əlavə xərclərinin kompensasiya olunması, həmçinin itirilməsinin qarşısının alınması məqsədi ilə verilən təzminat forması başa düşülür. Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi belə hallardan biridir.

Aşağıdakılar sosial sığortanın tərəfləri sayılır:

sığortaçı – sosial sığorta üzrə fəaliyyəti həyata keçirən qurumlar (məsələn, DSFM);
sığortaedən – AR ərazisində fəaliyyət göstərən hüquqi şəxslər, filial və nümayəndəliklər, dövlət qurumları, seçkili orqanlar, habelə özünü yaxud başqasını sığorta edən şəxslər (məsələn, işəgötürənlər);
sığortaolunanlar – xeyrinə sığorta həyata keçirilmiş şəxslər (məsələn, işçilər);

Sığorta hadisəsi baş verdikdə sığortaolunanların qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada müavinət almaq hüququ vardır. Müavinət sığortaedənin vəsaiti hesabına sığortaçı tərəfindən ödənilir. Əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirilməsi zamanı işçilərə müavinətlərin verilməsi qaydaları AR Nazirlər Kabinetinin təsdiq etdiyi əsasnamə əsasında müəyyən olunur. Sığortaolunanın bu hüququ əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi halının məcburi dövlət sosial sığorta haqqı hesablanan əmək fəaliyyəti dövründə baş verdikdə yaranır.

Müavinətin təyin edildiyi hallar

Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinət xəstəlik vərəqəsi əsasında təyin edilir. Xəstəlik yaxud əmək qabiliyyətini itirmək vərəqəsindən başqa hər hansı sənədə görə müavinət təyin edilə bilməz.

Xəstəlik vərəqlərinin verilməsi AR Nazirlər Kabinetinin təsdiq etdiyi “Sosial sığorta haqları ödəyən vətəndaşlara xəstəlik vərəqələrinin verilməsi qaydası haqqında təlimat” əsasında, səlahiyyətli tibb müəssisələrinin həkimləri tərəfindən həyata keçirilir.

Xəstəlik vərəqəsi əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinin aşağıdakı hallarında qeyd edilən təlimata uyğun olaraq verilir:

xəstəlik, məişət zədəsi zamanı;
vərəm, psixi və zöhrəvi xəstəliklər;
protez-ortopedik müəssisənin nəzdindəki stasionarda olduğu və stasionara gedib-qayıtdığı vaxt üçün;
sanatoriya-kurort müalicəsi zamanı;
xəstələnmiş ailə üzvlərinin qulluğa ehtiyacı olduqda;
epidemioloji hallarda karantin zamanı;
AR NK-nın müəyyən etdiyi əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinət almaq hüququ verən postvaksinal fəsadların siyahısına daxil olan postvaksinal fəsadla əlaqədar;
hamiləlik və doğuşa görə məzuniyyət zamanı.

Uzun müddət və tez-tez xəstələnən sığortaolunanlara müvafiq tibb müəssisənin baş həkimi ayrıca həkim təhkim edir və bu haqda həmkarlar ittifaqları komitələrini xəbərdar edir. Həmkarlar ittifaqı təhkim olunmuş həkim haqqında sığorta olunmuş işçini yazılı xəbərdar etməlidir ki, başqa həkimlər tərəfindən ona verilmiş xəstəlik vərəqələri ödənilməyəcək. Bu qayda yalnız müstəsna hallarda həmkarlar ittifaqları komitələrinin xüsusi qərarları əsasında pozula bilər.

Müavinətin ödəniş mənbəyi

Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinin ilk 14 təqvim günü üçün müavinət sığortaedənin vəsaiti, qalan günlər üçün isə məcburi dövlət sosial sığorta haqları hesabına ödənilir.

Əgər əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi fasiləsiz olaraq ardıcıl verilmiş bir neçə xəstəlik vərəqəsi əsasında davam edərsə, ilk 14 təqvim günü üçün müavinət onların sayından asılı olmayaraq yalnız bir dəfə sığortaedənin vəsaiti, qalan günlər üçün isə məcburi dövlət sosial sığorta haqları hesabına ödənilir.

Əgər əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi bir neçə xəstəlik vərəqəsi əsasında fasilələrlə davam edərsə, ilk 14 təqvim günü üçün müavinət onların sayından asılı olaraq, hər dəfə sığortaedənin vəsaiti, qalan günlər üçün isə məcburi dövlət sosial sığorta haqları hesabına ödənilir.

Vəkillər Kollegiyası vəkillərin ödənişləri ilə bağlı elektron qaimə-faktura təqdim etməlidirmi?

18 Dek 2023

Mühasibat uçotunun tarixi: nəzəri-praktik mərhələ

by | posted in: muhasibat, Xəbər | 0

Mühasibat uçotunun tarixi inkişafı

Mühasibat uçotunun tarixi inkişafı mühasibat haqqında fikirlərin inkişafıdır. Elə mühasiblər var ki, uçot sahəsində praktikanın hər şey olduğunu fikirləşir, “bunu bekarçılıqdan düşünüblər” deyə nəzəriyyəyə əhəmiyyətsiz bir şey kimi baxırlar. Ancaq nəsə ediriksə, nəyi, niyə və necə edəcəyimizi bilməliyik. Bu suallara isə yalnız insan təfəkkürü cavab verə bilər. Həmin suallara inkişafın müxtəlif mərhələlərində mühasiblərin cavabı fərqli olmuşdur.

Mühasibat uçotunun nəzəriyyəsini öyrənərkən biz onu təsərrüfat fəaliyyətinin idarə edilməsi proseslərinin təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə inkişaf edən ideya kimi təqdim etməliyik.

Amma daha yaxşı idarə etmək üçün idarəetmə alətinin özünü təkmilləşdirmək lazımdır. Bizim halda bu, mühasibat uçotunun metodologiyasıdır.

Mühasibat uçotunun tarixi inkişafı prosesində metodologiya altı əsas mərhələdən keçərək təkmilləşmiş, növbəti mərhələ əvvəlki mərhələlərin nailiyyətlərinin bazasında inkişaf edərək böyümüşdür. Şəkildə bu mərhələlər sxematik olaraq təsvir olunub.

Mühasibat uçotu metodologiyasının inkişafının dördüncü mərhələsi olan nəzəri-praktiki dövr aşağıdakı ilk üç mərhələnin bütün nailiyyətlərini özündə birləşdirdi:

natural uçot mərhələsi;
uçotun dəyər dövrü;
diqrafik mərhələ.

Bu mərhələ, həm də uçota nəzəri baxışların, forma yaxud məzmununun üstün olması ilə bağlı fikirlərin formalaşmasına təkan verdi. Bu dövrü növbəti, mühasibatın elmi mərhələsinə hazırlıq dövrü kimi də xarakterizə etmək olar.

Mühasibat uçotunun tarixi inkişafının müasir mərhələsində metodologiya məhz nəzəri-praktik və elmi mərhələlərin ideya və fikirləri əsasında elm kimi inkişaf etdi.

Nəzəri-praktiki mərhələdən əvvəlki dövrlər

Mühasibat uçotunun tarixi inkişafının b.e.ə. 4000 – b.e.ə 500 illərini əhatə edən natural uçot dövründə mühasibin düşüncələri primitiv idi. O, təsərrüfatda baş verənləri əks etdirmək, özü də mümkün qədər dəqiq əks etdirmək haqqında fikirləşirdi. Məhz buradan mühasibatın mərkəzi anlayışı – “təsərrüfat fəaliyyətinin faktları” anlayışı yaranır.

Ən ümumi formada təsərrüfat fəaliyyətinin faktları mühasibin müşahidə proqramına (təlimatlara) uyğun qeydiyyata almalı olduğudur, yəni mövcud əmlak vahidi mühasibat uçotunda qeyd edilməlidir. İnventar uçotu və onunla birlikdə isə material (inventar) hesabları belə yaranır.

Başa düşmək çox vacibdir ki, bu mərhələdə ilkin olaraq faktlar mühasibat uçotunu müəyyənləşdirir, lakin zaman keçdikcə mühasibat uçotunun özü təsərrüfat fəaliyyətinin faktlarını yaradacaqdır.

Uçotun dəyər dövrü (b.e.ə. 500-cü ildən 1300-cü ilədək) pulun meydana çıxması ilə bağlıdır. Bu hadisə yeni üsulun yaranmasına səbəb oldu- pulun dəyər ölçüsü kimi çıxış edə biləcəyi bütün hallarda qiymətləndirmə həyata keçirilməyə başladı. Həmin andan uçotun obyektli – təsərrüfat fəaliyyətinin faktı – ikiləşdi, əvvəlcə natural ölçü vahidlərində aparılan uçot, sonra pul ölçü vahidi ilə aparılmağa başladı, yaxud paralel olaraq hər ikisindən istifadə edilməyə başlandı.

Pulla qiymətləndirmə mühasibat uçotuna müəyyən şərtilik gətirdi, məsələn, müəssisəyə 200 kq taxıl daxil olub. Dərhal sual yaranır: bunu pulla necə ifadə etmək olar? Alış qiyməti ilə də mümkündür, cari bazar qiyməti ilə də, həmçinin satış qiymətində də uçota almaq olar. Mühasibat uçotuna şərtilik elementlərini daxil etməklə, istənilən qiymətləndirmə elmi tədqiqatlar üçün zəmin yaradır.

Pulun meydana çıxması həm də patrimonal və kameral uçot bölgüsünü şərtləndirdi. Birinci halda əmlakın uçotu, ikincidə isə daxilolmaların və xərclərin uçotu aparılırdı. Bu zaman pul:

patrimonal uçotda dəyər ölçüsü kimi çıxış edir;
kameral uçotda isə ödəniş vasitəsi kimi istifadə olunurdu.

Mühasibat uçotunun tarixi inkişafının bu mərhələsində uçot həm natural, həm də dəyər ölçüləri ilə aparılırdı.

Təsərrüfat fəaliyyətinin maliyyə nəticəsini müəyyən etmək istəyi və ehtiyacı patrimonal uçotun uniqrafik (sadə yazılış) və diqrafik (ikiqat yazılış) kimi şəxalənməsinə səbəb oldu. Mühasibat uçotunun tarixi inkişafının bu mərhələsi 1300-1850-ci illəri əhatə edir. Hər iki qol bizim günlərdə mövcuddur, amma ikili yazılışa əsaslanan diqrafik uçot – ikili mühasibat uçotu daha çox inkişaf edib.

Nəzəri-praktik mərhələ

Mühasibat uçotu metodologiyasının tarixi inkişafında nəzəri-praktik adlanan növbəti, dördüncü mərhələ 1850 -1900-cü illəri əhatə edir. Bu dövrdə diqrafik uçotun inkişafı iki istiqamətdə davam edirdi. Mühasiblərin bir qrupu təsərrüfat fəaliyyəti faktını hüquqi, başqa biri qrup isə iqtisadi baxımdan şərh etməyə çalışırdı. Bu zaman formanın (hüququn) məzmundan və ya məzmunun (iqtisadiyyatın) formadan üstün olması sualı əsas müzakirə mövzusu idi.

Əksəriyyət təşkil edən digər mühasiblər mühasibat uçotunun tarixi inkişafının bu mərhələsində proseduralara böyük diqqət yetirirdilər ki, bu da hesabların diferensiallaşmasına, onların təsnifatına və mühasibat uçotunun müxtəlif formalarının inkişafına təkan verdi.

Uçota alınan proseslərin məzmununu başa düşmək, mühasibat uçotu prosedurunu daha səmərəli etmək istəyi balans, mənfəət, maya dəyəri, istehsal və bölüşdürülən xərclər və s. kimi şərti kateqoriyaların yaranmasına səbəb oldu. Nəticədə mühasibat uçotu praktikası konkret reallıqdan uzaqlaşsa da, bu reallığı başa düşmək və ona daha səmərəli təsir göstərmək imkanı yarandı. Bu, hesabların yeni diferensiallaşdırılmasında öz əksini tapdı.

Mühasibat uçotunun tarixi inkişafının nəzəri-praktik mərhələsi kreditorlar və debitorlarla hesablaşmaların vəziyyətini əks etdirən hesabların yaranması ilə xarakterikdir. Bu hesablar əmlakın uçotu üçün material hesablarına əlavə olaraq meydana çıxdı. Bundan əlavə, öz vəsaitlərinin mənbələrinin uçotu üçün yarım nizamlanmış hesablar, tamamilə şərti “metafizik” hesablar (nəticə və kontrar nizamlayıcı hesablar) meydana çıxdı. Mühasibat uçotu artıq təsərrüfat fəaliyyətini foto kimi deyil, rentgenə bənzər şəkildə əks etdirməyə başladı.

15 Dek 2023

Vəkillər Kollegiyası vəkillərin ödənişləri ilə bağlı elektron qaimə-faktura təqdim etməlidirmi?

by | posted in: Xəbər | 0

Mən vergi orqanında uçota alınmaqla fərdi qaydada vəkillik fəaliyyəti ilə məşğul oluram və fəaliyyətimlə əlaqədar Vəkillər Kollegiyasına vaxtaşırı ödənişlər edirəm. Həmin ödənişlər müqabilində kollegiya tərəfindən mənə elektron qaimə-faktura təqdim edilməlidirmi?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 1 yanvar 2023-cü ildən qüvvəyə minmiş müddəalarına əsasən, Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyasına vəkillər və vəkil qurumları tərəfindən edilən ödənişlər üzrə elektron qaimə-faktura təqdim edilmir.

Bu baxımdan, tərəfinizdən Vəkillər Kollegiyasına edilən ödənişlərə görə elektron qaimə-fakturanın təqdim olunması Vergi Məcəlləsində nəzərdə tutulmayıb.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 16.1.11-6.5-ci maddəsi

Mənbə: vergiler.az

Müxtəlif regionlarda mühasibatın tarixi inkişafı

15 Dek 2023

Əmək müqaviləsinin müddəti necə müəyyən olunur?

by | posted in: Xəbər | 0

Əmək müqaviləsi müddətli və müddətsiz olmaqla iki formada bağlana bilər. Əmək qanunvericiliyi üzrə ekspert Nüsrət Xəlilov müqavilələrin müddəti ilə bağlı suallara nümunələr əsasında aydınlıq gətirir.

Misal 1:

İntensiv bağçılığın salınması və inkişaf etdirilməsi üzrə tenderin qalibi olan şirkət tərəfindən işçilərlə müddətli əmək müqaviləsi bağlana bilər. Fərz edək ki, işin icrası və təhvil verilməsi 3 il müddətinə nəzərdə tutulub. Bu halda işçilərlə 3 il müddətinə müddətli əmək müqaviləsi bağlanıla bilər.

Əmək müqaviləsində onun hansı müddətə bağlanması göstərilməmişdirsə, həmin müqavilə müddətsiz bağlanmış hesab edilir. Müddəti müəyyən edilmədən bağlanan əmək müqaviləsi hər iki tərəfin razılığı olmadan birtərəfli qaydada müddətli əmək müqaviləsi ilə əvəz edilə bilməz.

Müddətli əmək müqaviləsi fasiləsiz olaraq 5 ildən artıq müddətə davam edərsə, müddətsiz əmək müqaviləsi hesab edilir.

Misal 2:

İşçi ilə 15.01.2018-ci il tarixdə bir il müddətinə əmək müqaviləsi bağlanıb və müqavilə hər il bir il müddətinə artırılıb. Əmək müqaviləsi 2023-cü ildən sonra müddətsiz müqavilə hesab edilməlidir və ona müqavilə müddətinin bitməsi ilə xitam vermək olmaz.

Əmək Məcəlləsinin 45-ci maddəsinin 5-ci bəndində qeyd edilir ki, müddətli əmək müqaviləsi fasiləsiz olaraq 5 ildən artıq müddətə davam edərsə, müddətsiz əmək müqaviləsi hesab edilir.

Əmək funksiyasının yerinə yetirilməsi şərtlərinə görə işin və ya göstərilən xidmətlərin daimi xarakterə malik olduğu qabaqcadan bəlli olduğu hallarda, bu Məcəllənin 47-ci maddəsi ilə müəyyən edilən hallar istisna olmaqla, əmək müqaviləsi müddəti müəyyən edilmədən bağlanmalıdır.

Məcəllənin 47-ci maddəsinə əsasən, əmək müqaviləsinin müddətli bağlanması yalnız aşağıdakı hallarda mümkündür:

a) işçinin əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirməsi, ezamiyyətdə, məzuniyyətdə olması, habelə iş yeri və vəzifəsi saxlanılmaqla qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş digər hallarda müəyyən səbəbdən müvəqqəti olaraq işə çıxmaması ilə əlaqədar onun əmək funksiyasının başqa işçi tərəfindən icrasının zərurəti olduqda;

b) təbii və iqlim şəraitinə və ya işin xüsusiyyətinə görə il boyu görülə bilməyən mövsümü işlərin yerinə yetirilməsi zamanı;

c) işin həcminin və davamiyyətinin qısamüddətli olduğu təmir-tikinti, quraşdırma, yeni texnologiyanın tətbiqi və mənimsənilməsi, təcrübə-sınaq işləri aparılması və bu qəbildən olan digər işlərin görüldüyü hallarda;

ç) müvafiq vəzifə (peşə) üzrə əmək funksiyasının mürəkkəbliyi, məsuliyyətliliyi baxımından işçinin əmək və peşə vərdişlərinin mənimsənilməsi, yüksək peşəkarlıq səviyyəsinin əldə edilməsi tələb olunan (stajkeçmə, rezidentura dövrləri) hallarda;

d) işçinin şəxsi, ailə-məişət vəziyyəti ilə bağlı olan, o cümlədən işləməklə yanaşı təhsil aldığı, müəyyən səbəbdən müvafiq yaşayış məntəqəsində müvəqqəti yaşadığı, pensiya yaşına çatdıqda işləmək istəyi olduğu hallarda;

e) müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqanın (qurumun) göndərişi ilə haqqı ödənilən ictimai işlər görülərkən;

ə) bu Məcəllənin 6-cı maddəsinin “c” bəndində göstərilən orqanlar istisna olmaqla seçkili orqanlarda (təşkilatlarda, birliklərdə) seçkili vəzifələrə seçilərkən;

f) tərəflərin hüquq bərabərliyi prinsipinə əməl edilməklə onların qarşılıqlı razılığı ilə;

g) bu Məcəllənin 46-cı maddəsinin ikinci hissəsində nəzərdə tutulmuş qaydada işçilərlə briqada, işçi qrupu halında kollektiv əmək müqaviləsi bağlandıqda;

h) qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş digər hallarda.

Yuxarıda qeyd edilən bəndlərdən də göründüyü kimi, müddətli əmək müqaviləsinin bağlanması işin daimi xarakter daşımadığı hallarda tərəflərin qarşlıqlı razılığı əsasında mümkün ola bilər. Əgər işin daimi xarakter daşıdığı əvvəlcədən bəlli olarsa, müqavilə müddətsiz bağlanmalıdır. Təcrübədə bəzən müəssisələrin işçilərlə bir, üç ay müddətinə müqavilə bağlanılması hallarına rast gəlinir. Nəzərə almaq lazımdır ki, belə işçilərin yerinə yetirdikləri işlər əksər vaxt müddətli əmək müqaviləsinin bağlanmasına zəmin yaratmır. Müstəsna hallar xaricində işçi ilə bir aylıq və.s. bu şəkildə qısa müddətə müddətli əmək müqaviləsinin bağlanması işçinin bir çox hüquqlarının pozulmasıdır.

Bəzi hallarda müəssisənin kadr sənədlərinə nəzər saldıqda, demək olar ki, bütün işçilərlə müəssisədə uzun müddət çalışmaqlarına baxmayaraq işə qəbul edildiyi tarixdən bir aylıq olmaqla əmək müqavilələri bağlanıb. Səlahiyyətli şəxslərə bu məsələnin işçilərin əmək hüquqlarının pozulması olması bildirildikdə isə onlar Əmək Məcəlləsinin 47-ci maddəsinin “f” bəndini əsas gətirərək tərəflərin hüquq bərabərliyi prinsipinə əsaslanmaqla onların qarşılıqlı razılığı ilə bir aylıq müddətə əmək müqaviləsinin bağlandığını bildirirlər. Əlbəttə ki, heç bir işçi bir aylıq əmək müqaviləsi bağlanılmasına razı olmur. Çünki hər kəs karyera sabitliyi və maliyyə dayanıqlığı arzusundadır.

Görundüyü kimi, bir çox hallarda əksər işəgötürənlər işçilərlə əmək muqavilələrini müddətli bağlayarkən qanunvericiliyə istinad edirlər. Buna görə də sui-istifadə hallarının qarşısını almaqdan ötrü maddəyə yerinə yetirilən iş və ya xidmətin daimi xarakterə malik olmaması kimi xususi norma daxil edilməsi məqsədəuyğun olardı.

Mənbə: vergiler.az