Blog Full

Əmək hüququnun tənzimlənməsi

Əmək münasibətləri, o cümlədən digər münasibətlər əmək hüquq normaları vasitəsilə tənzimlənir. Həmin hüquq normalarını müəyyənləşdirən isə hüquqi aktlardır. AR Konstitusiyası əmək hüququnun başlıca prinsiplərini tənzimləyən əsas mənbədir. Həmçinin, digər qanunverici sənəd olan Əmək Məcəlləsində də:

• əmək münasibətləri;
• müqavilə;
• iş, istirahət vaxtları;
• məzuniyyət və s. kimi mövzular tənzimlənir.

Əcnəbilər, vətəndaşlığı olmayan şəxslərin də əmək hüquqları ƏM-nə əsasən təyin olunur. Həmin hüquqlar Məcəllənin 13-cü maddəsində qeyd edilən qaydalarla müəyyənləşir.

Əcnəbi – AR vətəndaşı olmayan şəxsdir, hansı ki, başqa dövlətdə vətəndaşlıq hüququna sahibdir.

Vətəndaşlığı olmayan şəxs – heç bir dövlət tərəfindən onun qanununa əsasən vətəndaş hesab edilməyən şəxsdir.

İndi isə onların hüquqlarının necə tənzimlənməsinə nəzər yetirək.

Əcnəbilərin əmək hüququnun tənzimlənməsi

Respublikada olduğu müddətdə, əcnəbilərə, habelə vətəndaşlığı olmayan şəxslərə də, AR vətəndaşlarına təyin olunan  bütün hüquqlar tətbiq edilməlidir. Bu şəxslərin əmək fəaliyyəti ilə məşğul olaraq, müəyyən vəzifələr tutması yalnız qanunauyğun şəkildə həyata keçirilə bilər. Həmçinin, qanunvericilikdə başqa hallar nəzərdə tutulmayıbsa, əcnəbilərin hüquqlarını məhdudlaşdırmaq, yaxud onlara AR vətəndaşlarından daha üstün hüquqlar vermək yolverilməzdir. Müqavilə əsasında işləyən əcnəbilər müəyyən haqq ödəməklə ƏM-də tənzimlənən qaydalara uyğun sosial sığorta oluna bilərlər.

Əcnəbilərin, vətəndaşlığı olmayan şəxslərin əmək fəaliyyəti

ƏM-nin 13-cü maddəsinin 4-cü bəndinə görə bu şəxslər iş icazəsi olmadan hər hansı sahədə fəaliyyət göstərə bilməzlər.

İş icazəsi – əcnəbilərin əvəzi ödənilməklə müvafiq vəzifələrdə çalışmasına icazə verən rəsmi sənəddir.

İşəgötürənin yalnız icazə alındıqdan sonra müqavilə bağlaması mümkündür. Bu icazənin tələb edilmədiyi işlərin siyahısı AR Miqrasiya Məcəlləsinin (MM) 64-cü maddəsində verilib. Bunlardan bəzilərinə  aşağıdakıları misal göstərə bilərik:

• diplomatik nümayəndəlik;
• konsulluqlar;
• beynəlxalq təşkilatlar;
• AR-da daimi yaşamaq icazəsi olanlar və s.

Həmçinin, 18 yaşdan aşağı əcnəbilərin də müqavilə əsasında işləməsi yolverilməzdir. İş icazəsini verən AR Dövlət Miqrasiya Xidmətinə müraciəti  aşağıdakı şəxslər edə bilər:

• hüquqi şəxslər;
• sahibkarlıq fəaliyyətilə məşğul olan fiziki şəxslər;
• xarici hüquqi şəxslərin filial, nümayəndəlikləri.

İş icazəsinin 1 il ərzində qüvvədə olma hüququ var. Ancaq müqavilənin  müddəti 1 ildən aşağı olarsa, onda icazə müqavilənin müddətinə uyğun verilməlidir. Vaxtın uzadılması tələb olunduqda isə, işəgötürənin müddətin qurtarmasından 30 gün əvvəl müvafiq orqana müraciət etməsi tələb olunur. Müddətin uzadılması qaydaları MM-nin 67-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Əcnəbilər yalnız iş icazəsi aldığı müəssisədə çalışa bilərlər, digər işəgötürənin yanında onların işləməsi qeyri-mümkündür. Əgər işəgötürən həmin şəxsləri öz yanında başqa işə təyin edərsə, yeni icazə alınmalıdir. Bu zaman həmin icazənin müddətinin əvvəlkinin yerdə qalan hissəsindən artiq olmaması lazımdır. Müqavilə vaxtından əvvəl ləğv olunarsa, işəgötürən tərəfindən müvafiq icra hakimiyyəti orqanına 5 iş günü müddətinə məlumat verilməlidir və belə halda icazə qüvvədən düşmüş hesab olunur. MM-də əməkçi miqrantların nəzərə alınmayan hüquqları ƏM-də müəyyənləşir.

İşəgötürən iş icazəsini almadan əcnəbilərlə  əmək münasibətlərinə başlaya bilməz, bu qanunvericiliyə ziddir.

İş icazəsinin alınması, ondan istifadə qaydalarının pozulması halları üçün İnzibati Xətalar Məcəlləsində cərimələr nəzərdə tutulub. Cərimə məbləğləri müxtəlif hallar üçün 500-35000 manat arası dəyişir.

Miqrantların hüquqlarının təmin edilməsi

Miqrantlar – AR-na qanuni əsaslarla gələn, fərdi icazə alaraq əvəzi ödənilməklə hər hansı fəaliyyət sahəsində çalışan əcnəbilərdir.

Onların hüquqlarını təmin etmək işəgötürənin borcudur. Bu prosesə ƏM-də 13-cü maddəyə əsasən müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən nəzarət edilməlidir.

ƏM-nin 48-ci maddəsinə görə müqavilə tərtib edilən zaman əcnəbilərdən, həmçinin vətəndaşlığı olmayan şəxslərdən əmək kitabçası tələb edilməyə bilər. ƏM-də 6-cı maddədə qeyd edildiyi kimi, xarici ölkənin hüquqi şəxsi ilə müqavilə bağlayan, lakin öz əmək funksiyasını AR daxilində hər hansı bir müəssisədə icra edən əcnəbilərə bu Məcəllənin müddəaları aid edilmir.

Vergilərin hesablanması üçün vergitutma obyektinin müəyyən olunması vacibdir. Bu məqaləmiz mədən vergisi üzrə vergitutma obyekti haqqındadır.

Mədən vergisinin ödəyiciləri

Faydalı qazıntıların çıxarılması üçün yeri təkinin istehsalçılarından tutulan mədən vergisi Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi (XVI fəsil, Mədən vergisi) ilə tənzimlənən dövlət vergisidir və respublikanın bütün ərazisində məcburidir.

Mədən vergisinin ödəyiciləri AR ərazisində yerin təkindən faydalı qazıntıların çıxarılması ilə məşğul olan müəssisələr və fiziki şəxslərdir. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda faydalı qazıntı çıxaran şəxslər də buraya aiddir. Beləliklə:

• ölkə ərazisində faydalı qazıntıların əldə edilməsi məqsədilə qazıntı, mədən işləri aparan bütün şəxslər mədən vergisi ödəyiciləri hesab edilir.
• bu sıraya həm hüquqi şəxslər, həm də sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslər aiddir;
• qazıntı Xəzər gölündə aparıldıqda vergi ödənilməlidir, belə ki, yerin təki və orada olan sərvətlər əslində dövlətə məxsusdur.

Mədən vergisi üzrə vergitutma obyektini bilmək vacibdir, çünki hər hansı vergi üzrə büdcəyə ödəniləcək məbləği hesablamaq üçün aşağıdakı vergitutma elementləri müəyyən olunmalıdır (VM, maddə 12):

• vergitutma obyekti;
• vergitutma bazası;
• vergi dərəcəsi.

Bu elementlər müəyyən olunduqdan sonra mədən vergisinin ödəyiciləri faydalı qazıntıları hasilatına görə büdcəyə çatacaq məbləği hesablaya bilər.

Vergitutma obyekti

Ölkəmizin bütün ərazisində, yəni quru ərazidə, su bölgəsindən (burada torpağın altı nəzərdə tutulur) çıxarılan xam neft, qeyri-filiz faydalı qazıntılar mədən vergisi üzrə vergitutma obyektidir. Yəni verginin hesablanmasının başlanğıc nöqtəsi “yerin təkindən çıxarılan faydalı qazıntı” anlayışıdır.

Mədən vergisi üzrə vergitutma obyekti yalnız hasil edilən faydalı qazıntıdır. Faydalı qazıntılar insanlar tərəfindən yerin təkindən çıxarılan, sənaye və məişətdə istifadə etdiyi təbii mineral törəmələrdir (kimyəvi maddələr, qiymətli daşlar və sair).

Vergitutma məqsədləri üçün faydalı qazıntıları şərti olaraq iki qrupa bölmək olar. Birinci qrupa aşağıdakılar aid edilir:

• xam neft;
• təbii qaz;
• filizlər (metallar).

İkinci qrup qeyri-fliz faydalı qazıntıları əhatə edir. Seolit, çınqıl xammalı, tikinti qumları, mişar daşları, duz, mineral suları nümunə kimi göstərmək olar.

Veritutma bazası

Vergitutma bazası vergitutma obyektinin vergi tutulan hissəsinin kəmiyyətcə ifadəsidir. Mədən vergisi üzrə vergitutma bazası hasil edilən faydalı qazıntının növündən asılı olaraq  müəyyən edilir. Bu zaman vergitutma obyektinin yuxarıda şərh etdiyimiz şərti bölgüsündən istifadə edilir.

1. Birinci qrupa aid edilən faydalı qazıntılar üzrə vergitutma bazası onların topdansatış qiymətləri əsasında müəyyən edilir.
2. İkinci qrup faydalı qazıntılar üçün onların hər kubmetri nəzərə alınır.

Nümunə 1: Neft və qazçıxarma müəssisəsi ay ərzində 890 000 kub metr təbii qaz hasil edib. Hasil edilmiş qazın 700 000 kub metrini həmin ayda təqdim edib. Mədən vergisi üzrə vergitutma obyekti hasil edilən təbii qaz, vergitutma bazası isə hasil edilən 890 000 kub metr qazın topdansatış qiyməti olacaqdır.

Nümunə 2: Müəssisə 2023-cü ilin oktyabrında 30 000 kubmetr yodlu bromlu sular hasil etmiş və 23.000 kubmetrini həmin ay ərzində satmışdır. Mədən vergisi üzrə vergitutma obyekti hasil edilən bromlu su, vergitutma bazası isə hasil edilən qazın həcmi – 30 000 kub metr olacaqdır.

Hesablamalar zamanı faydalı qazıntıların hər bir növü üçün vergitutma bazasına fərqli vergi dərəcəsi tətbiq olunur.

Almanlar öz maliyyə vəziyyətlərindən razıdırlar

Alman əmanət kassalarını birləşdirən Deutscher Sparkassen und Giroverband assosiasiyasının tədqiqatlarına əsasən rəyi soruşulan Almaniya sakinlərinin 66% öz maliyyə vəziyyətlərini “çox yaxşı” və ya  “yaxşı” adlandırmışlar.  Bu göstərici bu cür tədqiqatların aparıldığı bütün müddət ərzində rekord səviyyəyə yüksəlib.

Öz maliyyə vəziyyətlərindən “narazı” və ya “olduqca narazı” olan respondentlərin faizi yalnız 8% təşkil edib. Bununla yanaşı, sorğulananların 25%-i (yəni, hər dördüncü alman) yaxın iki il ərzində maddi vəziyyətlərinin daha da yaxşılaşacağını gözləyirlər. Öz maliyyə vəziyyətlərinin pisləşəcəyindən yalnız 11% sorğu iştirakçısı ehtiyat edir.

İmkanlı almanlar çox yüksək vergi ödəyirlər

Öz maaşlarını Almaniya sakinləri tam şəkildə əllərinə alırlar. Gəlirlərinin əhəmiyyətli hissəsini onlar vergi şəklində dövlət xəzinəsinə köçürürlər. Ölkədə proqressiv vergi sistemi fəaliyyət göstərir. İnsan nə qədər çox qazanc əldə edirsə, dövlət büdcəsinə bir o qədər böyük faiz ödəyir.

Əgər işçi il ərzində 9 000 avrodan az (ayda 750 avro) qazanırsa, onda gəlir vergisi ödəməkdən azad edilir. Əgər insanın illik gəliri vergiyə cəlb olunan məbləğdən bir qədər yüksək olarsa, belədə o, öz qazancının 14%-ni dövlətə ödəyir. Orta statistik əməkhaqqı alan vətəndaşlar gəlir vergisini artıq 24% ödəyirlər. İllik gəliri 54 950 avrodan yüksək (ayda 4 580 avro) olan adamlar öz qazanclarının 42%-ni dövlətə qaytarırlar.

Almaniyada ən yüksək vergi tarifi 45%-dir.

Bundan əlavə, Almaniyanın bütün sakinləri mütləq sosial fondlara pul köçürürlər. Bu ödənişlər vətəndaşların pensiya təminatına, tibbi sığortalara, iş itkisindən sığortaya və əmək qabiliyyətinin itirilməsinə (əksər hallarda qoclığın başlanmasına) yönəldilir. Bu ödəmənin bir hissəsini işçinin özü, digər hissəsini isə onun sahibkarı ödəyir. Ümumilikdə, sosial fondlara ödənişlər işçiyə hesablanmış əməkhaqqının 19% – ni təşkil edir.

Alman vətəndaşları gəlir vergisi və sosial güzəştlərlə yanaşı büdcəyə digər ödənişlər də ödəyirlər.

Məsələn, almanlar it saxladıqlarına görə də vergi ödəyirlər. Onun məbləği itin cinsindən asılı olaraq müəyyən edilir. Kiçik it üçün belə bir vergi 100 avroya kimidir. Döyüşkən cinsdən olan itin saxlanılması isə ildə təxminən 600 avroya başa gəlir.

Almaniyada yağıntılara görə (bu vergi öncədən kommunal ödənişlərə əlavə edilib) də vergi var. Toplanılan pullar küçə kanalizasiya xətlərinin saxlanılmasına və təmirinə yönəldilir. Və alman şəhərlərində yağışdan sonra heç vaxt gölməçələr qalmır.

Almaniyada hələ kilsə vergisi də var. Onun həcmi gəlir vergisinin 8-9% təşkil edir. Toplanılan vəsaitlər kilsə icmalarının ehtiyaclarına istiqamətləndirilir. Almaniya vətəndaşlarının 30% hazırda katoliklər kimi, 29% isə protestantlar kimi qeydə alınıblar. Onlardan gəlir vergisi ödəməyənlərin hamısı (yetkinlik yaşına çatmayanlar, pensiyaçılar, az qazanclı vətəndaşlar) kilsə vergisi ödəməkdən azad olunublar. Beləliklə, dini inanclıların 65% yaxını kilsə vergisini ödəmirlər.

Almaniyada müasir bank texnologiyaları kifayət qədər inkişaf etməyib

Nə qədər qəribə səslənsə də, təmin edilmiş və yüksək inkişaf etmiş Almaniya müasir ödəniş texnologiyalarının inkişaf səviyyəsinə görə kifayət qədər inkişaf etməyib. Bu ölkədə bank kartları bir çox kafe, restoran və kiçik mağazalar tərəfindən ödənişə qəbul edilmir. Bir çox ticarət nöqtələri yalnız AB ödəniş sistemi ilə yerli plastik kartlarla işləyir. Vərdiş etdiyimiz Visa və ya MasterCard plastik ödəniş kartları hətta bütün supermarketlərdə qəbul edilmir.

II hissəyə nəzər yetirin

Ezamiyyət nədir?

AR Maliyyə Nazirliyinin “İşçilərin Ezamiyyə Qaydaları” ilə tənzimlənən ezamiyyət müəssisə rəhbərinin əmrinə əsasən işçinin daimi iş yerindən  digər bir yerə xidməti tapşırığın yerinə yetirilməsi məqsədilə getməsidir. Onun iki növü var:

• respublika daxili ezamiyyət;
• xarici ezamiyyət.

Respublikadaxili ezamiyyət zamanı ezamiyyə əmri və işçiyə təqdim edilmək üçün ezamiyyə vəsiqəsi hazırlanır. Xarici ezamiyyət zamanı rəsmi əmrlə yanaşı, işçinin pasportunda (yaxud pasportu əvəz edən sənəd) ölkədən giriş-çıxış haqqında səlahiyyətli qurumların qeydləri nəzərə alınır.

Respublika daxili ezamiyyətin müddəti

Ölkə daxili ezamiyyətlərdə işçiyə müvafiq əmr və ezamiyyə vəsiqəsinin verilməsi  müəssisə rəhbərinin qərarına əsasən həyata keçirilir. Ezamiyyənin müddəti 40 gündən yuxarı ola bilməz. Bu Azərbaycan Respublikasının diplomatik xidmət orqanları işçilərinə aid deyil. Ezamiyyət müddətinə yola sərf olunan vaxt daxil edilmir.

İşçilərin tabeçilik qaydasında yuxarı təşkilatlara ezam olunması qarşılıqlı razılıq yaxud dəvət əsasında həyata keçirilir və 5 gündən çox olmayan ezamiyyə müddəti müəyyən olunur. Bu müddət müəssisə rəhbərinin sərəncamına əsasən daha 5 gün də artırıla bilər.

Təftiş və yoxlamalar zamanı ezamiyyət müddəti rəhbərliyin əmri (sərəncamı) təftiş və yoxlamanın müddətinə uyğun müəyyən edilir.

Quraşdırma, sazlama və tikinti işləri zamanı fəhlə, rəhbər və mütəxəssislərin ezamiyyət müddəti işlərin müddətinə uyğun tənzimlənir.

Respublika daxili ezamiyyətlərdə işçinin ezamiyyət yerində olma müddəti, onun gəlməsi və geri qayıtması barədə məlumatlar ezamiyyət vəsiqəsinə yazılmalıdır. Fərqli məntəqələrə ezam olunduqda isə hər bir məntəqə üzrə ayrı-ayrılıqda qeydlərin aparılması tələb olunur.

Ezamiyyə normaları

Ezamiyyə xərcləri 1 günlük norma və nəqliyyat xərclərinin cəmi kimi təyin olunur. Respublika daxili ezamiyyə xərclərinin bir günlük norması AR NK-nin müvafiq qərarına əsasən tənzimlənir. Həmin normaya:

• gündəlik;
• mehmanxana;
• şəhər daxili nəqliyyat;
• rabitə və s. xərclər aiddir.

Gündəlik xərclər yolda keçirilən vaxt da daxil olmaqla hər bir ezamiyyə günü üçün ödənilir və ezamiyyə xərclərinin bir günlük normasının 30%-dən ibarətdir.

Mehmanxana xərcləri  işçinin yolda keçirdiyi vaxt nəzərə alınmadan təyin olunur. Bu xərclər müəyyən olunmuş bir günlük normanın 70%-ni  təşkil edir.   

İşçilərin ezamiyyətə gedib qayıtması üçün sərf edilən xərclər isə, taksidən istifadə nəzərə alınmadan, nəqliyyat xərcləri hesab olunur və təqdim olunan sənədlərə əsasən ödənilir. Hazırda respublika daxili ezamiyyə xərcinin 1 günlük norması:

• Bakı şəhəri – 125 manat;
• Gəncə, Sumqayıt – 95 manat;
• Naxçıvan – 100 manat;
• Respublika tabeliyində olan digər ərazilər – 65 manat müəyyən olunub.

Hansı halda mehmanxana xərci təyin olunmur?

Əgər işçinin ezam olunduğu yerdən daimi yaşadığı yerə hər gün qayıtmaq imkanı olarsa, ona yalnız təsdiqedici sənədlərə əsasən yol xərcinin ödənilməsi təmin edilə bilər. Bu halda mehmanxana xərci təyin edilmir. İşçinin hər gün yaşayış məkanına qayıtmaq məsələsi isə işlədiyi təşkilatın rəhbərləri tərəfindən həll olunur. Bu zaman nəzərə alınmalı olan əsas məqamlar ezam yerinin məsafə uzaqlığı, görülən işin xüsusiyyətləri, işçiyə normal istirahət üçün şəraitin yaradılmasıdır.

İşçi quraşdırma, sazlama, tikinti kimi işlərin icrası məqsədilə ezamiyyətə göndərildikdə yaşayış yeri ilə təmin olunarsa, ona təsdiqedici sənəd əsasında nəqliyyat xərcinin ödənilməsi təmin edilməlidir. Gündəlik yemək xərci AR NK-nin yuxarıda adı çəkilən qərarının 6-cı maddəsinə uyğun  müəyyən edilən məbləğdə, yəni 15.00 azn təyin olunur. Lakin yaşayış yeri ilə təmin olunmayan işçilərə ezamiyyə xərcləri ümumi qaydada verilir.

Quraşdırma, sazlama, tikinti işlərində ezamiyyə xərclərinin verilmədiyi hallar aşağıdakılardır:

• bu kimi iş yerlərində işə qəbul olan işçilərə;
• məzuniyyət müddətində, həmçinin üzrsüz səbəbdən işdə olmadığı günlər üçün;
• həmin iş yerlərindən kənarda dövlət, yaxud ictimai vəzifələrin icra olunduğu vaxt üçün.

Ezamiyyə xərcinin hesablanması

Ezamiyyətdən geri dönən işçi xərclənən məbləğin hesabatını 3 gün ərzində hazırlayaraq təhvil verməlidir. Ezamiyyə xərcləri büdcə təşkilatlarında bu məqsədlə ayrılmış vəsait məbləğindən, digər təşkilatlarda isə onların öz vəsaiti hesabına ödənilir.

Ezamiyyə xərcləri normadan artıq olduqda müəssisə mənfəəti hesabına həmin xərcləri qarşılaya bilər. Vergi Məcəlləsinin 109-cu maddəsinə əsasən, faktiki ezamiyyə xərclərinin normadan artıq hissəsi gəlirdən çıxılan xərclərə aid olunmur.

Nümunə 2: “Merkur” MMC-də işləyən şəxs 5 günlük müddətə ezamiyyətə göndərilir. Mehmanxanada 5gün qalan işçiiş yerinə sadəcə 3 günün məlumatlarının əks olunduğu sənəd təqdim edir. İşçiyə hesablanmış ezamiyyə xərci aşağıdakı kimi olacaqdır: 

(90 x 20 % x 5) + (90 x 80 % x 5) = 90 + 360 = 450 manat.

Respublika daxili ezamiyyə üzrə hesablamaların müxtəlif nümunəsi ilə buraya keçid etməklə də tanış ola bilərsiniz.