Blog Full

Bu məqalədə xalis mənfəətin müəyyənləşdirilməsində əsas rol oynayan mənfəət vergisi üzrə xərclərin uçotuna, xüsusilə də 901 saylı “Cari mənfəət vergisi üzrə xərclər” və 902 “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesablarının tətbiqinə aydınlıq gətirilir.

Mənfəət vergisi xərcləri: ümumi anlayış

Mənfəət vergisi üzrə xərc (və ya gəlir) hesabat dövrü üzrə xalis mənfəət və ya zərərin hesablanmasına daxil edilən cari və təxirə salınmış vergilərin məcmu məbləğidir. Bu xərc müəssisənin vergidən əvvəlki mənfəəti ilə vergi orqanları tərəfindən müəyyən edilən vergitutulan mənfəət (vergi bazası) arasındakı fərqlərin nəticəsidir. Mühasibat uçotunda mənfəət vergisi xərclərinin aşağıdakı iki əsas tərkib hissəsi var:

• cari mənfəət vergisi xərcləri;
• təxirə salınmış mənfəət vergisi xərcləri.

Normativ baza

Mənfəət vergisi müəssisələrin gəlirləri üzrə dövlət büdcəsinə ödənilən əsas vergilərdən biridir. Bu vergi üzrə əsasa anlayışlar, tanınma və uçot prinsipləri 12 saylı MUSB-da  (IAS12: Income Taxes (“Mənfəət vergisi”)) şərh olunur. Standart uçot subyektlərindən mühasibat mənfəəti ilə vergi mənfəəti arasındakı fərqləri nəzərə almağı, müvəqqəti fərqlərin gələcək vergi təsirlərini uçotda əkd etdirməyi tələb edir. Belə yanaşma maliyyə hesabatlarının şəffaflığını və müqayisəliliyini təmin edir, investorlara, kreditorlara və digər maraqlı tərəflərə müəssisənin real maliyyə vəziyyəti barədə etibarlı məlumat təqdim edir.

Azərbaycan Respublikasi Maliyyə Nazirliyinin Kollegiyasinin “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-ına beynəlxalq standartların tələblərinin icrası üçün hesablar planına iki uçot hesabları daxil edilib:

• 901 saylı “Cari mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabı;
• 902 saylı “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabı.

901 saylı “Cari mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabı

Cari vergi dedikdə, hesabat dövrü üzrə vergi tutulan mənfəətə (vergi bəyannaməsində göstərilən mənfəətə) əsaslanaraq ödənilməli olan vergi məbləği nəzərdə tutulur. 901 saylı hesab məhz cari dövrün vergitutulan mənfəətindən hesablanmış faktiki vergi öhdəliyinin uçotu üçün istifadə olunur. Bu məbləğ birbaşa cari dövrün büdcəyə olan vergi borcunu (öhdəliyini) əks etdirir. Hesab üzrə aşağıdakı mühasibat yazılışları verilə bilər:

902 saylı “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabı

Mühasibat uçotu və vergi uçotu qaydaları arasındakı fərqlərə görə müəssisənin uçot mənfəəti (maliyyə hesabatlarında göstərilən mənfəət) ilə vergitutulan mənfəəti arasında müvəqqəti fərqlər yarana bilər. Təxirə salınmış mənfəət vergisi bu müvəqqəti fərqlər nəticəsində gələcəkdə ödəniləcək və ya geri alınacaq vergi məbləğidir. 902 saylı “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabı məhz həmin müvəqqəti fərqlərdən yaranan təxirə salınmış vergi öhdəliklərinin (gələcəkdə ödəniləcək vergi) və ya təxirə salınmış vergi aktivlərinin (gələcəkdə vergi qənaəti) uçotu üçün istifadə edilir:

1. təxirə salınmış vergi öhdəliyinin (421 saylı hesab) mövcudluğu 902 hesabın debeti üzrə xərc kimi tanınır;
2. təxirə salınmış vergi aktivlərinin (161 saylı hesab) mövcudluğu 902 hesabın krediti üzrə gəlir kimi tanənər (xərc azaldılır).

Hesab üzrə aşağıdakı mühaisbat yazılışları verilə bilər:

Yekun nəticənin və xalis mənfəətin hesablanması

901 və 902 saylı hesablar mənfəət və zərər hesabatında mühüm rol oynayır. Maliyyə Hesabatlarının tərtib edilməsi zamanı, 801 “Ümumi mənfəət (zərər)” hesabının qalığı aşağıdakı qaydada yenidən işlənir:

Bu əməliyyatlardan sonra yerdə qalan məbləğ dövrün xalis mənfəəti (zərəri) kimi 341 “Hesabat dövrünün xalis mənfəəti (zərəri)” hesabına daxil edilir.

902 saylı hesabı üzrə tənzimləmələr

Müəssisələr mənfəət vergisinin uçotunu yuxarıda qeyd edilən Qaydalaırla kommersiya müəssisələri üçün hesablar planının 90-cı  “Mənfəət vergisi” maddəsinin tələblərinə uyğun aparırlar. Bu madədə müəssisələrin hesabat dövrü ərzində maliyyə-təsərrüfat fəaliyyəti üzrə hesablanmış cari və təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar təqdim edilir. 901 və 902 saylı hesablar bu maddəyə aiddir.

902 saylı “”Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabı üzrə tənzimləmələr Qaydaların 63.3 və 63.5 bəndinin tələblərinə uyğun aparılır.

901 saylı hesabda mühasibat yazılışı nümunəsi

ABC MMC-nin il ərzində mənfəəti 100000 manat olub. Mənfəət vergisi dərəcəsinin 20% olduğunu nəzərə alsaq mənfəət verigisi 20000 manat hesablanaraq ödəniləcək. Mühasibat uçotu üzrə mənfəət vergisi ilə vergitutma məqsədləri üçün hesablanmış mənfəət vergisi xərci arasında 900 manatlıq fərq var. Mühasibat yazılşıları aşağıdakı kimi veriləcək.

Beləliklə, 901 və 902-ci hesablar müəssisənin real maliyyə nəticəsini (xalis mənfəətini) dəqiq təqdim etmək üçün zəruridir. Cari vergi (901 saylı “Cari mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabı) faktiki vergi yükünü, təxirə salınmış vergi (902 saylı “Təxirə salınmış mənfəət vergisi üzrə xərclər” hesabı) isə mühasibat və vergi qaydalarındakı fərqlərin gələcək vergi yükünə olan təsirini ölçərək uçotun tamlığı və uyğunluğu prinsipinin təmin olunmasına xidmət edir.

Müasir biznes mühitində investisiyalar təşəbbüskarlıq və strateji idarəetmənin ayrılmaz hissəsidir. Müəssisələrin uzunmüddətli maliyyə planlamasında öz yerini alan kapital qoyuluşların düzgün uçotu, maliyyə hesabatlarının şəffaflığı baxımından zəruridir. Bu baxımdan, 183 saylı “Digər uzunmüddətli investisiyalar” hesabının iqtisadi məzmununun, normativ əsaslarının və mühasibat yazılışlarının öyrənilməsi vacibdir.

Maliyyə qoyuluşlarının ödəmə müddətinə görə təsnifatı

Kommersiya müəssisələrinin təsisçiləri, müəssisənin sərbəst vəsaitindən və mənfəətindən öz mülahizələri ilə istifadə edə bilərlər (məsələn, başqalarının səhmlərini, əmlakını almaq və ya borc vermək). Maliyyə qoyuluşları – faiz, dividend və ya aktivlərin dəyərinin artırılması şəklində əlavə gəlir əldə etmək məqsədi ilə müəssisənin aktivlərə investisiyalarıdır.

Maliyyə qoyuluşları ödəmə müddətinə görə qısamüddətli (12 aya qədər) və uzunmüddətli (12 aydan çox) kimi təsnif edilir. Qısamüddətli investisiyalar yaxın gələcəkdə, adətən bir ilə qədər pula çevrilə bilən investisiyalardır, uzunmüddətli investisiyalar isə daha uzun, adətən bir ildən çox saxlama müddətini nəzərdə tutur. Qoyuluşların hansı kateqoriyaya aid olduğu müəssisə tərəfindən dəqiq müəyyən edilməli, mühasibat uçotunda müvafiq hesablarda uçota alınmalıdır.

Hesablar planı, 18-ci maddə: məzmunu, tərkibi.

Ödənişə qədər saxlanılan uzunmüddətli investisiyalar, uzunmüddətli verilmiş borclar, digər uzunmüddətli investisiyalar və sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlərlə bağlı ümumiləşdirilmiş məlumatlar hesablar planının  18-ci maddəsinə (“Sair uzunmüddətli maliyyə aktivləri”) aid olan hesablarda uçota alınır. 183 saylı “Digər uzunmüddətli investisiyalar” hesabı bu hesablardan biridir.

Bu maddənin əhatə etdiyi hesablarda, bir ildən çox müddətə:

• törəmə müəssisələrə qoyulan uzunmüddətli investisiyalar, yaxud;
• başqa müəssisələrin kapitalına qoyulan uzunmüddətli investisiyalar, habelə;
• başqa müəssisələrə verilən uzunmüddətli borclar əks etdirilir.

Hesablar planının “Sair uzunmüddətli maliyyə aktivləri” maddəsinin tərkibi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-nın 19.1-ci maddəsi ilə müəyyən edilib. Bu hesablar aşağıdakılardır:

• 181 saylı “Ödənişə qədər saxlanılan uzunmüddətli investisiyalar” hesabı;
• 182 saylı “Verilmiş uzunmüddətli borclar” hesabı;
• 183 saylı “Digər uzunmüddətli investisiyalar” hesabı;
• 184 saylı “Sair uzunmüddətli maliyyə aktivlərinin dəyərinin azalmasına görə düzəlişlər” hesabı.

183 saylı hesabın məzmunu və funksiyası

“Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-na  uyğun olaraq 183 saylı hesabda aşağıdakı investisiya aktivləri əks olunur:

• Törəmə müəssisələrə investisiya qoyuluşları;
• MHBS 9-un əhatə etdiyi FVPL və FVOCI kateqoriyalarına aid investisiyalar;
• 181 və 182 saylı hesablara aid edilməyən uzunmüddətli maliyyə aktivləri.

FVPL (Fair Value Through Profit or Loss) və ya FVOCI (Fair Value Through Other Comprehensive Income) kateqoriyasına daxil olan investisiyalar ədalətli dəyərlə qiymətləndirilir və münasib gəlirlər ya mənfəət/zərər (FVPL), ya da məcmu gəlir (FVOCI) kimi tanınır.

Bu hesabın təyinatı, idarəetmə funksiyası daşımayan, lakin müəssisənin kapital bölmələrinə qoyduğu uzunmüddətli səhm və ya investisiya alətlərini izləməkdən ibarətdir.

Digər uzunmüddətli investisiyalar hesabı üzrə uçotun tənzimlənməsi

Aktiv hesab olan 183 saylı “Digər uzunmüddətli investisiyalar” hesabı üzrə tənzimləmələr yuxarıda qeyd edilən qaydaların 19-cu bölməsinin uyğun bəndləri əsasında aparılır:

• ədalətli dəyərində dəyişiklik olduqda, qaydaların 19.13 və 19.14-cü bəndləri;
• satış məqsədi ilə saxlanılan aktivlər hesabına keçirildikdə, 19.15-ci bənd;
• digər uzunmüddətli investisiyalar satıldıqda, 19.16-ci bənd;
• hesablaşma tarixi metodu tətbiq edildikdə, 19.17-ci bəndi;
• əvvəlki yenidən qiymətləndirmələr nəticəsində yaranmış qiymətdəndüşmə zərərləri, qaydaların 19.18 bəndi;
• əvvəllər ədalətli dəyərində yaranmış dəyişikliklərin tənzimlənməsi zamanı, 19.19 və 19.20 bəndləri;
• debitor borclarının müqabilində əldə etdiyi digər uzunmüddətli investisiyalar, 19.21 bəndi;
• Səhmlərin buraxılması ilə mühasibat uçotu subyektinin əldə etdiyi investisiyalar digər uzunmüddətli investisiyalar meyarına uyğun gəldikdə, 19.22.

183 saylı “Digər uzunmüddətli investisiyalar” hesab üzrə tənzimləmələr zamanı yuxarıda qeyd edilən MHBS 9 (İFRS 9) – “Maliyyə alətləri”-dən başqa aşağıdakı beynəlxalq uçot standartlarının tələbləri nəzərə alınmalıdır:

• MHBS 13 (IFRS 13)– Ədalətli dəyərin qiymətləndirilməsi: bu standartın tələbinə görə 183 saylı hesabda olan aktivlər bazar qiyməti, oxşar aktivlərə dair qiymətlər, daxili modellərə əsasən qiymətləndirilə bilir.
• MUBS 32 (IAS 32) – Maliyyə alətləri: Təqdimat: 183 saylı hesabda kapital alətləri (məsələn, idarəetmə payı olmayan səhmlər) əks etdirilir;
• MUBS 7 (IAS 7) – Pul vəsaitlərinin hərəkəti haqqında hesabat: bu hesabda əks olunan investisiya alış-satışları investisiya fəaliyyəti kateqoriyasında pul axını kimi təqdim edilir.

Praktiki situasiya və mühasibat yazılışları

Situasiya: “XYZ İnvest” MMC 2025-ci il yanvarın 15-də “TexnoXYZ” MMC-nin 15% səhmini 20 000 manat alır. İnvestisiya FVPL kateqoriyasına daxildir. 2025-ci ilin sonunda ədalətli dəyər 22 500 manat olur. 2026-cı ilin iyununda daha 5 000 manatlıq səhm alınır. 2026-cı ilin sonunda qiymət 24 000 manata düşür. 2027-ci ilin aprelində səhmlər 24500 manata satılır.

İnvestisiya Hərəkətinin Xülasəsi

Müxabirləşmələrin cədvəli

Qeyd: 1. Mühasibat yazılışları “XYZ İnvest” MMC-nin mühasibatlığı baxımından aparılıb.

2.Bu cədvəldə satış əməliyyatlı ilə bağlı 5-ci və 6-cı yazılış arasında məntiqi uyğunluq əsasında balans dəyəri və real satış qiyməti ayrı ayrı tanınır: – 24.000 AZN – aktivin mühasibatdakı balans dəyəridir (183 saylı hesabda); – 24.500 AZN – faktiki satış qiymətidir (alıcıdan daxil olan pul); – 500 AZN-lik fərq 611-10 saylı hesabda satışdan mənfəət kimi tanınır.

Son nəticə:

• İnvestisiya qoyuluşları: 20.000 + 5.000 = 25.000 AZN
• Əlavə gəlirlər (FVPL + satış): 2.500 + 500 = 3.000 AZN
• Zərər (ədalətli dəyərin azalması): 3.500 AZN
• Faktiki pul daxilolması: 24.500 AZN
• Net nəticə: 3.000 gəlir – 3.500 zərər = –500 AZN (ümumi zərər)

Qısamüddətli investisiyaların uçotu haqqında buradan oxumaq olar.

Bəzək əşyaları, suvenirlər, geyim və aksessuarlar düzəldən və satışı ilə məşğul olan vətəndaş vergi ödəyicisi kimi qeydiyyata alınmadan faəliyyət göstərdikdə hansı vergi öhdəlikləri yaranır?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, sorğuda qeyd olunan fəaliyyət sahibkarlıq fəaliyyəti hesab edilir. Vergi Məcəlləsinin 33.4-cü maddəsinə əsasən, hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirən fiziki şəxs sahibkarlıq fəaliyyətinə başladığı günədək vergi uçotuna alınma ilə bağlı ərizəni vergi orqanına təqdim etməklə vergi uçotuna alınmalı (VÖEN əldə etməli) və əldə etdiyi gəlirdən dövlət büdcəsinə vergi ödəməlidir.

Vergi öhdəlikləri isə vergi uçotuna alınarkən təqdim edilən ərizədə seçilmiş vergitutma sisteminə və yaranan vergitutma obyektlərinə uyğun qaydada müvafiq vergilərdən (sadələşdirilmiş vergi və ya gəlir vergisi, ƏDV) ibarət olacaq.

Nəzərə çatdırılıb ki, Vergi Məcəlləsinin 58.2-ci maddəsinə əsasən, bu Məcəllənin 33.4-cü maddəsində göstərilən müddətdə vergi orqanında uçota alınmaq üçün və ya 34.3-cü maddədə göstərilən müddətdə olduğu yer barədə ərizənin verilməməsinə görə 40 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq edilir.

Vergi orqanlarında uçot prosedurları, fəaliyyətinizin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq etməli olduğunuz hərəkətlər barədə daha ətraflı məlumat almaq üçün Dövlət Vergi Xidmətinin rəsmi internet saytının “Vergi bələdçisi” bölməsində yerləşdirilmiş məlumatlarla tanış ola, əlavə suallar yarandıqda isə Çağrı Mərkəzinə (195-1) və ya vergi ödəyicilərinə xidmət mərkəzlərinə müraciət edə bilərsiniz.

Mənbə: vergiler.az