Blog Full

Cəmil Əsədov, accounting.az saytının redaktoru

Müəssiəsələr təsərrüfat fəaliyyətndə bəzən gündəlik fəaliyyətindən kənarda baş verən, təsadüfi xarakter daşıyan, adətən təkrarlanmayan hadisələrlə rastlaşır, belə halların nəticəsi kimi  əlavə iqtisadi faydalar əldə edir yaxud itki ilə üzləşirlər. Azərbaycan Respublikasında tətbiq edilən mühasibat uçotu qanunvericiliyinə görə, belə hallar mühasibat uçotunda fövqəladə gəlirlər yaxud fövqalədə xərclər kimi tanınır, onların uçotu isə üçün uyğun olaraq  641 saylı “Fövqəladə gəlirlər” və 761 saylı hesablarda aparılır.

Normativ-hüquqi baza

Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinin “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” (bundan sonra -“Qaydalar”) kommersiya müssiələrində tətbiq edilən Hesablar Planının tərkibini müəyyən edir və uçotun beynəlxalq standartlara uyğun aparılmasını tənzimləyir. Bu qaydalara uyğun olaraq müəssisələrin gəlir və xərcləri müxtəlif kateqoriyalara ayrılır və fövqəladə xərclər (habelə gəlirlər) ayrıca uçot obyektinə çevrilir. Belə uçot fövqəladə halların müəssisəninn fəaliyyətinin yekun maliyyə nəticələrinə təsir dərəcəsini müəyyən etmək üçün zəruridir.

Beynəlxalq uçot standartlarında (IFRS/IAS) fövqəladə gəlirlərin (fövqəladə xərclərin) ayrıca kateqoriya kimi tanınması haqqında xüsusi tələb yoxdur. MHBS, xüsusilə də IAS1 (“Maliyyə hesabatlarının təqdimatı” standartı) gəlir və xərclərin “Maliyyə nəticələri” hesabatında normal əməliyyat nəticələrinin elementləri kimi nəzərə alınmasını tələb edir, eyni zamanda fövqəladə hallar üzrə məbləğlər haqqında açıqlamalarda xüsusi qeyd edilməsini istisna etmir.

761 saylı “Fövqəladə xərclər” hesabı

Yuxarıda qeyd edilən Qaydalara görə müəssisənin xərcləri xarakterindən asılı olaraq aşağıdakı kateqoriyalara bölünür:

• satışın maya dəyəri üzrə xərclər;
• kommersiya xərcləri;
• inzibati xərclər;
• sair əməliyyat xərcləri
• fəaliyyətin dayandırılmasından yaranan xərclər
• maliyyə xərcləri;
• fövqəladə xərclər.

Bu kateqoriyalara aid olan xərclər üzrə ümumiləşdirilmiş məlumatlar Qaydalarla müəyyən edilmiş hesablar planının 7-cı “Xərclər” bölməsi üzrə əks etdirilir. 761 saylı “Fövqəladə xərclər” hesabı bu bölmənin 76-cı maddəsinə aid olan yeganə hesabdır. Hesabda fövqəladə hadisə və əməliyyatların nəticələrinə əsasən yaranmış fövqəladə xərclər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar uçota alınır.

761 saylı hesabın mahiyyəti

761 saylı “Fövqəladə xərclər” hesabı, müəssisənin fövqəladə hallar nəticəsində yaranan bütün itkilərinin uçotu üçün nəzərdə tutulmuş mühasibat hesabıdır. Fövqəladə xərclər müəyyən olunduqca faktiki məbləğlərdə mühasibat uçotunda tanınır.

Müəssisənin fövqəladə xərcləri mütləq sənədlə təsdiqlənməlidir. Belə sənədlərə aşağıdakıları aid etmək olar:

• müəssisənin direktoru və fövqəladə halların aradan qaldırılması üzrə mütəxəssisləri tərəfindən imzalanmış fövqəladə hadisənin baş verməsini təsdiq edən akt;
• baş vermiş hadisə (meteoroloji, seysmik, yanğın və s.) haqqında ixtisaslaşmış xidmətlərin arayışı;
• əmlakın istehlak xüsusiyyətlərinin bərpasının mümkünsüzlüyü barədə ekspert rəyi və s.

Fövqəladə xərclərin məbləği təbii fəlakət, yanğın və ya digər fövqəladə hallar zamanı əmlakın məcburi inventarlaşdırılmasının nəticələrinə əsasən müəyyən edilir.

Fövqəladə xərclərin uçotu

Fövqəladə xərclərin uçotu yuxarıda qeyd edilən Qaydaların 58.1 və 50.3 bəndlərinin tələblərinə uyğun aparılır. 58.1 bəndini hesabdan istifadə hallarını müəyyən edir. Digər bəndlər aşağıdakı kimi tətbiq olunur:

• Qaydaların 58.2-ci bəndinə görə “çəkilmiş fövqəladə xərclər tanınma meyarlarına uyğun olaraq 761 saylı hesabların debeti 435, 445, 538, 545 №li hesabların krediti üzrə əks etdirilir”;
• Qaydalrın 58.3-ci bəndinə əsasən fövqəladə xərclər üzrə yaranan məbləğə hesabat dövrünün zərəri kimi Db801/Kr761 kimi mühasibat yazılışı verilir.

761 saylı “Fövqəladə gəlirlər” hesabı üzrə müxabirləşmə nümunəsi

Nümunə: Müəssisədə yanğın baş verib – istehsal obyekti yanıb. Müəssisənin əmlakı sığortalanıb. İnventarizasiya əsasında aşağıdakı aktivlərin tələf olduğu müəyyən edilmişdir:

• hesablanmış amortizasiya məbləği 180 000 manat təşkil edən, ilkin dəyəri 500 000 manat olan əsas vəsaitlər;
• 100 000 manat dəyərində istehsala yönəldilmiş materiallar.

Ekspertin rəyinə görə, əsas vəsaitlərin bərpası mümkün deyil. Əmlakın sığorta müqaviləsinə uyğun olaraq, 250 000 manat məbləğində sığorta kompensasiyası ödənildi. Sonrakı istifadə üçün yararlı olan maddi sərvətlərin dəyəri 10 000 manat təşkil etdi. Nümunədə ƏDV nəzərə alınmayıb.

MMC ilə qeyri-rezident şəxs arasında bağlanan müqaviləyə uyğun olaraq, MMC-nin sifarişi əsasında qeyri-rezident şəxs tərəfindən marketinq xidməti göstərilir. Bu halda qeyri-rezidentə edilən ödənişlər hansı qaydada vergiyə cəlb olunmalıdır?

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətindən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 125.1.5-ci maddəsinin müddəalarına əsasən qeyri-rezidentin, Vergi Məcəlləsinin 13.2.16-cı maddəsi ilə Azərbaycan mənbəyindən əldə olunan gəliri kimi müəyyən edilən və qeyri-rezidentin Azərbaycan Respublikasının ərazisindəki daimi nümayəndəliyinə aid olmayan işlərin görülməsindən və ya xidmətlərin göstərilməsindən əldə edilən digər gəlirlərindən ödəmə mənbəyində xərclər çıxılmadan 10 faiz dərəcə ilə vergi tutulur.

Xidmətdən bildirilib ki, Vergi Məcəlləsinin 169.1-ci maddəsinə əsasən, ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata alınmayan qeyri-rezident Azərbaycan Respublikasının ərazisində bu Məcəllənin 169.2-ci və ya 169.5-ci maddələrində adıçəkilən vergi agenti üçün xidmət göstərirsə və ya iş görürsə (o cümlədən elektron ticarət qaydasında Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda otel xidmətlərinin və aviabiletlərin sifarişi üzrə xidmətlər istisna olmaqla, işlərin görülməsi və xidmətlərin göstərilməsi), bu fəslin məqsədləri üçün işlərin görülməsi və ya xidmətlərin göstərilməsi bu maddəyə uyğun olaraq vergiyə cəlb edilir.

ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyatdan keçmədən iş görən və ya xidmət göstərən və Vergi Məcəlləsinin 169-cu maddəsinə müvafiq surətdə vergiyə cəlb edilməli olan qeyri-rezident şəxs həmin işlər və ya xidmətlər üzrə vergi ödəyicisi sayılır.

ƏDV qeydiyyatında olan vergi ödəyicisi qeyri-rezidentin göstərdiyi xidmətlərə görə ona ödənilməli olan məbləğə hesablanmış ƏDV-ni dövlət büdcəsinə ödədiyi halda, Vergi Məcəlləsinin müddəalarına uyğun olaraq, əvəzləşdirmək hüququna malik olur.

Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 169.4-cü maddəsinə əsasən, vergi agenti ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyatdan keçmişdirsə, hesablanan vergi əməliyyatın aparıldığı ay üçün ƏDV-nin bəyannaməsi verilərkən ödənilir. Hesablanan verginin ödənilməsini təsdiq edən ödəmə sənədi bu Məcəllənin 175-ci maddəsinin müddəalarına uyğun olaraq vergi agentinə ƏDV-nin məbləğini əvəzləşdirmək hüququnu verən sənəd elektron qaimə-fakturadır.

Qeyd olunub ki, Vergi Məcəlləsinin 169.3-cü maddəsinin müddəalarına əsasən, bu Məcəllənin 169.1-ci maddəsi tətbiq edildikdə, vergi tutulan əməliyyatın vaxtı ödəmənin həyata keçirildiyi vaxt sayılır. Ödəmə əməliyyatın həyata keçirilməsinədək aparıldıqda, vergi tutulan əməliyyat ödəmə həyata keçirildikdə aparılmış sayılır.

Buna əsasən, qeyri-rezidentin göstərdiyi xidmətlərə görə ƏDV həmin xidmətlərin dəyərinin qeyri-rezidentə ödənildiyi günün məzənnəsinə uyğun hesablanır və ödənişin aparıldığı ayın ƏDV bəyannaməsində əks etdirilir.

Əlavə olaraq bildirilib ki, müraciətdə qaldırılan məsələlərə konkret hal üzrə dəqiq münasibət bildirilməsi üçün aparılan əməliyyat üzrə işin faktiki halları və müvafiq təsdiqedici sənədlərlə birlikdə vergi ödəyicisinin qeydiyyatda olduğu vergi orqanına müraciət etmək tövsiyə edilir.

Əsas: Vergi Məcəlləsinin 13-cü, 125-ci, 169-cu, 175-ci maddələri

Mənbə: vergiler.az

Debitor borclar MHBS-da necə təsnif edilir?

Debitor borcları (ing. англ. accounts receivable, A/R) mühasibat uçotu subyektlərinə, onların debitorları olan hüquqi və ya fiziki şəxslərdən olan borcdur.

Maliyyə hesabatlarında onlar aşağıdakı beynəlxalq standartlara uyğun əks etdirilir:

• MUBS (IAS) 32: “Maliyyə Alətləri: Təqdimat”
• MHBS (IFRS) 9: “Maliyyə Alətləri”
• MHBS (IFRS) 7: “Maliyyə alətləri: Məlumatın açıqlanması.”

Debitor borclar maliyyə aktivləridir, ilkin olaraq faktiki dəyərlə, yəni ödənilməli olan məbləğdə (əlavə dəyər vergisinin məbləği daxil olmaqla) tanınır.

Mühasibat uçotu subyektləri hesabat dövrünün sonunda debitor borclarını ödəmə tarixlərindən asılı olaraq aşağıdakı kimi uçota alır:

• qısamüddətli aktivlər – hesabat tarixindən sonrakı 12 ay ərzində ödəməklə dövriyyə aktivlərinin bir hissəsi kimi;
• uzunmüddətli – hesabat tarixindən sonra ödəmə müddəti 12 aydan çox olan uzunmüddətli aktivlərin bir hissəsi kimi.

Müəssisənin idarəetmə heyətində səhmdarların (payçılar) özləri və ya kənardan cəlb olunmuş mütəxəssislər iştirak edə bilir. Əgər müəssisədə idarəetmə əməliyyatını səhmdarlar özləri edirsə onlara ödəniləcək pul dividend (xalis mənfəətin bölüşdürülməsi) sayılır. Lakin bu zaman diqqət olunmalı bir məqam yaranır ki, sözügedən pulun dividend olması üçün səhmdarlar yığıncağının protokolunda xalis mənfəətin bölüşdürülməsi ilə bağlı qərar qəbul olunsun. Digər halda ödənilən pul səhmdarların müəssisəyə borcu sayılaraq “Əsas idarəetmə heyətinin qısamüddətli debitor borcları” hesabı ilə bağlı məlumatların uçotu 213 nömrəli hesabda aparılır.

İdarəetmə heyətinin uzunmüddətli debitor borcları

Müəssisələr uzunmüddətli debitor borcları Hesablar Planının 17-ci maddəsinin müvafiq hesabları üzrə uçota alır. AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  bu maddə üzrə aşağıdakı hesabları müəyyən edir (maddə 18.1):

Əsas idarəetmə heyətinin uzunmüddətli debitor borcları, şirkətin uzunmüddətli alacaqlarından yaranan borclardır. Belə borcların ödəmə müddəti, adətən bir ildən çox olur və şirkətin maliyyə vəziyyətinə təsir göstərə bilər. Onların hərəkətləri haqqında məlumatları ümumiləşdirmək üçün 173 saylı “Əsas idarəetmə heyətinin uzunmüddətli debitor borcları” adlı aktiv hesab nəzərdə tutulub.

Hesabat dövrü ərzində mühasibat uçotu subyekti tərəfindən malların (işlərin və xidmətlərin) satışı, verilmiş borclara, kreditlərə görə hesablanmış faizlərə əsasən icarəçi tərəfindən ödənilməsi lazım olan icarə haqları üçün hesablanmış uzunmüddətli debitor borcları həmin qaydaların 18.10-cu maddəsilə nizamlanır.

Mühasibat uçotu subyektindən aksiz vergisinə cəlb edilən malların satışı zamanı aksiz vergisi sözü gedən qaydaların 18.11-ci bəndilə nizamlanır.

Hesabat dövrü ərzində mühasibat uçotu subyekti tərəfindən malların (işlərin, xidmətlərin) satışı icarəçi tərəfindən ödənilməli olan icarə haqları üzrə ədv nəzərdə tutulan qaydaların 18.12-ci bəndinə əsasən nizamlanır.

Uzunmüddətli debitor borclarının hesabat dövrü ərzində ödənilməsi gözlənilən hissəsi qısamüddətli debitor borclarına aid edildikdə haqqında bəhs olunan qaydaların 18.14-cü bəndinə görə nizamlanır.

Əsas idarəetmə heyətinin uzunmüddətli debitor borcları üzrə müxabirləşmə nümunələri

Hesablar üzrə yazılışı daha aydın başa düşmək üçün müəssisə daxilində fəaliyyət göstərən işçiyə borc verildiyi hala baxaq.

Tekstil sahəsində fəaliyyət göstərən “A” MMC öz işçisinə 3500 manat borc verir. Verilmiş borc uzunmüddətli şərtlərlə verilir.

Uzunmüddətli aktivlər üzrə uçot haqqında saytımızın eyni adlı səhifəsindən oxumaq olar. Mühasibat uçotu subyektlərinin debitor və öhdəlikləri üzrə uçot burada verilib.