Blog Full

Qanunvericiliyə əsasən, dövlət orqanlarına və sosial fondlara  bağışlanan əmlaklara görə vergi hesablanmır. Ancaq həmin əmlakların əldə edilməsi üçün xərclənən ƏDV məbləğlərinin əvəzləşdirilməsi aktual olaraq qalır. Mövzunu iqtisadçı ekspert Mahmud Abasquliyev şərh edir.  

Vergi Məcəlləsinin 160.4-cü maddəsinə əsasən, hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən daşınar və daşınmaz əmlakların, qeyri-maddi aktivlərin, habelə əmlak kompleksi şəklində müəssisələrin dövlət orqanlarına (qurumlarına), eləcə də siyahısı müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən təsdiq edilən ictimai və sosial məqsədlər üçün yaradılmış fondlara əvəzsiz olaraq verilməsi vergi tutulan əməliyyat sayılmır.

Sahibkarları düşündürən əsas məqamlardan biri də bu prosesi həyata keçirən zaman alınan əsas vəsaitlərə görə ödənilən ƏDV məbləğinin əvəzləşdirilməsi ilə bağlıdır. Bəs bu mümkündürmü?

Vergi Məcəlləsinin 175.6-cı maddəsinə əsasən, cari ildə alınan əsas vəsaitlər (daşınar və daşınmaz əmlaklar) dövlət qurumlarına və ictimai məqsədlər üçün yaradılmış fondlara əvəzsiz verilsə də, onlara görə qarşı tərəfə ödənilən 18 faizlik ƏDV məbləği əvəzləşdirilə bilər.

Misal: Müəssisə 2025-ci ilin avqust ayında əsas məbləği 100.000 manat, ƏDV məbləği 18.000 manat olan nəqliyyat vasitəsini qanunvericiliyə müvafiq formada ödəniş edərək alıb. Həmin nəqliyyat vasitəsini cari ayda dövlət qurumuna əvəzsiz olaraq verib.

Avqust ayı üzrə ƏDV bəyannaməsi:

Əlavə 3-cü bölmə 2-ci hissə

ƏDV-yə cəlb edilməyən məbləğ = 100.000 manat (təqdim etmə və daxil olma xanası)

Əvəzləşdirilən məbləğ (318-ci xana) = 18.000 manat olacaq.

Mənbə: vergiler.az

Yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri üzrə uçot hesabı

Torpaq, tikili, avadanlıqlar yaxud bizim daha çox əsas vəsaitlər kimi tanıdığımız aktivlər Hesablar Planının 11-ci maddəsi üzrə uçota alınır. 16 №-li “Torpaq, tikili və avadanlıqlar” MUBS-a (IAS 16)  əsasən istifadə müddəti bir hesabat dövründən artıq olan maddi aktivlərdir. Malların istehsalında, tədarükündə, xidmətlərin təşkilində istifadə edilməsi, habelə inzibati məqsədlər, digər tərəflərə icarəyə verilməsi məqsədləri üçün saxlanılır.

Təbii ki, uzun müddət istifadə üçün nəzərdə tutulmuş aktivlər zaman keçdikcə köhnəlir, öz dəyərini itirir. Köhnəlmə ilə amortizasiya nə qədər oxşar anlayışlar olsa da bir qədər fərqli mənalara da malikdirlər. Köhnəlmə təbii fiziki şəraitlərdən, zamanın gətirdiyi aşınmadan ibarətdir. Mühasibat Uçotunun Beynəxalq Standartlarına (IAS 16) əsasən amortizasiya – maddi aktivin amortizasiya olunan dəyərinin onun faydalı istifadə müddəti ərzində sistematik şəkildə bölüşdürülməsidir.

Torpaq, tikili, avadanlıqlar üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  ilə tənzimlənir.

Bu qaydalara görə həmin aktivlər üzrə amortizasiya məbləğlərinin və qiymətdən düşmə zərərlərinin hərəkəti haqqında ümumiləşdirilmiş məlumatların uçotu Hesablar Planının 112 saylı hesabında aparılır.

112 saylı “Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabı əks aktiv hesabdır. Bu hesaba xərc hesabı kimi deyil, yığım hesabı (yığım fondu) kimi yanaşmalıyıq. Ona görə ki, xərc kimi geri dönüşü olmayan xaricolmalar nəzərdə tutulur. Yığılmış amortizasiya hesabı isə həmin aktiv balansdan silinən zaman nəzərə alınır, sonda aktivin dəyərini azaldır.

112 saylı hesablar üçün açılan subhesablar

Yuxarıda qeyd edilən qaydaların 12.10.1-ci bəndinə əsasən 112-1 saylı “Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə yığılmış amortizasiya” hesabı üzrə aşağıdakı subhesablar açmaq olar.

Qaydaların 12.10.2-ci bəndinə əsasən “Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə qiymətdəndüşmə zərərləri” subhesabı üzrə aşağıdakı subhesablar açmaq olar.

İllik amortizasiya normaları

Azərbaycan Rеspublikasının Vеrgi Məcəlləsinin 114-cü maddəsinə amоr­ti­zasiya ayırmaları, gəlirdən əsas vəsaitlər üzrə çıхılan məb­ləğlər üzrə bir sıra qaydalar müəyyən еdilmiş, əvvəlki qaydalar ləğv edilmiş, amortizasiya olunan aktivlərin geniş siyahısı verilmişdir. Bеləliklə, əsas vəsaitlərin katеqоriyaları üzrə illik amоrtizasiya nоrma­ları aşağıdakı kimi müəyyən еdilir:

Aktivlərə amortizasiya hesablanılan zaman aşağıdakı metodlardan birisi tətbiq edilə bilər:

• bərabər hesablama metodu (düz xətt metodu);
• azalan qalıq metodu;
• istehsalat vahidi metodu.

Amortizasiyanın tətbiq olunan metodu müəssisə tərəfindən gələcək iqtisadi səmərənin gözlənilən sxemini əks etdirməlidir.

Torpaq, tikili, avadanlıqlarla aparılan əməliyyatlardan asılı olaraq amortizasiyanın uçotu üzrə müxabirləşmələr fərqlənə bilər. Belə əməliyyatları aşağıdakı nümunələri göstərmək olar:

• satış;
• əvəzsiz verilmə;
• əskik gəlmə;
• yenidən qiymətləndirildikdə.

Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə tətbiq edilən amortizasiya metodu ən azından hər maliyyə ilinin sonunda yenidən nəzərdən keçirilməli, aktivdə təcəssüm olunmuş gələcək iqtisadi səmərənin gözlənilən istehlak sxemində əhəmiyyətli dəyişikliklər baş verərsə, tətbiq edilən amortizasiya metodu həmin dəyişiklikləri əks etdirmək üçün dəyişdirilməlidir.

Torpaq, tikili, avadanlıqların satışı zamanı amortizasiyanın uçotu

Nümunə: “A” MMC dəyəri 3700 manat olan Avadanlığı istifadə etdikdən sonra qalıq dəyəri ilə “D” MMC-ə satmışdır. Yığılmış amortizasiya məbləği 740 manat olmuşdur. Avadanlığın satış qiyməti 3400 manat təyin edilmişdir.

112 №-li “Torpaq, tikili və avadanlıqlar üzrə yığılmış amortizasiya və qiymətdəndüşmə zərərləri” hesabı üzrə verilən mühasibat müxabirləşmələri barədə digər nümunələrlə eyni adlı məqalədən tanış olmaq olar.

Təxirə salınmış vergi – mühasibat uçotu ilə vergi uçotu arasında müvəqqəti fərqlərin yaranması nəticəsində, gələcək dövrlərdə ödəniləcək və ya geri qaytarılacaq vergi məbləğidir. Bu fərqlər mühasibat və vergi məqsədləri üçün gəlir və xərclərin tanınması arasında uyğunsuzluq olanda yaranır. Təxirə salınmış vergi mühasibat balansında aktiv və ya öhdəlik kimi tanınır. Bu məqalədə belə öhdəliklərin 421 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabında uçotu şərh olunur.

Təxirə salınmış vergi aktivlərinin uçotu müəssisələr üçün Hesablar Planının “Uzunmüddətli aktivlər” bölməsinin 16-cı maddəsinə aid olan 161 saylı (mənfəət vergisi üzrə) və 162 saylı (digər vergilər üzrə) hesablarında aparılır.

Təxirə salınmış vergi: əsas anlayışlar

Təxirə salınmış vergilər müəssisənin maliyyə hesabatları üzrə əldə etdiyi mənfəət (mühasibat mənfəəti) ilə vergi qanunvericiliyinə əsasən vergi hesablanması üçün qəbul edilən mənfəət (vergi mənfəəti) arasındakı fərqlərdən yaranır. Bu fərqlər əsasən müvəqqəti xarakter daşıyır, yəni onlar bir dövrdə yaranıb gələcək dövrlərdə geri dönür.

Təxirə salınmış verginin uçotu zamanı aşağıdakı əsas anlayışların mahiyyətini bilmək vacibdir:

• müvəqqəti fərq – mühasibat və vergi uçotunda gəlir və ya xərcin tanınmasına fərqli yanaşma nəticəsində yaranan məbləğ;
• təxirə salınmış vergi öhdəliyi – müvəqqəti fərqlər nəticəsində gələcəkdə ödəniləcək vergi məbləği;
• təxirə salınmış vergi aktivləri – gələcəkdə vergi güzəşti və ya az ödəmə ilə nəticələnən fərqlər.

Təxirə salınmış vergi öhdəlikləri, vergiyə cəlb olunan müvəqqəti fərqlərdən yaranır və müəssisənin gələcək dövrlərdə ödəməli olduğu mənfəət vergisini artıracaq potensial vergi yükünü təmsil edir.

Bu öhdəliklər, mühasibat uçotunda gəlir və ya aktiv tanındığı, lakin vergi uçotunda hələ tanınmadığı hallarda meydana çıxır. Beləliklə, gələcəkdə həmin gəlir və ya aktivin vergi uçotuna daxil edilməsi əlavə vergi ödənişinə səbəb olur, bu isə təxirə salınmış vergi öhdəliyinin tanınmasını tələb edir.

“Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivləri” hesabının məzmunu

421 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabında əks etdirilən ümumiləşdirilmiş məlumatların mənbəyi vergi tutulan müvəqqəti fərqlər ilə əlaqədar gələcəkdə ödənilməli olan mənfəət vergisi məbləğləridir.

Belə məbləğlərin yaranma səbəbi uçot mənfəəti ilə vergi mənfəəti (vergi zərəri) arasında yaranan müvəqqəti fərqlərdir, məsələn:

• mühasibat və vergi uçotunda fərqli amortizasiya normaları tətbiq edilir – mühasibat uçotunda əsas vəsait 8 ilə silinir, amma vergi məqsədi ilə 5 ilə – nəticədə ilk illərdə təxirə salınmış vergi öhdəliyi yaranacaq;
• mühasibat uçotunda tanınan bəzi xərclər (məsələn, bəzi ehtiyatlar) vergi uçotunda tanınmaya bilər – bu halda vergi məqsədilə gəlir daha yüksək göstərilir və bu müvəqqəti fərqi gələcəkdə tənzimləmək mümkündür.
• beynəlxalq standartlara əsasən bəzi maliyyə alətləri (səhmlər, istiqrazlar) ədalətli (fair value) dəyərlə qiymətləndirilir, lakin bu vergi uçotunda bu tanınmaya bilər yaxud fərqli dəyərlə götürülür.
• əvvəlki illərin zərərlərinin əvəzləşdirilməsi məhdudiyyətləri – bəzi hallarda keçmiş illərin zərərləri vergi məqsədi ilə yalnız müəyyən dövr ərzində əvəzləşdirilə bilər, lakin mühasibat uçotunda bu fərqli formada əks etdirilir.

Belə bir nümunəyə baxaq. Şirkət 100 000 manat dəyərində əsas vəsaiti alıb. Mühasibat uçotunda 8 illik (illik – 12500 manat)  vergi məqsədləri üçün 5 illik amortizasiya (illik – 20000 manat) tanınır. İlk illərdə vergi uçotu daha çox xərc tanınır, vergi məqsədləri üçün gəlir və uyğun olaraq hazırda daha az vergi hesablanacaq. Gələcəkdə isə gələcəkdə daha çox vergi ödəniləcək – bu, təxirə salınmış vergi öhdəliyidir.

Uçot mənfəəti və vergi mənfəəti anlayışları AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-nın 36.3 maddəsində şərh olunub: “Uçot mənfəəti vergi xərclərinin çıxılmasından əvvəl dövr üzrə mühasibat uçotu subyektinin mənfəəti və ya zərəridir. Vergi mənfəəti (vergi zərəri), Vergi Məcəlləsinə uyğun olaraq müəyyən olunan mənfəət vergisinin ödənildiyi (əvəzinin alındığı) dövr üzrə hesablanılan mənfəət və ya zərərdir.”

421 saylı hesab üzrə tənzimləmələr

421 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabı üzrə əməliyyatların tərkibi, müxabirləşmələrin verilməsi, uyğun subhesabların açılması AR MN kollegiyasının yuxarıda qeyd edilən qaydaları ilə tənzimlənir. Həmin qaydaların 17.2-ci bəndinə görə, bu hesabda “mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsi zamanı mənfəət vergisi üzrə vergi tutulan müvəqqəti fərqlər ilə əlaqədar gələcəkdə ödənilməli olan mənfəət vergisi barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir”. Hesab üzrə mühasibat yazılışları verilərkən qaydaların aşağıdakı bəndləri nəzərə alınır:

• hesabat dövrünün təxirə salınmış vergi öhdəlikləri üzrə – qaydaların  3.3-cü  bəndi;
• mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi öhdəlikləri hesablanan zaman, keçmiş illər üçün təxirə salınmış vergi aktivləri mövcud olduqda – qaydaların 36.4-cü bəndi.

Hesab üzrə uçotun tənzimlənməsi zamanı “Mənfəət vergisi” adlı MUBS12 (IAS12) beynəlxalq standartının tələbləri də nəzərə alınmalıdır. Bu standart təxirə salınmış vergi aktiv və öhdəliklərinin tanınması və ölçülməsi qaydalarını müəyyən edir.

421 saylı hesab üzrə mühasibat yazılışlarına nümunələr

Müəssisə ilin əvvəlində ilkin dəyəri 100 000 manat, faydalı istifadə müddəti 5 il nəzərdə tutulan kompüterlər (yüksək texnologiyalar məhsulu olan hesablama texnikası) alıb. Müəssisədə qəbul edilmiş uçot siyasətinə əsasən mühasibat uçotunda torpaq tikili və avadanlıqlara amortizasiya hesablanması zamanı bərabər hesablama (düz xətt) metodu tətbiq edilir. Vergi uçotunda isə amortizasiyanı Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 114-cü maddəsinə uyğun olaraq azalan qalıq metodu ilə hesablayır. Mənfəət vergisi 20 faizdir. Cari il üçün amortizasiya nəzərə alınmadan mənfəəti 200 000 manat təşkil edib. Mühasibat və vergi uçotuna görə illik amortizasiya xərclərini və bu xərclər çıxıldıqdan sonra mənfəət vergisini hesablayaq.

Mühasibat uçotu:

1. Amortizasiya xərcləri – 100000 / 5 = 20 000 manat.
2. Mənfəət vergisi – (200000-20000) *20%= 36 000 manat.

Vergi uçotu:

1. Amortizasiya xərcləri – 100000 *25% = 25 000 manat
2. Mənfəət vergisi – (200000-25000) *20%= 35 000 manat

Mühasibat uçotu üzrə mənfəət (180000 manat) vergiyə cəlb olunan mənfəətdən (175000 manat) çoxdur – cari ildə daha az vergi ödəyir – gələcək illərdə daha çox vergi ödəyəcək – təxirə salınmış vergi öhdəliyini (36000-35000=1000 manat) yaradır.

Mühasibat yazılışları zamanı 421 saylı “Mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi öhdəlikləri” hesabından istifadə nümunəsi aşağıdakı cədvəldə verilib.

Sonda qeyd edək ki, mənfəət vergisi üzrə təxirə salınmış vergi aktivlərinin uçotu 161-ci hesabda aparılır.