Blog Full

Sadələşdirilmiş verginin ödəmə mənbəyində tutulması

Bəzi hallarda sadələşdirilmiş vergi ödəmə mənbəyində tutulur. Bu hallar aşağıdakılardır:

• fiziki şəxslərin mülkiyyətində olan yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin, habelə torpaq sahələrinin təqdim edilməsi;
• hüquqi şəxslər və fərdi sahibkarlar tərəfindən bank hesabındakı vəsaitin nağdlaşdırılması.

Birinci hal vergi ödəyicisini vergi uçotuna durmaq zərurətindən azad edir. Digər hal isə vergi uçotuna durmuş şəxslərə, habelə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə əlaqədar əməliyyatlara aid edilir. Onu da qeyd edək ki, sonuncu halda sadələşdirilmiş verginin ödəmə mənbəyində tutulması mənfəət vergisi ödəyiciləri olan hüquqi şəxslərin, habelə fərdi sahibkarların bank hesablarından pul vəsaitini nağdlaşdırdığı hallarda da tətbiq edilir. Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki, fərdi sahibkarın sahibkarlıq fəaliyyətinə aid olmayan hesabından yaxud şəxsi debet kartından vəsaiti çıxaran zaman ödəmə mənbəyində vergi tutulmur.

Nağdlaşdırma zamanı ödəmə mənbəyində vergi tutulması

Hüquqi şəxslərə və fərdi sahibkarlara münasibətdə bank hesablarındakı pul vəsaitlərini nağdlaşdıran zaman yerli banklar, xarici bankın Azərbaycan Respublikasındakı filiali və ya poçt rabitəsinin milli operatoru tərəfindən ödəmə mənbəyində vergi tutulması hallarını iqtisadçı ekspert Anar Bayramov şərh edir (mənbə: Anar Bayramov. “Vergi uçotu” kitabı / vergiler.az)

Vergi Məcəlləsinin 220.12-ci maddəsinə əsasən, hüquqi şəxslər və fərdi sahibkarlar tərəfindən pul vəsaitlərinin nağd qaydada bank hesablarından çıxarılmasına görə 1 faiz dərəcə ilə sadələşdirilmiş vergi hesablanır. Bu maddə ilə bağlı diqqət yetiriləsi məqamlar aşağıdakılardır:

1. Bu tələb sırf vergi ödəyicilərinə aid olduğundan vətəndaşlardan nağdlaşdırmaya görə vergi tutulmur. Məsələn, tutaq ki, “AA” MMC işçinin əməkhaqqı kartına 500 manat köçürüb, işçi həmin vəsaiti nağdlaşdırdıqda 1 faiz vergi ödəmir. Bundan əlavə, vətəndaşın bank hesabına pul köçürülərkən həmin vəsatin nağd formada hesabdan çıxarılmasına görə 1 faiz sadələşdirilmiş vergi hesablanmır.
2. Nağd vəsaitlərin çıxarılması ilə bağlı sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan hüquqi və fiziki şəxslərə hər hansı güzəşt nəzərdə tutulmayıb.

Yəni istər kənd təsərrüfatı ilə, istərsə də ixrac və ya istehsal fəaliyyəti də məşğul olsun, vergi ödəyicisi bank hesabından nağd pul çıxardıqda 1 faiz sadələşdirilmiş vergi ödəməlidir. Eyni hal bank hesabından çıxarılan nağd pulun təyinatı ilə də bağlıdır. Əməkhaqqı və ya təsərrüfat fəaliyyəti ilə bağlı bank hesabından nağd pul çıxarılmasına görə bütün hallarda 1 faiz vergi tutulur.

• Bələdiyyələr bank hesabından vəsait çıxaran zaman 1 faiz sadələşdirilmiş vergi tutulmur. Çünki bu maddə hüquqi şəxs statusunda yaradılan müəssisə və təşkilatlara, həmçinin sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərə aiddir.

Bu məntiqlə icarə fəaliyyətindən, yəni qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlir əldə edənlər də bank hesabından vəsaiti nağdlaşdırdıqda 1 faiz vergi ödəməməlidirlər.

• Vergi ödəyicisi bank hesablarından nağdlaşdırmaya görə ödədiyi 1 faiz dərəcəsi ilə sadələşdirilmiş vergi xərcini gəlirdən çıxılan xərclərə aid etməlidir.

Yəni gəlir və ya mənfəət vergisi ödəyici müvafiq bəyannamə və cari vergi arayışlarında bu məbləği xərc kimi qeyd edə bilər.

Beləliklə…

Hüquqi şəxslər və fərdi sahibkarlar pul vəsaitlərini bankdan nağd formada alarkən, bank ödəmə mənbəyində 1 % dərəcə ilə ödəmə mənbəyində vergi tutur.

Sadələşdirilmiş verginin ödəmə mənbəyində tutulmasının bu qaydada tutulması 01.01.2017-ci ildən tətbiq edilir. Tətbiqinin ilkin mərhələsində bu müəyyən narazılıqlar yaratdı. Hazırda vergi ödəyiciləri buna adət edib.

Bu ilin oktyabr ayının sonunda dövriyyədə olan ödəniş kartlarının sayı sentyabr ayına nisbətən 238 min ədəd artaraq 19,16 milyonu ötüb.

Mərkəzi Bankın hesabatına əsasən, ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə bu göstərici 18,2 faiz artıb. Ödəniş kartlarında artım debet kartları üzrə 20,5 faiz, kredit kartları üzrə 3,5 faiz təşkil edib. Ödəniş kartlarının artması nağdsız ödənişlərin həcminə müsbət təsir göstərib. Belə ki, ay ərzində ölkədaxili nağdsız əməliyyatların həcmi keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 1,5 dəfə artıb.

2024-ci ilin oktyabr ayı ərzində kartlar vasitəsilə həyata keçirilən ölkədaxili nağdsız ödənişlərin həcmi 7,506 milyon manat təşkil edib. Həyata keçirilən nağdsız ödənişlərin 6,359 milyon manatı elektron ticarətin payına düşür. Qalan məbləğin 1,139 milyon manatı POS-terminallar, 7,2 milyon manatı isə özünə xidmət terminalları vasitəsilə gerçəkləşdirilib.

İlin əvvəlindən ödəniş kartları ilə nağdsız ölkədaxili əməliyyatların həcmi ölkədaxili kart əməliyyatlarının 63,8 faizini təşkil edib.

Mənbə: vergiler.az

“Vergi öhdəlikləri” hesabı

Vergilər və sair məcburi ödənişlər üzrə yaranan öhdəliklər Hesablar Planının aid olan hesablarda uçota alınır. Onlardan biri 521 saylı “Vergi öhdəlikləri” hesabıdır.

Vergi öhdəlikləri üzrə subhesabların açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”-nın  tələbləri əsasında aparılır. Bu tələblər həmin qaydaların 1.1 bəndi ilə müəyyən edilmiş mühasibat uçotu subyektlərini əhatə edir.

Qaydaların 42.1-ci bəndinə əsasən 52-ci maddə üzrə aşağıdakı hesablar açıla bilər:

Öhdəlik (passiv) hesabı olan 521 №li “Vergi öhdəlikləri” hesabında mühasibat uçotu subyektinin fəaliyyətinin həyata keçirilməsi zamanı Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə əsasən hesablanmış, tutulmuş, hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində büdcəyə ödənilməli olan vergilər barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

521 saylı “Vergi öhdəlikləri” hesabı üzrə tənzimləmələr

Vergi öhdəlikləri yarandıqda yuxarıda qeyd edilən qaydaların 42.3-cü, ödənildikdə 42.11-ci, üçüncü şəxs tərəfindən ödənildikdə isə 42.12-ci bəndi tətbiq edilir.

Malların qaytarılması və ucuzlaşdırılması, habelə verilmiş güzəştlərlə bağlı hesablanılmış əlavə dəyər vergisinə görə aparılmış dəqiqləşdirilmə ilə əlaqədar uyğun mühasibat yazılışı nəzərdə tutulan qaydaların 42.4-cü bəndinə əsaslanılaraq verilir.

Əldə edilmiş aktivlər üzrə hesablanmış əlavə dəyər vergisi əvəzləşdirildikdə 521 saylı “Vergi öhdəlikləri” hesabı üzrə mühasibat yazılışlıları qaydaların 42.5-ci bəndi əsasında aparılır.

Vergi öhdəliklərinin bağışlanması yaxud iddia müddətinin keçməsilə əlaqədar qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada silinməsi haqqında bəhs olunan qaydalardakı 42.13-cü bəndə əsasən tənzimlənir.

Material ehtiyatları əskik gəldikdə vergi öhdəlikləri ilə bağlı müxabirləşmə nümunəsi

Nümunə 1. Əskik gəlmə səbəbləri, təqsirkar hesab edilən şəxs məlum olduqda

Müəssisədə aparılan audit yoxlaması zamanı müəssisəyə məxsus 1200 manat dəyərində şüşə lövhələrin əskik gəlməsi halı aşkarlanıb. Auditor şüşə lövhələrin əskik gəlməsinin səbəbini işçinin məsuliyyətsiz yanaşması kimi qiymətləndirib, həmin işçi ona qarşı qaldırılan bütün iddiaları qəbul edilib. Bu zaman, həmin lövhələr işçinin hesabına aid edilmiş, onun əməkhaqqından tutulub. Müəssisə üçün bu əməliyyat xammal, materialların təqdim edilməsi kimi hesab edilmişdir.

Nümunə 2. Əskik gəlmə səbəbləri, təqsirkar hesab edilən şəxs məlum olmadıqda

2-ci halda şüşə lövhələrin əskik gəlməsinin səbəbləri, bundan təqsirkar hesab edilən şəxslər məlum olmur. Eyni misal üzərindən təsəvvür edək ki, təqsirkar şəxs məlum deyil, onun təyin edilməsi mümkün deyil.

Alış tarixində ƏDV əvəzləşdirilməmişdir:

Alış tarixində ƏDV əvəzləşdirilmişdir:

Qısamüddətli debitor borcları kreditor borclarla əvəzləşdirildikdə vergi öhdəlikləri

“A” MMC  və, “B” MMC  5 ildir ki, qarşılıqlı surətdə mal (iş, xidmət) alqı-satqısı ilə məşğuldur. Vəziyyət elə bir hal aldı ki, tərəflər malların və xidmətlərin mübadiləsini (barter) həyata keçirmək qərarına gəldilər. Maya dəyəri 6500 AZN olan malları təqdim edən tərəf “A” MMC, onun əvəzində xidmətləri təqdim edən tərəf “B” MMC olaraq qərarlaşdırılmışdır. Bazar qiyməti nəzərə alınaraq mübadilə (barter) olunan malların və xidmətlərin dəyəri 8000 AZN təyin edilmişdir. “A” MMC-nin uçot məlumatları aşağıdakı kimi olacaqdır:

İcarə ödənişi edildikdə vergi öhdəlikləri ilə bağlı mühasibat yazılışları

Müəssisə malları saxlamaq məqsədilə fiziki şəxsdən anbar icarəyə götürmüşdür. Aylıq icarə haqqı 500 manat olaraq razılaşdırılmışdır. Ödəmə mənbəyində vergi çıxıldıqdan sonra yerdə qalan məbləğ kassa hesabından ödənilmişdir.

Dövlət büdcəsinə ödənişlər edildikdə müxabirləşmə

Malların satışı nəticəsində müsəssisənin dövlət qarşısında 6500 manat vergi öhdəliyi yaranmışdır. Vergi ödənişi ƏDV depozit hesabından həyata keçirilmişdir.

Dividenddən vergi hesablandıqda vergi öhdəlikləri ilə bağlı müxabirləşmə

Hesabat ilinin sonunda bir çox müəssisələr kimi “A” MMC də il ərzində qazandığı gəlirləri, xərclərini müəyyənləşdirməklə mənfəətini hesablamışdır. Büdcə ilə hesablaşmalar aparılmış, 260000 manat xalis mənfəəti formalaşmışdır. Onun 150000 manatlıq hissəsi iki nəfər təsisçi arasında bölüşdürülüb. Müəssisə təsisçilərə dividend ödəyərkən illik dövriyyəyə görə vergi ödənilməsi araşdırılıb nəzərə alınmalıdır. Vergi Məcəlləsinin dividendlərin vergiyə cəlb edilməsilə bağlı maddəsinə nəzər yetirəndə aydın oldu ki, “A” MMC dividend ödəyərkən ÖMV-ə cəlb etməlidir.