Blog Full

Hüquqi öhdəliklər

Mühasibat uçotunun beynəlxalq standartları müqavilə şərtlərindən yaxud qanuni tələblərdən irəli gələn öhdəlikləri hüquqi öhdəliklər (legal obligation) kimi xarakterizə edir (bax: 37 №-li MUBS-un (IAS37) 10-cu bəndi). “ Hüquqi öhdəliklər, digər borc öhdəlikləri” kimi, müddətinə görə iki qrupa bölünür və mühasibat uçotunun hesablar planının aşağıdakı hesabları üzrə uçota alınır:

• 413 saylı “Uzunmüddətli hüquqi öhdəliklər”;
• 513 saylı “Qısamüddətli hüquqi öhdəliklər.

Öhdəlik” anlayışı isə yuxarıda qeyd edilən standartda belə şərh olunur: “Öhdəlik keçmiş hadisələrdən yaranan, ödənməsi iqtisadi səmərələri təcəssüm etdirən resursların müəssisədən xaric olması ilə nəticələnəcəyi gözlənilən müəssisənin cari borcudur.”

Müddəti 12 ayda az olan hüquqi öhdəliklər müəssisənin qısamüddətli hüquqi öhdəlikləri, 12 aydan artıq olanlar isə müəssisənin uzunmüddətli hüquqi öhdəlikləri hesab edilir. Nümunə kimi, məhkəmə qərarlarından (məsələn, təzminat ödənişi) yaranan borc öhdəliyini göstərmək olar.

Qiymətləndirilmiş öhdəliklər

513 saylı Hesablar Planının 51-ci “Qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” maddəsi üzrə açılan hesablardan biridir. “Qiymətləndirilmiş öhdəliklər” anlayışı ödəniş vaxtı, dəyəri qeyri müəyyən olan yaxud da ödənilmə ehtimalı aşağı olan öhdəlikləri şərh etmək üçün istifadə edilir. Onlar ehtimaldan yaranır, əsasən hesabat dövrünü əhatə edir, aşağıdakı şərtlərlə müəyyən olunur:

• müəssisənin sahib olduğu cari öhdəlik keçmiş hadisələrin nəticəsidir;
• öhdəliyin ödənilməsi üçün iqtisadi səmərələri təzahür etdirən mənbələrin xaric olunmasının tələb ediləcəyi ehtimal olunmalıdır;
• öhdəliyin dəyəri etibarlı qiymətləndirilə bilməlidir.

Qanunlar əsasında qiymətləndirilən öhdəliklərə qısamüddətli hüquqi öhdəliklər deyilir. Sözügedən öhdəliklər hüquqi öhdəliyin bilavasitə nəticəsi olaraq yaranırlar. Qanunvericilikdə baş verən dəyişikliklər nəticəsində də hüquqi öhdəlik yarana bilər. Hüquqi öhdəliklərin nəticəsi məhkəmə qaydasında rəsmiləşdirilir.

513 №-li “Qısamüddətli hüquqi öhdəliklər” hesabı üzrə tənzimləmələr

Şirkətlərdə mühasibat uçotu hesablarının açılması, müxabirləşmələrin verilməsi AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları”  əsasında aparılır. Qaydaların 41.1-ci maddəsinə əsasən  “Qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər” maddəsi üzrə aşağıdakı hesablar açıla bilər:

• 511 nömrəli “İşdən azad olma ilə bağlı qısamüddətli müavinətlər və öhdəliklər”;
• 512 nömrəli “Qısamüddətli zəmanət öhdəlikləri”;
• 513 nömrəli “Qısamüddətli hüquqi öhdəliklər”;
• 514 nömrəli “Mənfəətdə iştirak planı və müavinət planları”;
• 515 nömrəli “Digər qısamüddətli qiymətləndirilmiş öhdəliklər”;
• 515-1 nömrəli “Sığorta müqavilələri üzrə qısamüddətli öhdəliklər” (subhesab).

513 №li “Qısamüddətli hüquqi öhdəliklər” hesabında mühasibat uçotu subyektinin hesabat tarixindən sonra 12 ay ərzində ödənilməli olan hüquqi öhdəlikləri barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.

Belə öhdəliklər yaradıldıqda yuxarıda qeyd edilən qaydaların 41.13, onlar uzunmüddətli kimi təsnifləşdirildikdə  41.13.-ci bəndi tətbiq edilir.

Məzənnə fərqi üzrə mühasibat yazılışları qaydaların 41.14-ci bəndi əsasında aparılır.

Qısamüddətli hüquqi öhdəliklərlə bağlı görülən işlər və ya göstərilən xidmətlərlə bağlı mühasibat yazılışları qaydaların 41.15, həmin işlərə və göstərilən xidmətlərə hesablanmış əlavə dəyər vergisi üzrə mühasibat yazılışı 41.16.-cu bəndinə əsaslanaraq verilir.

Belə öhdəliklər ilə əlaqədar görülən işlər və göstərilən xidmətlərin üçüncü şəxs tərəfindən ödənilməsi halları qaydaların 41.17.-ci bəndilə nizamlanır.

Qısamüddətli öhdəliklər yaradıldıqda müxabirləşmə nümunəsi

“A” MMC və “B” MMC arasında anlaşılmazlıq nəticəsində yaranan münaqişənin həlli üçün “A” MMC məhkəməyə müraciət etmişdir. Məhkəmə tərəfindən verilən qərar “A” MMC-nin lehinə olmuşdur və  “B” MMC “A” MMC-ə cərimə ödəməlidir. Nəticədə yaranan 5000 manat dəyərindəki hüquqi öhdəliyin 3000 manatı “B” MMC tərəfindən qarşı tərəfin bank hesablaşma hesabına köçürüləcəkdir.

“Nümayəndəlik xərclərinin, işçilərin mənzil və yemək xərclərinin, eləcə də əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə verilən müalicə-profilaktik yeməklərlə, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullar və vasitələrlə bağlı xərclərin vergitutma məqsədləri üçün gəlirdən çıxılması normaları və Qaydası”nın təsdiq edilməsi və “Müalicə-profilaktik yeməklərə, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullara və vasitələrə sərf olunan xərclərin, həmçinin dəniz nəqliyyatında üzücü heyətə verilən yemək xərclərinin normalarının müəyyən edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2007-ci il 4 iyun tarixli 89 nömrəli Qərarının ləğv edilməsi haqqında.

Nümayəndəlik xərclərinin, işçilərin mənzil və yemək xərclərinin, eləcə də əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə verilən müalicə-profilaktik yeməklərlə, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullar və vasitələrlə bağlı xərclərin vergitutma məqsədləri üçün gəlirdən çıxılması NORMALARI və QAYDASI

1. Ümumi müddəalar

1.1. Bu Qayda Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin (bundan sonra – Vergi Məcəlləsi) 119.2-ci maddəsinə əsasən hazırlanmışdır və vergi ödəyicisinin işgüzar fəaliyyətinin təmin olunması məqsədilə nümayəndəlik xərclərinin, işçilərin mənzil və yemək xərclərinin, eləcə də əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə verilən müalicə-profilaktik yeməklərlə, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullar və vasitələrlə bağlı xərclərin vergitutma məqsədləri üçün gəlirdən çıxılması normaları və qaydasını müəyyən edir.

1.2. Bu Qayda ilə vergitutma məqsədləri üçün müəyyən edilmiş gəlirdən çıxılan xərc normalarına əlavə dəyər vergisinin məbləği də daxildir.

2. İşçilərin yemək xərclərinin, eləcə də əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə verilən müalicə-profilaktik yeməklərlə, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullar və vasitələrlə bağlı xərclərin vergitutma məqsədləri üçün gəlirdən çıxılması normaları və qaydası

2.1. İşçilərlə bağlı yemək xərcləri, eləcə də əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə verilən müalicə-profilaktik yeməklər, süd və ona bərabər tutulan digər məhsullar və vasitələrlə bağlı xərclər aşağıdakı norma daxilində vergitutma məqsədləri üçün gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilir:

2.1.1. əmək şəraiti zərərli, ağır olan və yeraltı işlərdə çalışan işçilərə verilən müalicə-profilaktik yeməklərin, süd və ona bərabər tutulan digər məhsulların və vasitələrin hər bir işçi üzrə gəlirdən çıxılan gündəlik xərc norması – 5 (beş) manat məbləğində;

2.1.2. dəniz nəqliyyatında üzücü heyətə verilən yemək xərclərinin gəlirdən çıxılan gündəlik norması Xəzər dənizində üzən gəmilərin üzücü heyəti üçün hər bir işçi üzrə – 25 (iyirmi beş) manat, Xəzər dənizindən kənarda üzən gəmilərin üzücü heyəti üçün hər bir işçi üzrə -25 (iyirmi beş) ABŞ dolları məbləğində;

2.1.3. işçilərlə bağlı yemək xərclərinin hər bir işçi üzrə gəlirdən çıxılan gündəlik norması yemək xərclərinin əvəzi birbaşa işçiyə ödənildikdə – 5 (beş) manat, iaşə xidməti işəgötürənin özü tərəfindən təmin edildikdə və ya ictimai iaşə fəaliyyəti göstərən digər vergi ödəyicisindən alındıqda – 5 (beş) manat məbləğində

2.2. Vergi ödəyicisinin işçilərlə bağlı bu Qaydanın 2.1.3-cü yarımbəndi ilə müəyyən edilmiş normalar daxilində çəkdiyi yemək xərcləri aşağıdakı şərtlər daxilində gəlirdən çıxılır:

2.2.1. yemək xərclərinin əvəzi nağdsız qaydada birbaşa işçiyə ödənildikdə;

2.2.2. yeməyin hazırlanması işəgötürənin özü tərəfindən təmin edildikdə və yeməyin hazırlanmasına sərf olunan məhsulların alışı Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş qaydada sənədləşdirildikdə;

2.2.3. iaşə xidməti ictimai iaşə fəaliyyəti göstərən digər vergi ödəyicisindən elektron qaimə-faktura əsasında alındıqda.

2.3. Bu Qaydanın 2.1.1-ci yarımbəndi ilə müəyyən edilmiş norma bu Qaydanın 2.1.3-cü yarımbəndi ilə müəyyən edilmiş normalara əlavə olunur.

2.4. Bu Qaydanın 2.1.2-ci yarımbəndi ilə müəyyən edilmiş normalar tətbiq edildikdə bu Qaydanın 2.1.3-cü yarımbəndi ilə müəyyən edilmiş normalar tətbiq edilmir.

2.5. İşçilərin işdə olmadığı (məzuniyyət, xəstəlik və s. ilə əlaqədar) və ya ezamiyyətdə olduğu günlər üçün ödənilən yemək xərcləri bu Qaydaya əsasən gəlirdən çıxılmır.

3. İşçilərlə bağlı mənzil xərclərinin gəlirdən çıxılması norması və qaydası

3.1. İşçilərlə bağlı vergi ili ərzində çəkilmiş mənzil (yaşayış mənzillərinin və fərdi yaşayış evlərinin kirayələnməsi) xərclərinin 50 faizi, lakin əldə edilmiş illik gəlirin 1 (bir) faizindən çox olmamaqla, vergitutma məqsədləri üçün gəlirdən çıxılır.

3.2. İşçilərlə bağlı çəkilmiş mənzil xərcləri aşağıdakı şərtlər daxilində gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilir:

3.2.1. kirayə haqqı kirayəverən və kirayəçi (işçi və ya işəgötürən) arasında bağlanılmış və notarial qaydada təsdiq edilmiş müqavilə əsasında ödənildikdə;

3.2.2. kirayə haqqı işəgötürən tərəfindən işçiyə və ya kirayəverənə nağdsız qaydada ödənildikdə.

4. Nümayəndəlik xərclərinin gəlirdən çıxılması norması və qaydası

4.1. Vergi ödəyicisi tərəfindən vergi ili ərzində çəkilmiş nümayəndəlik xərclərinin 50 faizi, lakin əldə edilmiş illik gəlirin 1 (bir) faizindən çox olmamaqla, vergitutma məqsədləri üçün gəlirdən çıxılır.

4.2. Vergi ödəyicisi tərəfindən vergi ili ərzində çəkilən nümayəndəlik xərclərinin gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilməsi üçün həmin xərclər nağdsız qaydada çəkilməli, əsaslandırılmalı və Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən olunmuş qaydada sənədləşdirilməlidir.

4.3. Nümayəndəlik xərclərinə qarşılıqlı əməkdaşlığın qurulması və (və ya) davam etdirilməsi məqsədilə keçirilən tədbirlərdə iştirakçıların rəsmi qəbulu və (və ya) onlara xidmət göstərilməsi ilə bağlı aşağıdakı xərclər aid edilir:

4.3.1. qonaqlara göstərilən aşağıdakı xidmətlərin dəyəri:

4.3.1.1. konsulluq xidmətləri üçün çəkilən xərclər (vizanın rəsmiləşdirilməsi, viza müddətinin uzadılması);

4.3.1.2. limanda və vağzalda qarşılanma və yola salınma xərcləri;

4.3.1.3. tədbirin, iclasın keçirildiyi yerə və geriyə çatdırılma ilə bağlı nəqliyyat xidməti xərcləri;

4.3.1.4. mehmanxana xidmətləri üçün xərclər (yerlərin bron edilməsi, yaşayış dəyəri);

4.3.1.5. yemək xərcləri (səhər yeməyi, nahar, şam yeməyi, banket, şirələr, mineral sular, sərinləşdirici içkilər, çay, qəhvə);

4.3.2. nümayəndəlik tədbirləri ilə bağlı tərcümə xərcləri;

4.3.3. suvenirlərin alınmasına çəkilən xərclər.

4.4. Nümayəndəlik xərclərinə əyləncənin, istirahətin təşkili, xəstəliklərin profilaktikası və ya müalicəsi xərcləri daxil deyildir.

Mənbə: nk.gov.az

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidməti pərakəndə ticarət və iaşə obyektlərində nağd pul hesablaşmaları qaydalarının pozulması, istifadəsi məcburi olan obyektlərdə POS-terminalların quraşdırılmaması və nağdsız ödənişlərin qəbulundan imtina hallarının qarşısının alınması məqsədilə vergi nəzarəti tədbirlərini davam etdirir.

Nəzarət tədbirləri nəticəsində indiyədək 258 pərakəndə ticarət və iaşə obyektlərində ödənişlərin POS-terminal deyil, kartdan-karta köçürmə əməliyyatları vasitəsilə həyata keçirilməsinə şərait yaradılması halları aşkarlanıb. Həmçinin araşdırmalar zamanı 40-a yaxın sahibkarlıq subyektində POS-terminalların quraşdırılmadığı halları müəyyənləşdirilib. Həmin sahibkarlıq subyektləri ilə bağlı protokollar tərtib olunub və maliyyə sanksiyalarının tətbiqi barədə qərarlar qəbul edilib.

Xatırladaq ki, POS-terminalların quraşdırılması məcburi olan obyektlərdə onların quraşdırılmaması və nağdsız ödənişlərin qəbulundan imtina edilməsinə görə, vergi ödəyicisinə təqvim ili ərzində belə hallara birinci dəfə yol verildikdə 1.000 manat, ikinci dəfə yol verildikdə 3.000 manat, üç və daha çox dəfə yol verildikdə isə 6.000 manat məbləğində maliyyə sanksiyası tətbiq olunur.

Dövlət Vergi Xidməti bir daha bildirir ki, nağdsız vəsaitin qəbulu yalnız POS-terminal vasitəsilə həyata keçirilməli və bu zaman vətəndaşlara POS-terminalın qəbzi ilə yanaşı nəzarət-kassa aparatının çeki də təqdim edilməlidir. “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” Qanuna uyğun olaraq POS-terminalların quraşdırılması, “Elektron ticarət haqqında” Qanuna əsasən isə istehlakçıların elektron ödəniş etmək imkanının yaradılması vergi ödəyicilərinin birbaşa vəzifələrinə aiddir.

Mənbə: vergiler.az

Əvvəlki məqalələrin birində əmək stajının hesablanması ilə bağlı qanunvericilikdəki dəyişikliklərdən sonra bəzi məqamları izah etmişdik. Bu dəfə isə iqtisadçı-ekspert Anar Bayramov işçinin əmək stajının hesablanmasını nümunə əsasında aydınlaşdırıb.

Əmək Məcəlləsində son dəyişikliklərlə bağlı 28 iyun 2024-cü il tarixli 1195-VIQD nömrəli Qanunun keçid müddəasında əmək stajının müəyyən edilməsinə aydınlıq gətirilib. Belə ki, Qanunun 12.1-ci maddəsinə əsasən, Əmək Məcəlləsinin 7-ci maddəsinin 2-1-ci hissəsində müəyyən edilmiş dövlət orqanlarında çalışan, eləcə də əmək müqavilələrinə 2014-cü il iyulun 1-dək xitam verilmiş işçilərin əmək stajı onların əmək kitabçası əsasında müəyyən edilir.

İndi isə praktiki misal üzərində işçinin əmək stajının hesablanması qaydasını nəzərdən keçirək.

Misal

İşçinin əmək stajı aşağıdakı kimi olub:

• 1 mart 2008-ci il tarixdən 6 il müddətində eyni iş yerində çalışıb;
• 1 mart 2014-cü il tarixdən fərqli işəgötürəndə əsas iş yeri kimi çalışdığı vəzifədə əmək stajı 4 il olub;
• Əlavə iş yeri üzrə çalışdığı işəgötürəndə isə 1 mart 2014-cü il tarixdən 18 ay çalışıb;
• 1 sentyabr 2018-ci il tarixdən etibarən 4 il müddətində ali təhsil alıb;
• 1 iyul 2022-ci il tarixdən 1 il müddətli həqiqi hərbi xidmətdə olub;
• 1 iyul 2023-cü il tarixdən 8 ay əsas iş yerində çalışıb;
• 1 dekabr 2023-cü il tarixdən 4 ay müddətində əlavə iş yerində çalışıb;
• 1 sentyabr 2024-cü il tarixdə yeni iş yerinə qəbul olunub.

İndi isə işçinin əmək stajını hesablayaq: