Blog Full

Belə fəaliyyətdə xərclərin çıxılması qaydasının müəyyən edilməsi vacibdir, çünki bu, həmin sektorda çalışan müəssisələrin gəlirlərinə əhəmiyyətli təsir edir. Nəzərə almaq lazımdır ki, müəssisələr bu işlər üçün kifayət qədər xərc çəkir, həm də, bir qayda olaraq, həmin xərclər gəlir əldə etməyə başlanmasından xeyli əvvəl başlayır. Odur ki, gəlirdən çıxılan xərclər üzrə hesablama metodologiyasının düzgün işlənməsi belə müəssislərin inkişafına əhəmiyyəti təsir edən amillərdəndir.

Azərbaycanda geoloji-kəşfiyyat işlərinin tarixinə qısa baxış

1920-ci illərə kimi Azərbaycan ərazisində geoloji kəşflər zəif idi. Burada ruslar, nisbətən də yerli sənayeçilər XIX-cu əsrin qırxıncı illərini – XX əsrin əvvəlini əhatə edən dövrlərdə regionlarda müxtəlif yataqların kəşfi, həmçinin istismarı istiqamətində bir sıra işlər reallaşdırmışlar. Bunlara Daşkəsəndə kobalt yataqlarını, Balakəndə, Gədəbəydə, Bittibulaqda mis yataqlarını nümunə kimi qeyd edə bilərik.

Azərbaycanda məqsədyönlü geoloji-kəşfiyyat işlərinin başlanması XX əsrin 30-cu illərinə təsadüf edir. Həmin tarixdən keçən az vaxtda sənaye əhəmiyyətli bir sıra yataqlar, məsələn dəmir, molibden, kobalt, polimetal, aşkar edilərək istismara cəlb edildi.

1941-1945-ci illərin müharibəsi dövründə geoloji-tədqiqat işləri, əsasən, müdafiə əhəmiyyətli mineral xammal ehtiyatlarının axtarışına yönəldilmişdir. Bununla əlaqədar 1939-cu ildə kəşf edilmiş Parağaçay molibden  yatağında istismar işlərinə başlanmış,  istismar edilən Şimali Daşkəsən yatağında kobalt filizinin çıxarılması sürətləndirilmişdir. Ümumiyyətlə, həmin illərdə keçmiş SSRİ-də hasil edilən kobaltın 60%-i Azərbaycanın (Daşkəsən yatağı) payına düşürdü.

Sonrakı dövrlərdə respublikada sahənin inkişafı üçün bir sıra tədbirlər görüldü. Müstəqillik dövründə yaradılan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin əsas vəzifələrindən biri geologiya və faydalı qazıntılar üzrə müvafiq milli fəaliyyət proqramının hazırlanması və həyata keçirilməsidir. Bunların həyata keçirilməsi həmin nazirliyin Milli Geoloji Kəşfiyyat Xidmətinə həvalə edilib.  

Respublikamızda qəbul olunmuş “Yer təkinin 2019-2023-cü illərdə geoloji öyrənilməsinə dair Dövlət Proqramı” sahə üzrə sistemləşdirilmiş fəaliyyətin təşkilinə istiqamətlənib. Qeyd olunan proqram regional geoloji, geofiziki, hidrogeoloji, mühəndis-geoloji, geoekoloji işləri qarşılıqlı əlaqələndirir.

2019-cu il geoloji-kəşfiyyat üçün 130.1 milyon manat məbləğ istifadə edilmişdir. 2018-ci il sərf edilən vəsaitini 3.6 qatıdır. Artımın səbəbi isə 4.3 dəfə çoxaldılan vəsait hesabına oldu. Vəsaitlər neft-qaz ehtiyyatlarının kəşfiyyatına yönəldilirdi. Ümumiyyətlə, aparılan geoloji-kəşfiyyatların 96.9%-i neft-qaz kəşfiyyatı üçündür. Toplamda həmin işlərə 126.1 milyon manat sərf olunub.

Hidroloji işlərə nəzər yetirsək, 9.7% artıq vəsaitin cəlb olunduğunu görə bilərik. Həmçinin qeyri-filiz faydalı qazıntı yataqları üçün kəşfiyyata həmin dövrlərdə 3.1% artıq vəsaitin sərf edildi. Qeyd etdiyimiz statistik məlumatlar 2018-ci illə müqayisə nəticəsində hazırlanıb.

Amma, sizdə elə təəssürat yaranmasın ki, geoloji-kəşfiyyat işləri, yaxud təbii ehtiyatların hasilatına hazırlıq işləri yalnız dövlət tərəfindən həyata keçirilir. Fəaliyyət istiqamətindən asılı olaraq müvafiq qaydada icazə almaqla özəl müəssisələr də həmin istiqamətdə zəruri işlər apara bilər.

Bu sahədə xərclərin gəlirdən çıxılması necə həyata keçirilir

Geoloji-kəşfiyyat, habelə təbii ehtiyatların hasilatına hazırlıq işlərinə dövlət qurumları ilə yanaşı sahibkarların da cəlb edilməsi, sektorda xərclərin təsnif edilməsi qaydalarının hazırlanmasını zəruri etdi. Nəticədə vergi qanunvericiliyində geoloji-kəşfiyyat işlərinə və təbii ehtiyatların hasilatına hazırlıq işlərinə çəkilən xərclərin qiymətləndirilməsi mexanizmi işlənib hazırlandı. Belə fəaliyyətdə xərclərin gəlirdən çıxılması qaydası Vergi Məcəlləsinin 114.3.5-cü maddəsində  şərh olunub, yəni xərclər, həmin maddədə müəyyən edilmiş dərəcə ilə hesablanan amortizasiya ayırmaları şəklində gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilir.

Düzdür, vergi qanunvericiliyində amortizasiya ayırmaları, əsasən, əsas vəsaitlər üçündür. Amma, bir sıra hallar, məsələn, torpaqların yaxşılaşdırılmasına çəkilmiş xərclər yaxud geoloji kəşfiyyat və təbii ehtiyatların hasilatına hazırlıq işləri də kapitallaşdırılır, xəyali əsas vəsait kimi 25% dərəcə ilə amortizasiya edilir. Bunun səbəbi odur ki, müəssisələrin belə fəaliyyətə çəkilən xərcləri müəyyən müddətdən sonra özünü doğruldur. Nəticə etibarı ilə, müəssisə illərlə fəaliyyətindədən heç bir gəlir əldə etməyə bilər. Odur ki, çəkilmiş xərcləri birbaşa çıxmaq deyil, hissə-hissə, illər üzrə amortizasiya etmək məqsədəmüvafiq hesab edilir.

Nümunə 1. Müəssisə təbii ehtiyatların hasilatına hazırlıq işlərinə 70000 manat xərc çəkmişdir. Belə olan təqdirdə müəssisə həmin məbləği yalnız hissə-hissə, amortizasiya məbləği şəklində 25% dərəcə ilə gəlirdən çıxa bilər.

Yuxarıdakı nümunə üzrə müəssisə mühasibat uçotunda təmir fonduna bənzər bir fond yaratmalı, hər dəfə belə fəaliyyət üzrə xərc çəkdikdə, həmin fond üzrə kapitallaşma edib dəyərini artırmalıdır.

Adətən, mikro və ya kiçik sahibkarlıq geoloji-kəşfiyyat, habelə təbii ehtiyatların hasilatına işləri ilə məşğul olmur. Amma deyək ki, hansısa kiçik sahibkarlıq subyekti olan vergi ödəyicisi məşğul olsa belə xərc zamanı 1.5 əmsalı tətbiq edə bilməz. Çünki amortizasiyası həyata keçirilən aktivdir, əsas vəsait deyil.

Dediyimiz müddəalar vergi ödəyicisinin geoloji-kəşfiyyat işlərini aparmaq və təbii ehtiyatları emal, yaxud istismar etmək hüquqlarını əldə etmək üçün qeyri-maddi aktivlərə çəkdiyi xərclərə də tətbiq olunur.

Nümunə 2. Şirkət geoloji-kəşfiyyat işlərinin aparılması məqsədi ilə dəyəri 10000 manatlıq lisenziya almışdır. Həmin lisenziyaya çəkilmiş xərc qeyri-maddi aktiv olsa belə geoloji-kəşfiyyat işlərinə və təbii ehtiyatların hasilatına hazırlıq işlərindən hesab edilir və deməli amortizasiya edilir, amma, qeyri-maddi aktiv olduğuna görə 25% deyil, istifadə müddəti bəlli olduqda illər üzrə bölünmüş şəkildə, olmadıqda isə 10% dərəcə ilə gəlirdən çıxılan xərcə salına bilər.

Sınaq balansı nədir?

Sınaq balansı mühasibatlıqda baş kitabın tərtib edilməsindən sonra qurulur. “Baş kitab nədir?” sualını verənlər, cavab üçün buraya keçid edə bilər.  Sınaq balansının tərtib edilməsi üçün hansı nəzəri biliklərə sahib olmaq lazımdır? Minimum biliklərin siyahısını belə tərtib etmək olar?

• müəssisənin maliyyə balansı;
• mühasibat uçotu hesabları;
• təsərrüfat əməliyyatlarının hesablara təsiri;
• uçot hesablarının qalıqlarının hesablanması.

Adından göründüyü kimi sınaq balansı müəssisənin əsas maliyyə hesabatlarından  olan balansın test olaraq hazırlanması mərhələsidir. Əgər əməliyyatların mühasibat uçotunu düz qurmuşuqsa, maliyyə bərabərliyi təmin edilib, balansımız da düzdür. Lakin mühasib gün ərzində onlarla, bəzən yüzlərlə təsərrüfat əməliyyatlarının uçotunu aparır, hər dəfə maliyyə bərabərliyi çəkə bilmərik. Ümumiyyətlə, səhvdən heç kəs sığortalanmayıb, mühsib də uçot xətasına yol verə bilər. Bu səbəbdən vaxtaşırı sınaq balansı tərtib edilir. Bunu biz mühasiblər əllə, kağız-qələmdən istifadə edərək yaxud mühasibat proqram təminatı  vasitəsi ilə hazırlaya bilərik.

Sınaq balansının mahiyyəti:

• balans elementləri daxil, bütün hesablar üzrə debet, kredit qalıqlarını üzləşdirmək;
• ikili yazılış, debet, kredit qaydalarına əməl edilməsini öyrənmək;
• balansın qorunmasını yoxlamaqdır.

Sınaq balansı mühasibə yol verdiyi nöqsanları vaxtında aşkar edib aradan qaldırmağa kömək edir. Onu mühasibat işçisi özü üçün hazırlayır, kimsə onu təsdiqləmir, kiməsə təqdim edilmir. O, müəssisənin balans hesabatı kimi (MVHH) konkret anı, bir qayda olaraq tərtib edildiyi tarixə maliyyə vəziyyətini əks etdirir.

Mövcud mühasibat proqramları istənilən an üçün sınaq balanslarını tərtib etməyə imkanı verir.

Sınaq balansı necə tərtib edilir?

Sınaq balansının əsas mahiyyəti hesab qalıqları üzrə balansın qorunmasına əmin olmaqdır. Onu aşağıdakı formalardan birini seçərək hazırlamaq olar:

• mühasibat balansı;
• dövriyyə-qalıq cədvəli.

Dövriyyə qalıq cədvəli formasında sınaq balansı digər formadan fərqli olaraq müəyyən dövrü əhatə edir. Belə tərtibat nəinki hesab qalıqları üzrə yekun nəticəni əks etdirir, eyni zamanda əhatə etdiyi dövrün əvvəlinə ilkin qalıqları, hesabları artıran yaxud azaldan məbləğləri görməyə imkan verir.

Bir daha vurğulayırıq ki, sınaq balansı əslində əməliyyatların baş kitablar üzrə ledger hesablara köçürülməsindən sonra tərtib edilir.

Köməkçi hesabların (gəlir və xərc) bağlanılması maliyyə hesabatlarının hazırlanması maliyyə hesabatlarının hazırlanmasının növbəti mərhələsində  olduğu üçün sınaq balansında köməkçi hesablar da açıq vəziyyətdə olduğu kimi görsənir.
Yəni sınaq balansının tərtibi üçün elə ledger hesabların qalıqlarının köçürülməsi kifayətdir.

Lakin unutmayaq ki, sınaq balansı balansın tərəflərinin bərabərliyinin qorunmasını təmin etmək üçündür. Amma, debet qalıqlar kredit qalıqlara bərabərliyi, heç də bütün əməliyyatlar üzrə düzgün uçot ilə aparılmışı mənasına gəlmir. Belə ki, bir sıra yanlış əməliyyatlar sınaq balansı vasitəsi ilə üzə çıxmaya bilər.

Məsələn, əgər siz hansısa bir öhdəlik hesabınıza qeyd etməli olduğunuz məbləği başqa bir öhdəlik hesabında qeyd etmisinizsə və ya uzunmüddətli öhdəliyini qısamüddətli öhdəlik hesabınızda və ya əksinə qeyd etmisinizsə bu sınaq balansında bilinməyəcəkdir. Eyni sözü aktiv hesablarınız barədə də söyləyə bilərik.

Həmçinin bu və ya digər təsərrüfat əməliyyatı tamamilə unudulub uçota alınmayıbsa bu da sınaq balansında üzə çıxmaya bilər.

Nəticə

Sınaq balansı əsasında yalnız hesabların debet və kredit qalıqlarının bərabərliyi haqqında əminliklə mühakimə yürüdə bilərik. Əgər belə bərabərlik yoxdursa, bu, aşağıdakı mümkün səhvləri göstərir:

• debet qeydi əvəzinə kredit qeydi aparılıb və ya əksinə;
• hesabın qalığı səhv hesablanıb;
• hesab üzrə qalıq sınaq balansına köçürülərkən səhvə yol verilib;
• sınaq balansı üzrə yekunlar düzgün hesablanmayıb.

Əgər səhvi tapa bilmirsinizsə, əvvəlcə baş kitabdakı hesablar üzrə saldonu yenidən hesablamaq lazımdır. Bundan sonra da səhv tapılmadıqda, uçot qeydlərinin baş kitaba düzgün köçürüldüyünü yoxlamaq lazımdır.

Maliyyə hesabatlarının hazırlanma mərhələləri

Müəssisədə təsərrüfat əməliyyatlarının mühasibatlıqda uçotu hesabları üzrə qeydə alınmasında əsas məqsəd biznesin mövcud durumunu əks etdirən maliyyə hesabatlarının hazırlanmasıdır. Hesabatların hazırlanması zamanı məlumatlar kəmiyyət və keyfiyyət baxımından tədricən dəyişir və ilkin uçot qeydləri yeni formaya – icmal hesabatlara çevrilir. Nəzərə almaq lazımdır ki, hesabatlar yalnız uçot qeydlərinin keyfiyyətli təhlili nəticəsində maraqlı tərəflərin ehtiyaclarını ödəyə bilər. Bu, maliyyə hesabatlarının hazırlanması prosesinin mərhələlərini aşağıdakı kimi qruplaşdırmağa əsas verir:

• təsərrüfat əməliyyatlarının qeydiyyatı;
• məlumatların təhlili;
• məlumatların yekun icmalı

Hər qrup özündə bir-neçə mərhələni birləşdirir:

1. Əməliyyatların ilkin sənədlər üzrə təsbiti
2. Əməliyyatların jurnallara, orderlərə qeydiyyatı
3. Baş kitaba qeydiyyatın köçürülməsi
4. Sınaq balansının tərtib edilməsi
5. Köməkçi hesabların bağlanması
6. Səhvlərin düzəldilməsi
7. Maliyyə hesabatlarının hazırlanması

Səhvlərdə düzəlişdən sonra son sınaq balansının tərtib edilməsi tövsiyə olunur. Beləliklə biz, maliyyə hesabatlarının hazırlanmasın çox mərhələli  proses kimi təsəvvür edə bilərik.

İlkin sənədlər uçot qeydlərinin əsasıdır

Baş vermiş hər bir əməliyyatı yadda saxlamaq çətindir. Odur ki, hər gün baş verən alış, satış, xərclər, alınmış və verilmiş pul vəsaitləri və digər əməliyyatliyyatların qeydə alınması çox vacibdir. Qeydiyyat dedikdə, həyata keçirilən bütün əməliyyatlar, yaxud baş verən hadisələri əks etdirən məlumatların söz və rəqəmlə yazılışı nəzərdə tutulur.

Təsərrüfat əməliyyatlarının qeydiyyatı təkcə maliyyə hesabatlarının hazırlanması üçün deyil, eyni zamanda həmin əməliyytalrın qanuniliyinin müəyyən edilmsi üçün lazımdır.

Əgər kimsə, sizə mühasib olaraq, mühasibat uçotuna alınmalı hansısa əməliyyatın baş verdiyini deyirsə, mütləq onun sənəd əsasını müəyyən etməlisiniz. Sənəd olmadan uçot qeydlərini aparmaq risklidir. Əməliyyatların ilkin sənəd əsasının müəyyən edilməsi mühasibin etməli olduğu ən birinci işdir. Lakin, elə hadisələr olur ki, onların sənəd əsası olmur, ilkin uçot sənədini  mühasib özü tərtib etməlidir, məsələn, əsas vəsaitin sıradan çıxması, malların oğurlanması, əksik gəlməsi və s.
Mühasibat uçotunda tətbiq edilən ilkin uçot sənədləri çoxdur, nümunə kimi bunları göstərmək olar:

• satınalma sorğusu, katirovka, müqavilə, qiymətlərin razılaşdırılma protokolu;
• təhvil-təslim aktı, qaimə faktura, hesab faktura;
• kassa mədaxil orderi (qəbzi) , kassa məxaric orderi, Nəzarət Kassa Aparatının çeki, hər hansı digər ödəmə qəbzləri (çekləri);
• ödəniş tapşırığı, bank çeki, bank hesabından çıxarış;
• avans hesabatı, mal-materialın hərəkəti aktı, əsas vəsaitlərin silinməsi, istifadəyə verilməsi aktları;
• tabellər, əmək haqqı hesablanması cədvəlləri və s.

Maliyyə hesabatlarının hazırlanması prosesinin əsası olan ilkin uçot sənədləri müəyyən edildikdən sonra əməliyyatlar mühasibatlıqda uçota alınmalıdır.

Uçot məlumatlarının ilkin qeydiyyat formaları

Əməluyyatların qeydiyyatı mühasibat uçotunun ikili yazılış metoduna uyğun gəlməlidir. Bu sonradan maliyyə hesabatlarının hazırlanmasını da asanlaşdırır.Bəs bu qaydalar texnik olaraq hansı formada həyata keçirilir?

Kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərində mühasibat uçotu memorial-order, jurnal-order yaxud digər formalarda  aparıla bilər.

Uçot mühasibatlıqda əl ilə yaxud informasiya texnologiyalarından istifadə etməklə həyata keçirilir.

Əməliyyatların jurnal-order formasında uçotu zamanı aşağıdakı cədvəldən istifadə olunur:

Mühasibat uçotunda memorial-order formasının tətbiqi zamanı istifadə edilən cədvəl qanunvericiliklə təsbit edilib. Aşağıda həmin cədvəlin sadə forması verilib:

Mühasibat uçotunda əməliyyatların uçotu üçün bir-neçə formanın tətbiqi, onların adları sizi qorxutmasın, çünki:

• onlar arasında fərq mahiyyətcə kəskin deyil;
• daha çox dizaynlarına görə fərqlənirlər.

Hazırda daha çox mühasibat proqramlarından istifadə edərək avtomatlaşdırılmış uçotdan istifadə edilir, odur ki, mühasibatlıqda hansı formanın tətbiqinə elə də önəm verilmir. Belə proqramlar maliyyə hesabatlarının hazırlanması üzrə işləri də asanlaşdırır.

Mühasibat uçotunun memorial order forması

Mühasibat uçotunun formaları arasında əsaslı fərq olmasa da, əməliyyatların ilkin uçot sənədləri əsasında qeydiyyatı zamanı memorial-order formasından istifadəni tövsiyə edərdik. Niyəsi çox sadədir – AR  Maliyyə Nazirliyi Kollegiyasinin Qərari ilə təsdiq edilmiş “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına, Kiçik və Orta Sahibkarlıq Subyektləri üçün Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına və İctimai Sektor üçün Mühasibat Uçotunun Beynəlxalq Standartlarına uyğun olaraq memorial order forması əsasında sintetik uçotun aparılması Qaydası”-da bu uçot forması ətraflı şərh edilib, müvafiq cədvəl formaları əks olunub. Bu mühasibin işini asanlaşdırır, qanunvericiliyə uyğun uçot qurmağa kömək edir.

Həmin qaydalarda bu uçot formasının tərifi də verilib.

Qaydalara görə mühasibat uçotu əməliyyatların uçotu üçün təşkilatlar 8 növ memorial orderdən istifadə edə bilər. Amma mühasiblərin siyahıya əlavələr etmək yaxud onları birləşdirmək hüququ vardır.

Mühasibat uçotu əməliyyatlar memorial orderlərdə formada qeydə alındıqdan sonra hər bir hesab üzrə nəticələr ledger hesablara köçürülməklə yığım cədvəlləri tərtib edilir.

Ledger hesablar nədir?

Ledger hesablar elə bizim sintetik mühasibat hesablarımızdır (221, 223, 531 və s.). Əgər belədirsə, bu terminə nə ehtiyac var? Məsələ ondadır ki, sizin, məsələn, bir neçə “Mal satan və podratçılara” borcunuz ola bilər. Onların hər biri üzrə əməliyyatları izləyə bilmək üçün, hər birinə ayrıca hesab aça bilərsiniz. Ledger hesablar eyni xarakterli bütün ayrıca açılmış mühasibat hesabların cəmidir. Onlar maliyyə hesabatlarının hazırlanmasında mühüm rol oynayır.

Baş kitab

Mühasibat uçotu əməliyyatlarının qruplaşdırılımış qeydiyyatı aparılan “Baş kitab” adlandırdığımız uçot registri  özündə bütün ledger hesabları əks etdirir.

Məsələn, baş kitabda yalnız tək sayda “Mal satan və podratçılara qısa müddətli kreditor borcları” adlı 531 nömrəli hesab ola bilər. Həmin hesab bütün mal satan və podratçılara olan borcların cəmini əks etdirəcək.

“Baş kitab – təşkilat tərəfindən istifadə olunan bütün sintetik hesablar üzrə qruplaşdırılmış məlumatları özündə əks etdirən və sintetik uçotun memorial order forması əsasında aparılması zamanı məlumatların icmallaşdırılmasını təmin edən nəzarətedici uçot registridir.”

Müasir dövrümüzdə informasiya texnologiyalarının inkişafı, mühasibat proqramlarının tətbiqi mühasibatlığa yeni görkəm gətirmişdir.  Avtomatlaşdırma prosesi əl ilə işlənən uçot registirlərini sıxışdlraraq istifadədən kənarlaşdıraraq mühasibin işini asanlaşdırıb. Artıq mühasibatlıq əməkdaşının əməliyyatları sadəcə  proqrama daxil etməsi əməliyyat jurnalının işlənməsinə, ledger hesabların qalıqlarının dəyişməsinə və baş kitabın tərtibinə imkan verir. Bütün bunlar maliyyə hesablarının hazırlanması prosesini asanlaşdırır.