Blog Full

Azadolmalar və güzəştlər

Azərbaycan vergi qanunvericiliyində, digər vergi növlərində olduğu kimi, sadələşdirilmiş vergi üzrə azadolmalar və güzəştlər nəzərdə tutulub. 2022-ci ildə qüvvəyə minən dəyişikliklərə qədər Vergi Məcəlləsində əsasən aşağıdakı azadolmaların nəzərdə tutulmuşdur:

Sonradan şəkildə qeyd edilən sadələşdirilmiş vergidən azadolmaların tərkibi dəyişdirildi, bəziləri ləğv edildi, yeniləri əlavə edildi, məsələn:

• yaşayış, qeyri-yaşayış sahələrinin, habelə torpaq sahələrinin təqdim edilməsi zamanı Məcəllənin 218-1.1.5–ci maddəsinin müddəaları ilə müəyyən olunan hallar;
• lotereya biletlərinin agent qaydasında satışı zamanı göstərilən xidmətlər üzrə gəlirlər;
• kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçılarının öz istehal etdikləri məhsul satışı üçün 2014-cü ilin yanvarın 1-dən tətbiq edilən 10 illik müddət 13 ilə qaldırıldı;
• ixracın təşviqi ilə bağlı verilən güzəşt ləğv edildi;
• media subyektlərinin (audiovizual media subyektləri istisna olmaqla) öz fəaliyyətlərindən əldə etdikləri gəlirlər (o cümlədən reklam gəlirləri), habelə müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən verilən maddi yardımlar üçün güzəşt müddəti 2023-cü il yanvarın 1-dən 6 il müddətinə uzadıldı.

Kənd təsərrüfatında sadələşdirilmiş vergi üzrə azadolmalar

Artıq neçə ildir respublikamızda aqrar sahənin inkişafı üçün olduqca çox şaxəli tədbirlər görülür. Bu təsadüfi deyil, çünki aqrar sahənin inkişafı ölkə iqtisadiyyatında xüsusi rola malikdir. Vergi Məcəlləsində kənd təsərrüfatı sektoru üçün nəzərdə tutulmuş güzəştlərdən biri belə məhsulların satışına tətbiq edilən sadələşdirilmiş vergidən azadolmalardır.  2014-cü il yanvarın 1-dən 13 il müddətinə təqdim edilən bu azadolma istehsalçının özünün təqdim etdiyi məhsullara aid edilir. Bu hüquqdan istifadə üçün onlar uyğun təsdiqedici sənədləri təqdim etməlidir.

Nümunə 1: Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olan fiziki şəxs Məmmədov Elmar Gədəbəy rayonunda özünə məxsus 40 sot torpaq sahəsində kənd toyuqlarının yetişdirilməsi və satılması ilə məşğuldur. O toyuqların bir hissəsini diri şəkildə bazarda əhaliyə, bir hissəsini isə kəsilmiş formada satır. Azadolma 2014-ci ildən etibarən 13 il qüvvədə olduğu üçün onun tərəfindən diri şəkildə təqdim edilmiş məhsullardan əldə edilən gəlir vergiyə cəlb edilməyəcəkdir.

Borcların silinməsi ilə bağlı azadolmalar

Bəzən dövlət vergi borclarının tamamilə yaxud müəyyən vergi ödəyicilərinə münasibətdə bağışlanmasını, yəni silinməsi qərarını qəbul edir. Belə silinmə aşağıdakı məqsədlə aparılır:

• sahibkarlığın inkişafının stimullaşdırılması;
• əlverişli biznes mühitinin formalaşdırılması;
• vergi yükünün optimallaşdırılması;
• vergi ödəyicilərinin iqtisadi fəallığının artırılması.

Silinmiş məbləğ həmin vergi ödəyicilərinin satışdankənar gəlirlər hesab edilir, lakin ona sadələşdirilmiş vergi üzrə azadolma tətbiq edilir. İlk belə addım 2017-ci ildə atılmışdı. Sonradan, 30.12.2016-cı il tarixli 474 VQ nömrəli qərarla vergi ödəyicilərinin faiz, maliyyə sanksiyalarıyla bağlı borcları silinmişdi.

Nümunə 2: 2017-ci ildə mövcud qanunla hüquqi şəxs “Delta Plyus” MMC-nin dövlət büdcəsinə hesablanmış faizlər üzrə olan 220 manat və tətbiq edilmiş maliyyə sanksiyaları ilə bağlı olan 3500 manat olan borcu dövlət tərəfindən silinib.  Sadələşdirilmiş vergi güzəşti tətbiq edilərək heç bir vergi hesablanmayacaq.

Vergi planlaşdırması – vergi ödəmələrini qanuni yollarla, Vergi Məcəlləsinə uyğun, sizin üçün ən sərfəli şəkildə idarə etməyin bir üsuludur. Düzgün informasiyaya malik olaraq yaxud səriştəli mütəxəssis cəlb etməklə, doğru strategiya seçib, vergi, rüsum, digər məcburi ödəmələrin məbləğini azaltmaq mümkündür.  Ətraflı burada!

 

Dividendlərlə bağlı azadolmalar

Qeyd edək ki, dividendlərlə bağlı sadələşdirilmiş vergi üzrə azadolma 01.01.2019-cu ildən qüvvəyə minib. Odur ki, yalnız bu tarixdən sonra formalaşmış xalis mənfəətdən rezident müəssisənin səhmdarlarına habelə payçı və təsisçiyə verilən dividendlərə aid edilir. Azadolma hüququndan istifadə üçün müəssisənin:

• gəlir və xərclərinin uçotu qanunla müəyyən edilmiş formada aparılmalı;
• ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyatı olmamalı;
• əməliyyatlarının həcmi ardıcıl 12 ayın istənilən bir yaxud bir neçə ayında 200.000 manatdan az olmalıdır.

Gəlirlərinin (xərclərinin) uçotunu aparmayan yaxud onların aparılma formasına əməl etməyən vergi ödəyicilərinin güzəşt hüquqları yoxdur.

Nümunə 3: Bakı şəhərində turizm fəaliyyəti göstərən “Qlobal Dünya” MMC-nin təsisçisi olan fiziki şəxs il yekunlarına görə MMC-nin xalis mənfəətindən 5000 manat dividend götürməlidir. Müəssisə ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmışdır. Bu səbəblə sadələşdirilmiş vergidən azadolma tətbiq edilməyəcək və ödəmə mənbəyində 5000*10%=500 azn vergi tutularaq dövlət büdcəsinə ödəniləcəkdir.

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərində dividend məsələləri ilə bağlı buradan ətraflı oxuya bilərsiniz.

Sadələşdirilmiş vergi üzrə digər azadolma və güzəştlər

Məcəllənin 218-1.1.5-ci maddəsi yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin, habelə torpaq sahələrinin təqdim edilməsi zamanı azadolma və güzəştlərə həsr olunub. Məsələn:

• fiziki şəxsin azı 3 təqvim ili yaşayış yeri üzrə qeydiyyatda olduğu yaşayış sahəsinin təqdim edilməsi sadələşdirilmiş vergidən azadolmaya aiddir;
• daşınmaz əmlakın təqdim edilməsi zamanı fiziki şəxslərin xüsusi mülkiyyətindəki yaşayış sahələrinin 30 kvadratmetrədək olan hissəsi sadələşdirilmiş vergidən azaddır.

218-1.1.6-ci maddəsinə görə lotereya biletlərinin satışını agent qaydasında həyata keçirilməsi üzrə xidmətlər də azadolmalara aiddir.

Dividend nədir?

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərində dividend üzrə yarana biləcək vergi öhdəliyi haqqında danışmazdan öncə gəlin dividendin nə olduğuna baxaq. “Dividend nədir?” sualına cavab burada verilib. Odur ki, sadələşdirilmiş vergidə dividend məsələləri haqqında danışarkən, dividend haqqında qısa qeydlərlə kifayətlənəcəyik.

Bu anlayışın izahı Vergi Məcəlləsinin 13.2.15-ci maddəsində verilib. Dividend dedikdə kommersiya qurumunun qazandığı xalis mənfəəti qurum sahiblərinə verməsi, onlar arasında bölüşdürməsi prosesi başa düşülür. Paylı cəmiyyətdə bunlar payçılar, səhmdar cəmiyyətində səhmdarlardır. Dividend həm pul, həm də natura formasında verilə bilər. Lakin təsisçilərə edilən hər ödəniş dividend sayılmır. Məsələn, onların nizamnamədəki paylarının nominal dəyəri onsuz da özlərinin olduğu üçün, o hissə dividend anlayışına aid edilmir. Təbii ki, biz artırılmış nominal dəyəri nəzərdə tutmuruq. Şirkətin bağlandıqda aktivlərin payçılara (səhmdarlara) verilməsi dividend anlayışına da daxil edilir.

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərinin satışdankənar gəlirləri

Bir sıra hallarda sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərinin əldə etdiyi satışdankənar gəlirlərin vergiyə cəlb edilməsi ilə bağlı suallar yaranır. Bu suallardan biri də sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olan şəxsin dividend gəlirlərinin vergiyə cəlb edilməsidir.

Vergi Məcəlləsinin 13.2.12-ci maddəsi satışdankənar gəlirlərin tərkibinə aşağıdakıları aid edir:

• digər müəssisələrin fəaliyyətində payçı kimi iştirakdan gəlir;
• müəssisəyə məxsus səhmlər, istiqrazlar və digər qiymətli kağızlardan əldə olunan gəlirlər;
• mal və xidmət (iş) istehsalı və satışı ilə bilavasitə bağlı olmayan əməliyyatdan götürülən digər gəlirlər.

Sonuncunun tərkibinə bunlar daxildir:

• cərimə və zərərin ödənilməsi şəklində alınmış məbləğ;
• xarici valyuta əməliyyatları üzrə artan məzənnə fərqi;
• qanunvericiliyə müvafiq iddia müddəti keçmiş kreditor və deponent borc məbləğlər.

Göründüyü kimi, dividend gəlirləri də satışdankənar gəlirlərdir.

Sadələşdirilmiş vergidə dividend gəlirlərinin vergiyə cəlb edilməsi

Vergi Məcəlləsinin 219.1-ci maddəsi, hesabat dövrü ərzində sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi tərəfindən təqdim edilmiş mallara (işlərə, xidmətlərə) və əmlaka görə əldə edilmiş ümumi hasilatın, həmçinin satışdankənar gəlirlərin (ödəmə mənbəyində vergi tutulmuş gəlirlər istisna edilməklə) həcmi vergitutma obyektidir. Bu o deməkdir ki, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi həm gündəlik əsas fəaliyyətindən əldə etdiyi gəlirlərdən, həm də əsas və ya əlavə fəaliyyəti ilə bağlı olmayan, yəni satış ilə bağlı olmayan digər gəlirlərdən  vergi ödəməlidir. Burada əsas şərt gəlirin daha əvvəl vergiyə cəlb edilmiş olmamasıdır.

Dividend gəlirləri Vergi Məcəlləsinin 122-ci maddəsi ilə ödəmə mənbəyində 5 faiz vergiyə cəlb edilir. Bu halda dividend alan fiziki və hüquqi şəxslər həmin gəlirindən yenidən vergi ödəmir. Həmin gəlir dividend formasında yenidən verildiyi halda da ondan vergi tutulmur.

Beləliklə, vergi ödəyicisinin hər hansı hüquqi şəxsdə payı, səhmi dividend gəliri əldə edərkən, ondan ödəmə mənbəyində vergi tutulubsa, həmin gəlir yenidən vergiyə cəlb edilmir.

Vergilər haqqında daha çox bilik və bacarıqlar əldə edin

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərində dividend hesablanması

Bəzi mühasiblər yanlış olaraq elə bilirlər ki, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi öz iştirakçısına dividend verərsə, xərclərini çıxa bilməz.  Digər qismi isə səhvən gəlirdən yalnız xərcləri çıxdıqdan sonra qalan məbləğdən dividend verirlər. Belə bir fikir formalaşıb: dividend yalnız xalis mənfəətdən verilir,  xalis mənfəət anlayışı isə yalnız mənfəət vergi ödəyicilərinə məxsusdur.  Düzdür, xalis mənfəət bildiyimiz kimi vergi çıxıldıqdan sonrakı mənfəətdir, lakin VM sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərində dividend hesablamaları zamanı vergi məbləğini çıxmağa da izin verir.

Nümunə: Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisinin il ərzində təqdim etdiyi malların dəyəri: 40000 manat, Ümumi xərclər 30000 manat, o cümlədən 25000 manat e-qaimə faktura ilə çəkilmiş xərclər təşkil edir. Təqdim edilmiş mallara görə il ərzində 2000 man dəyərində debitor borc formalaşmışdır. Müəssisənin tək payçısı olan şəxsə verilə biləcək dividend məbləğini hesablayaq:

Mühasibat uçotu üçün mənfəət: 40000-30000=10000

Mühasibat uçotu üçün xalis mənfəət: 10000 – 760 = 9240

Payçıya verilə biləcək dividend: 9240 azn.

(Burada 760 hesablanmış sadələşdirilmiş verginin məbləğidir. Belə ki satış dəyəri 40.000 azn olan mallar üçün 2000 azn dəyərində debitor borc formalaşmışdırsa, 38.000 hasilat olduğu məlum olur. Sonra isə: 38000*2%=760) edilir.

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərində dividendlə bağlı diqqət edilməli olan növbəti bir məqam  vergidən azad edilmədir. Son 1 il üzrə satış dövriyyəniz iki yüz min manatı aşmırsa, həmçinin uçotu tələb olunan qaydada da aparılırsa təsisçiyə dividend ödəyən zaman vergi tutmaya bilərsiniz.

Rezident müəssisə yuxarıda qeyd edilmiş meyarlara cavab verərsə, onun təsisçisinə ödədiyi dividend vergidən azaddır. Əks halda payçıya ödəmə mənbəyində 5% vergi tutulmaqla geridə qalan hissə ödənilir. Onu da qeyd edək ki, ödəmə mənbəyində vergi tutmuş müəssisələr əlavə olaraq rüb bitdikdən sonra növbəti ayın 20-sinədək sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsi ilə birgə ödəmə mənbəyində tutulan vergi bəyannaməsini də təqdim etməlidirlər. Baxmayaraq ki, sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsinin tərkibində ödəmə mənbəyində tutulan verginin hesablanması hissəsi var, həmin hissə yalnız daşınar yaxud daşınmaz əmlakla bağlı vergilər üçün nəzərdə tutulmuşdur.

33-cü “Kapital ehtiyatları” maddəsi və onun uçot hesabları

Mühasibat uçotunun sistemində kapital ehtiyatları müəssisənin cəlb etdiyi və ya daxili imkanlar hesabına formalaşdırdığı vəsaitlərin bir hissəsini təşkil edir. Bu ehtiyatlar bölüşdürülməmiş mənfəətdən, yenidən qiymətləndirmədən və ya qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydalardan irəli gələn səbəblərlə formalaşır. Kapital ehtiyatlarının uçotu üçün mühasibat hesablar planında 33-cü “Kapital ehtiyatları” maddəsində aşağıdakı hesablar nəzərdə tutulur:

• 331 saylı “Yenidən qiymətləndirilmə üzrə ehtiyat”;
• 332 saylı “Məzənnə fərqləri üzrə ehtiyat”;
• 333 saylı “Qanunvericilik üzrə ehtiyat”;
• 334 saylı “Nizamnamə üzrə ehtiyat”;
• 335 saylı “Digər ehtiyatlar”.

Bu hesablar müəssisənin uzunmüddətli maliyyə dayanıqlığını təmin etmək və müəyyən hüquqi və ya təşkilati öhdəlikləri qarşılamaq məqsədi ilə formalaşan ehtiyat vəsaitlərini əks etdirir.

Nizamnamə üzrə ehtiyatların iqtisadi təyinatı

Nizamnamə üzrə ehtiyat, kommersiya hüquqi şəxslərinin nizamnamə kapitalından əlavə olaraq, risklərin idarə edilməsi, gözlənilməz maliyyə itkilərinin qarşılanması və müəssisənin sabit fəaliyyətinin təmin edilməsi məqsədi ilə formalaşdırılan ehtiyatdır. Bu ehtiyatların yaradılması bir çox hallarda qanunvericiliklə (məsələn, banklarda) və ya təsis sənədləri ilə (məsələn, MMC-lərdə) məcburi qaydada nəzərdə tutulur.

İqtisadi təyinat baxımından nizamnamə ehtiyatları aşağıdakı məqsədlər üçün istifadə edilə bilər:

• mənfəət itkilərinin qarşılanması;
• sığorta hadisələri və məhkəmə mübahisələri zamanı yaranan zərərlərin ödənilməsi;
• təsisçilər qarşısında öhdəliklərin icrası zamanı sabitliyin qorunması;
• tənzimləyici orqanların kapital tələblərinə cavab vermək.

Bu ehtiyatlar hüquqi şəxs statusunda olan müəssisələrdə, xüsusən ASC və MMC-lərdə mühüm rol oynayır və maliyyə hesabatlarında kapitalın bir hissəsi kimi göstərilir.

334 saylı hesabın əsas xüsusiyyətləri və istifadəsi

334 saylı “Nizamnamə üzrə ehtiyat” hesabı, müəssisənin hüquqi tələblər və ya nizamnaməyə əsasən yaratdığı kapital ehtiyatlarını uçota almaq üçün istifadə olunur. Bu hesab balansın passiv hissəsində yer alır və kapital strukturunun gücləndirilməsinə   xidmət edir.

Əsas xüsusiyyətləri:

• yalnız təsis sənədlərində və qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş hallarda yaradılır;
• ehtiyatın mənbəyi adətən bölüşdürülməmiş mənfəətdir;
• hesabda toplanan vəsait müəssisənin sərbəst istifadə etdiyi mənbə deyil;
• idarə heyətinin qərarı ilə istifadə oluna bilər, lakin bəzi hallarda istifadə məhdudiyyətləri olur.

Bu hesab üzrə əməliyyatlar, əsasən, kapital artırılması, mənfəətdən ehtiyat yaradılması və ya zərərlərin qarşılanması ilə bağlıdır.

334 saylı “Nizamnamə üzrə ehtiyat” hesabında uçotun tənzimlənməsi

Mühasibatlıqda hesab üzrə tənzimləmələr AR MN kollegiyasının Q-01 №-li “Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına əsasən mühasibat uçotunun aparılması Qaydaları” əsasında aparılır. Hesabın mühasibat uçotunda yerini bu qaydaların 31.11-ci bəndi müəyyən edir: “334 saylı “Nizamnamə üzrə ehtiyat” hesabında səhmdarlar arasında bölüşdürülməsi mümkün olmayan mühasibat uçotu subyektinin nizamnaməsinə əsasən yaradılan ehtiyat barədə ümumiləşdirilmiş məlumatlar əks etdirilir.”

Müxabirləşmələr zamanı qaydaların  31.11- 31.12 və 32.6-32.7 bəndlərinin tələbləri nəzərə alınır.

• 11-ci bənd: Mənfəət hesabına nizamnamə üzrə ehtiyatın yaradılması;
• 12-ci bənd: Yaradılmış nizamnamə üzrə ehtiyatın istifadəsi;
• 6-cı bənd: Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəəti hesabına ehtiyatların yaradılması;
• 7-ci bənd: Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəət hesabına yaradılmış ehtiyatlar geri qaytarıldıqda.

334 saylı hesabla əlaqəli beynəlxalq standartlar (IAS/IFRS)

Tənzimləmələr zamanı aşağıdakı beynəlxalq standartların tələbləri də nəzərə alınmalıdır:

• MUBS 1 – “Maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi” (IAS 1): bu standartın tələblərinə görə, kapital ehtiyatları ayrıca bölmədə təqdim edilməli və ehtiyatların növləri (o cümlədən nizamnamə üzrə ehtiyat) açıqlanmalıdır;
• MUBS 10 – “Hesabat dövründən sonrakı hadisələr” (IAS 10): əgər ehtiyatın yaradılması hesabat dövrü bitdikdən sonra baş veribsə, bu barədə hesabatın izahat hissəsində açıqlama verilməlidir;
• MHBS 7 – “Maliyyə alətləri: Məlumatın açıqlanması” (IFRS 7): ehtiyatların risklərin idarə edilməsindəki rolu barədə məlumatların açıqlanması tələb olunur;
• MUBS 37 – “Yaradılmış ehtiyat fondları, şərti öhdəliklər və şərti aktivlər” (IAS 37): bu standart ehtiyatların tanınması, ölçülməsi və hesabatlara daxil edilməsi ilə bağlı ümumi prinsipləri müəyyənləşdirir.

Qeyd edilən beynəlxalq mühasibat standartları kapital ehtiyatlarının şəffaf və sistemli şəkildə uçota alınmasını və istifadəsinin əsaslandırılmasını vacib hesab edir.

334 saylı “Nizamnamə üzrə ehtiyat” hesabı üzrə tənzimləmələr zamanı, əlavə olaraq nəzərə almaq lazımdır ki,  Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi çərçivəsində ehtiyat fondlarının yaradılması və istifadə olunması üçün müəyyən hüquqi və metodoloji tələblər mövcuddur.

334 saylı hesabın tətbiqi – praktiki mühasibat nümunələri

Nümunə 1: Nizamnamə ilə müəyyən edilmiş ehtiyatın yaradılması

“ABC MMC” 2024-cü il üzrə 80.000 manat xalis mənfəət əldə etmişdir. Nizamnaməyə əsasən, hər il mənfəətin 10%-i nizamnamə ehtiyat fonduna ayrılmalıdır (31.11-ci bəndin tətbiqi).

Nümunə 2: Ehtiyatdan istifadə edilməsi

MMC təsisçilər qarşısında öhdəliklərin icrası zamanı sabitliyin qorunması məqsədi ilə, idarə heyətinin qərarı əsasında, nizamnamə üzrə ehtiyatdan istifadə edir (31.12-ci bəndin tətbiqi).

Nümunə 3: Keçmiş illər üzrə bölüşdürülməmiş mənfəəti hesabına ehtiyatların yaradılması

Müəssisənin keçən illər hesabına bölüşdürülməmis mənfəət (ödənilməmiş zərər) hesabına 50000 manat bölüşdürməmiş mənfəət qalmışdır. İdarə heyəti həmin vəsaitin 5 faizini 343 saylı hesaba ayırmağı qərara alır (32.6-cı bəndin tətbiqi)

334 – “Nizamnamə üzrə ehtiyat” hesabı strateji qərarların dəstəklənməsi baxımından vacib rola malikdir. Bu hesabdan istifadə müəssisələrə maliyyə sabitliyini təmin etməyə və investorlar qarşısında etibarı artırmağa kömək edir.

Cəmil Əsədov – Zərdab Peşə liseyinin müəllimi